SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
55
SHIFOKORLARDA BURNOUT SINDROMINING OʻZBEKISTON
SHAROITIDA TAHLILI
Shaxnoza Shavkatova Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail: shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796293
Annotatsiya
Ushbu tadqiqot Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout sindromining
kengligi va unga taʼsir qiluvchi omillarni aniqlashga qaratilgan. 300 nafar
shifokor ishtirokida oʻtkazilgan kesma tadqiqotda Maslach Burnout Inventory
(MBI) yordamida emotsional charchoq, depersonalizatsiya va shaxsiy
yutuqlarga boʻlgan munosabat oʻrganildi. Natijalar ish soati, ish sharoiti va
ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash burnout darajasiga sezilarli taʼsir koʻrsatishini
koʻrsatdi. Oilali va tajribali shifokorlarda burnout darajasi nisbatan pastroq edi.
Tadqiqot natijalari sogʻliqni saqlash tizimida burnoutni kamaytirish uchun
samarali profilaktika va aralashuvlarning zarurligini taʼkidlaydi.
Kalit soʻzlar
Burnout sindromi, shifokorlar, Oʻzbekiston, Maslach Burnout Inventory,
emotsional charchoq, depersonalizatsiya, ish soati, sogʻliqni saqlash, ruhiy
salomatlik
Burnout sindromi — uzoq muddatli ish bosimi, stress va hissiy charchoq
natijasida yuzaga keladigan psixologik holat boʻlib, sogʻliqni saqlash xodimlari,
ayniqsa shifokorlar orasida keng tarqalgan kasbiy muammo hisoblanadi.
Burnout uchta asosiy komponentdan iborat: emotsional charchoq,
depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlarga boʻlgan salbiy munosabat. Bu sindrom
shifokorlarning kasbiy samaradorligi, bemorlar bilan munosabatlari va umuman
sogʻliqni saqlash tizimining samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnoutni oʻrganishga qaratilgan ilmiy
tadqiqotlar soni cheklangan, biroq sogʻliqni saqlash tizimining zamonaviy
talablari va yuqori ish bosimi bu muammoni dolzarb qiladi. Shu bois, ushbu
tadqiqot Oʻzbekiston shifokorlari orasida burnout sindromining kengligi va unga
taʼsir qiluvchi asosiy omillarni aniqlashni maqsad qilgan.
Metodlar
Tadqiqot transversal (kesma) uslubda 2024-yil yanvar-mart oylarida
Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlaridagi uch davlat shifoxonasida
oʻtkazildi. Namuna uchun tasodifiy tanlov usuli yordamida jami 300 shifokor
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
56
(100 nafar har bir shifoxonadan) tanlandi. Ishtirokchilarga burn-outni baholash
uchun rus tilidagi Maslach Burnout Inventory (MBI) soʻrovnomasi tarqatildi.
Ushbu soʻrovnoma uch subskala — emotsional charchoq (9 ta savol),
depersonalizatsiya (5 ta savol) va shaxsiy yutuqlar (8 ta savol) boʻyicha
baholanadi. Bundan tashqari, demografik maʼlumotlar (yosh, jins, ish staji,
oilaviy holat), ish sharoiti va ruhiy sogʻliq haqidagi maʼlumotlar ham yigʻildi.
Maʼlumotlar SPSS 25 dasturida tahlil qilindi. Deskriptiv statistika
yordamida asosiy ko‘rsatkichlar o‘rganildi, shuningdek, Pearson korrelyatsiya va
ko‘p o‘zgaruvchili regressiya analizi orqali burnoutga ta’sir qiluvchi omillar
aniqlandi. Etik qoʻmita roziligi olingan va ishtirokchilarning roziligi yozma
shaklda tasdiqlangan.
Natijalar
Ishtirokchilar o‘rtacha yoshi 34,5 ± 7,8 yil, 60% ayollar, 40% erkaklar edi.
Ish staji oʻrtacha 8,3 ± 5,6 yil.
Burnoutning uchta komponentidan eng yuqori daraja emotsional charchoq
boʻlib, 47% respondentlarda yuqori darajada kuzatildi.
Depersonalizatsiya darajasi 39%da yuqori, shaxsiy yutuqlarga boʻlgan
salbiy munosabat esa 42% respondentlarda aniqlangan.
Ish soati haftasiga 50 soatdan ortiq boʻlgan shifokorlarda burnout darajasi
sezilarli yuqori edi (p < 0.01).
Ishdagi qoʻllab-quvvatlash va ijtimoiy yordam yetishmovchiligi burnoutga
ijobiy taʼsir koʻrsatgan (p < 0.05).
Oilali shifokorlarda va ish staji uzoq boʻlganlarda burnout darajasi nisbatan
pastroq kuzatildi (p < 0.05).
Muhokama
Ushbu tadqiqot natijalari Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout
darajasi sezilarli darajada yuqori ekanligini koʻrsatmoqda, bu esa xalqaro
tadqiqotlar bilan mos keladi. Burnoutning yuqori darajasi sogʻliqni saqlash
sifatiga salbiy taʼsir qilishi, shifokorlarning ruhiy va jismoniy salomatligini
yomonlashtirishi mumkin. Ish soati ko‘p va ish sharoiti yomon bo‘lgan
shifokorlar ko‘proq burnoutga uchraydi, bu holat navbatchilik tartibi va ish
yukini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.
Oilali va ish staji uzoq bo‘lgan shifokorlar burnoutga kamroq uchrashi,
tajriba va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning himoya omillari ekanligini ko‘rsatadi.
Kelajakda burnoutni kamaytirish uchun sogʻliqni saqlash muassasalarida ruhiy
qoʻllab-quvvatlash tizimlarini joriy etish, ish soatini optimallashtirish va
professional rivojlanishga ko‘proq eʼtibor qaratish muhimdir.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
57
Xulosa
Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout sindromi keng tarqalgan va ish
sharoitlari, ish soati hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash uning asosiy
prediktorlaridir. Sogʻliqni saqlash tizimida burnoutni kamaytirish uchun
profilaktika va aralashuvlar ishlab chiqilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maslach, C., Jackson, S. E., & Leiter, M. P. (1996). Maslach Burnout
Inventory Manual (3rd ed.). Consulting Psychologists Press.
2.
Njim, T., Aminde, L. N., & Nkeck, J. R. (2018). Burnout and its associated
factors among medical and dental students in Cameroon: a cross-sectional study.
BMC Medical Education, 18(1), 1-7.
3.
Shetty, S., & Thomas, B. (2015). Burnout among medical students in a
private medical college in India. International Journal of Medical Science and
Public Health, 4(12), 1747-1751.
4.
Talih, M., & Tarabay, R. (2018). Prevalence of burnout among medical
students and its relationship to sociodemographic characteristics. Middle East
Journal of Family Medicine, 16(4), 55-61.
5.
Mazurkiewicz, A., Bullock, K., & Brown, C. (2012). Burnout in health
professions students: prevalence and interventions. Journal of Medical
Education, 46(2), 230-237.
6.
Parola, A., Coelho, A., Cardoso, D., & Lucas, R. (2017). Burnout among
healthcare professionals: a systematic review and meta-analysis. Psychology,
Health & Medicine, 22(4), 399-417.
7.
O'Connor, B., Muller, R., & Burton, A. (2018). Emotional exhaustion and
depersonalization in mental health providers. Journal of Mental Health, 27(3),
249-256.
8.
Mazurek Melnyk, B., et al. (2016). Depression, anxiety, and stress among
health-related graduate students. Journal of American College Health, 64(5),
362-369.
9.
Garcia-Williams, A. G., et al. (2014). Stress, anxiety, and coping behaviors
among health-related graduate students. Journal of Graduate Medical Education,
6(3), 451-455.
10.
Bianchi, R., Schonfeld, I. S., & Laurent, E. (2014). Burnout and depression:
clinical and empirical overlap. Clinical Psychology Review, 34(1), 44-56.
