SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
31
BOLALAR MUASSASALARIDA GIGEYENIK TARBIYA VA BOLA
ORGANIZMINI CHINIQTIRISH
Dadajonov Otajon Xalimjonovich
Quvasoy pedagogika kolleji
maxsus fan oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15773032
Annotatsiya:
Ushbu maqola bolalar muassasalarida gigiyenik tarbiya va
bola organizmini chiniqtirishning ahamiyati, asosiy tamoyillari va usullari
haqida soʻz yuritadi. Gigiyenik tarbiya bolalarda toʻgʻri gigiyena madaniyatini
shakllantirish bilan bir qatorda, ularning umumiy sogʻliqini mustahkamlashga
xizmat qiladi. Bola organizmini chiniqtirish esa, faol va sogʻlom rivojlanish
uchun muhim boʻlib, turli sport va jismoniy tarbiya usullari yordamida amalga
oshiriladi. Maqola, shuningdek, bolalar muassasalarida gigiyenik tarbiya va
chiniqtirish jarayonlarini ta’minlash uchun tavsiyalar va metodikalar bilan ham
tanishtiradi.
Kalit soʻzlar:
gigiyenik tarbiya, bola organizmini chiniqtirish, bolalar
muassasalari, sogʻliqni mustahkamlash, jismoniy tarbiya, muassasa gigiyenasi,
sogʻlom rivojlanish
Bolalar muassasalarida gigeyenik tarbiya va bola organizmini chiniqtirish
zamonaviy ta’lim tizimining eng muhim yoʻnalishlaridan biridir. Sogʻlom avlod
yetishtirishda maktabgacha ta’lim muassasalari va maktablarning roli
beqiyosdir. Bolaning jismoniy va ruhiy sogʻligini mustahkamlash, gigeyenik
koʻnikmalarni shakllantirish va organizmni turli xil muhit sharoitlariga
moslashtirib borish kelajak avlodning sogʻlom boʻlishining asosidir.
Gigeyenik tarbiyaning asosiy yoʻnalishlari
1. Shaxsiy gigeyena koʻnikmalarini shakllantirish
Bolalarga shaxsiy gigeyena qoidalarini oʻrgatish eng asosiy vazifalardan
biridir. Bu quyidagi jihatlarni oʻz ichiga oladi:
Qoʻl gigeyenasi
: Qoʻllarni ovqat oldin va keyin, hojatxonadan chiqqandan
soʻng, koʻcha sharoitlarida boʻlgandan keyin sovun bilan yuvish qoidalarini
oʻrgatish
Ogʻiz boʻshligʻi gigeyenasi
: Tishlarni kuniga ikki marta, ertalab va
kechqurun tartibli ravishda tozalash koʻnikmalarini rivojlantirish
Tana gigeyenasi
: Muntazam ravishda choʻmilish, toza kiyim kiyish va
almashtirish odatlarini shakllantirish
Soch gigeyenasi
: Sochlarni tartibli ravishda yuvish va taroq bilan taralash
koʻnikmalarini oʻrgatish
2. Ovqatlanish madaniyatini oʻrgatish
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
32
Toʻgʻri ovqatlanish odatlari bolaning sogʻligʻi uchun juda muhimdir:
Tartibli ovqatlanish
: Belgilangan vaqtlarda, tinch muhitda ovqatlanish
Muvozanatli ratson
: Protein, uglevodlar, yogʻlar va vitaminlarni toʻgʻri
nisbatda iste’mol qilish
Dasturxon madaniyati
: Ovqat vaqtidagi xulq-atvor qoidalarini oʻrgatish
Suv rejimi
: Kunlik suv ehtiyojini qondirishning ahamiyatini tushuntirish
3. Uyqu gigeyenasi
Sogʻlom uyqu bolaning toʻlaqonli rivojlanishi uchun zarur:
Uyqu rejimi
: Yosh guruhiga mos keladigan uyqu vaqtini belgilash
Uyqu muhiti
: Tinch, havo almashuvi yaxshi, harorati muvofiq
xonada uyqlash
Uyqu oldi tayyorgarlik
: Yotishdan oldin tinchlanish, televizor va
gadjetlardan voz kechish
Bola organizmini chiniqtirish usullari
1. Havo bilan chiniqtirish
Havo bilan chiniqtirish eng tabiiy va samarali usullardan biridir:
Bosqichma-bosqich yondashish
: Haroratni asta-sekin pasaytirish
Xonani shamollantirish
: Muntazam ravishda toza havo bilan ta’minlash
Ochiq havoda faoliyat
: Har qanday ob-havo sharoitida tashqarida vaqt
oʻtkazish
Havo vannalari
: Qisqa muddatli engil kiyinib yurish
2. Suv bilan chiniqtirish
Suv protseduralarining bosqichma-bosqich qoʻllanilishi:
Iliq suvdan boshlanish
: 36-37°C haroratdan boshlash
Gradual harorat pasayishi
: Har hafta 1-2°C ga haroratni kamaytirish
Turli usullar
: Choʻmilish, dush qabul qilish, oyoqlarni sovuq suvga
botirish
Muntazamlik
: Har kuni bir xil vaqtda amalga oshirish
3. Quyosh nuri bilan chiniqtirish
Quyosh nurining foydali ta’siridan toʻgʻri foydalanish:
Ehtiyotkorlik
: Quyoshning eng qizigan soatlarida (11:00-16:00) ehtiyot
boʻlish
Bosqichma-bosqich
: Qisqa muddatdan boshlab, vaqtni asta-sekin
uzaytirish
Himoya choralari
: Bosh kiyim va zaruratga qarab quyosh kremi ishlatish
Optimal vaqt
: Ertalab 8:00-10:00 va kechqurun 17:00-19:00 oraligʻi
4. Jismoniy mashqlar orqali chiniqtirish
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
33
Muntazam jismoniy faoliyat immunitetni mustahkamlaydi:
Ertalabki badantarbiya
: Har kuni 10-15 daqiqalik mashqlar
Faol oʻyinlar
: Harakatchan oʻyinlar va sport faoliyati
Nefes mashqlari
: Toʻgʻri nafas olish texnikasini oʻrgatish
Massaj elementlari
: Oddiy oʻz-oʻzini massaj qilish usullari
Bolalar muassasalarida amaliy tatbiq. Kun tartibida gigeyenik
tarbiya.
Bolalar bogʻchasi va maktablarda kun tartibining har bir qismida
gigeyenik tarbiya elementlari mavjud boʻlishi kerak:
Ertalabki qabul
: Bolaning gigeyenik holatini tekshirish
Ovqat vaqtlari
: Qoʻl yuvish, toʻgʻri ovqatlanish qoidalarini amalda
koʻrsatish
Sayr vaqti
: Tab-havo bilan tanishish, toza havoda faoliyat
Uyqu vaqti
: Tinch muhit yaratish, gigeyenik sharoitlarni ta’minlash
Tarbiyachilar va oʻqituvchilarning roli
Katta yoshlilar bolalar uchun namuna boʻlishi kerak:
Shaxsiy namuna
: Oʻzlari gigeyenik qoidalarga rioya qilish
Izchil yondashuv
: Barcha tarbiyachilar bir xil talablarni qoʻyish
Ijobiy motivatsiya
: Ragbatlantirish va maqtash orqali koʻnikmalarni
mustahkamlash
Sabr va takrorlash
: Koʻnikmalar shakllangunga qadar muntazam
takrorlash
Ota-onalar bilan hamkorlik
Uy va muassasa oʻrtasidagi uzviylik muhim:
Bir xil talablar
: Uyda ham gigeyenik qoidalarga rioya qilish
Ma’lumot almashish
: Bolaning rivojlanishi haqida muntazam suhbat
Uy vazifasi
: Gigeyenik koʻnikmalarni uyda mustahkamlash
Konsultatsiya
: Mutaxassislardan maslahat olish imkoniyati
Bolalar muassasalarida gigeyenik tarbiya va organizmni chiniqtirish - bu
murakkab va uzoq muddatli jarayon. Uning muvaffaqiyati barcha
ishtirokchilarning - tarbiyachilar, oʻqituvchilar, ota-onalar va boshqaruv
organlarining birgalikdagi sa’y-harakatlariga bogʻliq. Zamonaviy yondashuv,
ilmiy asoslangan usullar va individual ehtiyojlarni hisobga olish orqali har bir
bolaning sogʻlom va baquvvat boʻlib oʻsishiga erishish mumkin. Gigeyenik
tarbiya va chiniqtirish faqat kasalliklardan himoyalanish vositasi emas, balki
bolaning toʻlaqonli shaxs sifatida shakllanishining asosiy omilidir. Bu borada
olingan tajriba va koʻnikmalar bolaning butun hayoti davomida unga xizmat
qiladi va sogʻlom jamiyat qurish asosini tashkil etadi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
34
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Ta’lim va Sogʻliqni Saqlash Vazirliklari. (2020).
Bolalar uchun gigiyenik tarbiya metodikasi. Toshkent.
2.
Akhmedov, S. (2018). Jismoniy tarbiya va sport bilan bolalarni chiniqtirish
metodlari. Toshkent: Oʻquv qoʻllanma.
3.
Karimov, R. (2019). Bolalar sogʻligʻini mustahkamlash va gigiyenik tarbiya.
Toshkent: Ilm.
4.
World Health Organization. (2019). Children’s health and physical activity
guidelines. Geneva.
5.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari va standartlari.
(2021). Bolalar muassasalari gigiyenasi va jismoniy tarbiya boʻyicha tavsiyalar
