SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
63
ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТЛАРНИНГ КРЕДИТГА
ЛАЁҚАТЛИЛИГИНИ БАҲОЛАШДА СТАТИСТИК ВА
ИҚТИСОДИЙ МОДЕЛЛАР
Расулов Шавкат Шароф ўғли
ЖизПИ, Иқтисодиёт ва менежмент кафедраси доценти в.б
.
Маматқулова Нигора Мухтор қизи
Жиззах политехника институти талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.16880405
Аннотация:
Мазкур мақолада хўжалик юритувчи субъектларнинг
кредитга лаёқатлилигини баҳолашнинг замонавий усуллари таҳлил
қилинади. Молиявий барқарорлик, ликвидлик, қарз юки ва бошқа
иқтисодий кўрсаткичлар асосида корхоналарнинг кредит қобилиятини
аниқлаш усуллари кўриб чиқилади. Шунингдек, кредит рискларини
баҳолашда статистик
ва иқтисодий моделлардан
фойдаланиш
имкониятлари ва уларнинг афзалликлари ҳам таҳлил қилинади. Мақолада
замонавий молиявий таҳлил воситалари ва инновацион ёндашувлар
кредит қарорлари қабул қилишда аҳамиятли экани таъкидланади.
Калит сўзлар:
хўжалик юритувчи субъект, кредитга лаёқатлилик,
молиявий таҳлил, кредит риски, иқтисодий кўрсаткичлар, инновацион
усуллар
Abstract:
This article analyzes modern methods for assessing the
creditworthiness of business entities. Methods for determining a company's
credit capacity based on financial stability, liquidity, debt burden, and other
economic indicators are examined. Furthermore, the article explores the
possibilities and advantages of using statistical and economic models in
evaluating credit risks. The study emphasizes that modern financial analysis
tools and innovative approaches are crucial in making informed credit decisions.
Keywords:
business entity, creditworthiness, financial analysis, credit risk,
economic indicators, innovative methods
Республикамиз
иқтисодиётининг
барқарор
ривожланишида,
аҳолининг моддий аҳволининг яхшиланишида хусусий тадбиркорликнинг
ўрни беқиёсдир. Бунга ёрқин мисол ҳозирги кунда тез суръатларда
ривожланаётган шарқий осиё давлатларини келтиришимиз мумкин.
Республикамизда ҳам тадбиркорлик субъектларини ривожлантиришга
жуда катта эътибор қаратилмоқда. Жумладан текширувлар сонини кескин
қисқартириш,
тадбиркорлик
субъектлари
фаолиятига
давлат
аралашувини камайтириш, турли имтиёзларнинг жорий этилиши бунинг
ёрқин мисолидир.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
64
Тадбиркорлик субъектларининг ривожланишига тусқинлик қилувчи
энг асосий омиллардан бири молиявий ресурсларнинг етишмовчилиги
ҳисобланади. Республикамизда тадбиркорлик субъектларининг асосий
қисми молиявий ресурсларга бўлган эҳтиёжни асосан банк кредитлари
ҳисобига қоплаб келмоқда. Кредит олиш жараёнида тадбиркорлик
субъектлари бир қатор муаммоларга дуч келмоқдалар. Булар қаторига
кредитга қўйиладиган таъминотнинг етишмаслиги, янги ташкил этилган
корхоналарнинг молиявий аҳволидаги қийинчиликлар, кредит жалб
қилиш узоқ вақт талаб этиши, кредит олиш жараёни ортиқча
харажатларнинг мавжудлиги(таъминотни суғурта қилиш, нотариус
харажатлари) кабиларни киритишимиз мумкин. Ҳозирда банклар
корхоналарга кредит ажратишда асосий эътиборни кредит таъминотига,
таъминотни
суғурта
қилдиришга,
кафил
корхона
бўлишига
қаратишмоқда, аммо бизнес режанинг қай даражада мукаммал ишлаб
чиқилганлигига ва кредитга лаёқатлигини комплекс таҳлил қилиш
асосида баҳолаш назардан четда қолмоқда. Бунга ёрқин мисол қилиб,
банклар корхоналарнинг кредитга лаёқатлигини баҳолашда асосан 3 та
кўрсаткич яъни қоплаш, ликвидлилик ва мустақиллик коэффициентларни
келтиришимиз мумкин. Ушбу учта кўрсаткичдан фойдаланган ҳолда
корхоналарнинг кредитга лаёқатлигига баҳо бериб, кредит ажратилиши
ёки ажратилмаслиги ҳақида қарорни қабул қилмоқда. Биз уйлаймизки
ушбу учта кўрсаткич нафақат молиявий аҳволини баҳолашга балки
молиявий ҳолатини ҳам тўлиқ баҳолаш имконини бермайди. Чунки,
молиявий ҳолати ва ундаги ўзгаришларни баҳолашда молиявий
коэффициентлар билан бир қаторда актив ва пассив моддаларнинг
ўзгаришини, молиявий барқорорликни, баланс ликвидлигини, айниқса
айланма маблағлар айланишини чуқур ўрганишни талаб этади. Корхона
фаолиятига комплекс баҳо беришда молиявий ҳолат билан бир вақтда
молиявий натижаларини, дебиторлик ва кредиторлик қарзларини, пул
оқимларини, хусусий капиталини жумладан, меҳнат салоҳиятини таҳлил
қилиш жуда муҳим аҳамият касб этади.
Шу жихатдан корхоналарнинг кредитга лаёқатлигини таҳлили ва
баҳолашни ҳориж ва маҳаллий тажрибасини қиёсий таҳлил қилиш асосида
янги тизимини яратиш, унинг услубий ва дастурий таъминотини
шакллантириш масалаларини ҳал этиш бугунги куннинг долзарб
муаммоларидан бири ҳисобланади. Масалалар қуйидаги муҳим
йўналишлар бўйича ҳал этилади:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
65
- корхоналар кредитга лаёқатлигини таҳлил этиш ва баҳолашнинг
назарий-услубий асосларини такомиллаштириш;
- корхоналар кредитга лаёқатлигини таҳлил этиш ва баҳолашнинг
ахборот таъминоти ишлаб чиқиш;
- корхоналар кредитга лаёқатлигини молиявий ҳисобот
маълумотлари асосида баҳолаш ва таҳлил этишнинг кўрсаткичлар тизими
шакллантириш;
-корхоналар кредитга лаёқатлигини баҳолашнинг қиёсий таҳлили
амалга ошириш;
- корхоналарни кредитга лаёқатлигини комплекс таҳлил этиш тизими
ишлаб чиқиш;
- корхоналар кредитга лаёқатлигини баҳолашнинг комплекс
таҳлилининг скоринг модели ишлаб чиқиш.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Altman, E. I. (1968). Financial Ratios, Discriminant Analysis and the
Prediction of Corporate Bankruptcy. Journal of Finance, 23(4), 589-609.
2.
Merton, R. C. (1974). On the Pricing of Corporate Debt: The Risk Structure
of Interest Rates. Journal of Finance, 29(2), 449-470.
3.
Merton modeli, kompaniyaning aktivlari va majburiyatlari o‘rtasidagi
munosabatni tahlil qilish orqali kredit riskini baholashda qo‘llaniladi.
4.
Șerbu, R. S. (2021). Creditworthiness Assessment for Credit Institutions
and Enterprises: Methodologies and Applications. Sustainability, 13(21), 11574.
5.
Gajdka, J., & Stos, A. (1996). Models for Predicting Bankruptcy in
Transition Economies. European Journal of Operational Research, 93(2), 373-
386.
6.
www.cbu.uz O‘zbekiston Respublikasi markaziy banki
