SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
111
ЎЗБЕКИСТОНДА КАМБАҒАЛЛИКНИ ҚИСҚАРТИРИШГА
ҚАРАТИЛГАН СТРАТЕГИЯЛАР
Б.Ф.Ганиходжаев
т.ф.н., Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес
ва табиркорлик олий мактаби педогогик кадрларни тайёрлаш бўлими
бошлиғи
И.И.Норкулов
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва
табиркорлик олий мактаби магистранти Высшей школы бизнеса и
предпринимательства при Кабинете Министров Республики Узбекистан
https://doi.org/10.5281/zenodo.14195413
Аннотация:
Ушбу
мақолада
камбағалликни
қисқартириш
масалалари
муҳокама қилиган, ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар таҳлил
қилинган. Ўзбекистонда камбағалликни
қисқартириш бўйича
стратегиянинг иложи борича муваффақиятли ва самарали бўлишини,
ҳамда шубҳасиз,такомиллаштирилиши ҳамда аҳолининг реал ихтиёжлари
ва истакларига мос келишини таъминлаш учун ушбу соҳадаги сўнгги
ишланмалардан қандай фойдаланиш бўйича хулосалар берилган.
Калит сўзлар:
Камбағалликни қисқартириш, бошқарув, ижтимоий
структура, ҳудудлар, ижтимоий технологиялар, турмуш даражасини
бошқариш, “Темир Дафтар”, уй хўжалиги, махалла, методологик ёндашув.
Камбағалликни қисқартириш дунё миқёсида долзарб масалалардан
бири
ҳисобланади.
Самарали
бошқарув
стратегиялари
ушбу
лойиҳаларнинг муваффақияти учун муҳим аҳамиятга эга. Лойиҳаларнинг
мақсадлари ва натижаларига эришиш учун тўғри йўналтириш ва
режалаштириш зарур.
Бошқарув стратегиялари қуйидаги жиҳатларни ўз ичига олади:
эхтиёжларни аниқлаш ва жамоат иштирокини таъминлаш
:
мақсадли гуруҳлар ва ҳудудларнинг реал эҳтиёжларини ўрганиш ва
жамоат иштирокини таъминлаш ҳамда маҳаллий аҳоли ва манфаатдор
томонларни лойиҳага жалб этиш.
аниқ мақсадлар ва ўлчанадиган натижаларни белгилаш
: махсус,
ўлчанадиган, амалга ошириладиган, реалистик ва вақт билан
чегараланган мақсадлар қўйиш ва лойиҳанинг муваффақиятини баҳолаш
учун асосий кўрсаткичларни белгилаш.
салоҳиятни ошириш ва таълим
: мақсадли гуруҳларнинг билим ва
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
112
кўникмаларини ошириш ва узлуксиз таълим орқали барқарор
натижаларга эришиш.
барқарор ечимлар
: лойиҳа тугаганидан сўнг ҳам натижалар
сақланиб қолиши учун шароит яратиш ва муваффақиятли моделларни
бошқа ҳудудларда қўллаш.
мониторинг ва баҳолаш
: лойиҳа жараёнларини кузатиб бориш ва
вақтли корректировкалар киритиш ва лойиҳа охирида натижаларни
таҳлил қилиш ҳамда хулосалар чиқариш.
мультисекторли ҳамкорлик
: давлат ва хусусий сектор билан
ҳамкорлик ва нодавлат ташкилотлар билан алоқалар.
очиқлик ва ҳисобдорлик
: молиявий ва амалий маълумотларни очиқ
эълон қилиш ва манфаатдор томонларга ҳисобот бериш тизимларини
жорий этиш.
ресурсларни сафарбар қилиш ва самарали тақсимлаш
: лойиҳа учун
зарур молиявий ресурсларни топиш ва ресурсларни мақсадли ва оқилона
сарфлаш.
Камбағалликни қисқартиришга қаратилган лойиҳаларни самарали
бошқариш учун юқоридаги стратегияларни амалга ошириш муҳим
аҳамиятга эга. Тўғри режалаштириш, жамоат иштирокини таъминлаш ва
мунтазам мониторинг орқали лойиҳаларнинг муваффақиятини ошириш
мумкин. Бу эса жамиятнинг умумий фаровонлигини юксалтиришга хизмат
қилади.
Камбағалликнинг сабаблари ўртача даромаднинг пастлиги, паст
маош, паст таълим даражаси, суст соғлиқ, оиладаги ишловчи аъзоларга
юқори боқиманда юк, ҳаёт тарзига боғлиқ индивидуал хусусиятлар,
қадриятлар йўналишлари, иқтисодий потенциали паст депрессив
ҳудудларда яшаш каби омиллар камбағалликка олиб келиши мумкин:
Ижтимоий технологиялар аҳоли турмуш даражасини тартибга
солиш, муҳим муаммоларни ҳал этиш учун зарур, масалан:
o
иш ҳақини тартибга солиш;
o
аҳоли бандлигини давлат томонидан тартибга солиш;
o
меҳнатга лаёқатли аҳолининг ҳаётини оптималлаштириш;
o
аҳолини манзилли ижтимоий қўллаб-қувватлаш.
Турмуш даражасини бошқариш ва камбағалликни қисқартиришда
ижтимоий шериклик потенциалидан фойдаланиш бўйича таклифлар
киритилган. Иш жойида ижтимоий шериклик давлат, иш берувчилар ва
ишчилар ўртасидаги уч томонлама шериклик, шунингдек, давлат
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
113
муассасалари, хусусий бизнес ва нотижорат, нодавлат, хайрия гуруҳлари
ўртасидаги самарали мулоқот сифатида қаралади.
Камбағаллик
муаммосининг
турли
таърифлари
тизимлаштирилган, ва камбағалликнинг илмий асосланган муаллифлик
иэрархияси таклиф қилинган, бу ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва ёрдам
олувчиларни фарқлашга ва камбағалликдан чиқишни максимал даражада
таъминлашга имкон беради.
Бошқарув даражалари бўйича тақсимотини ҳисобга олган ҳолда
шаҳарда камбағалликни бошқариш шакллари ва жараёнлари тақдим
этилган;
Ўзбекистоннинг
замонавий
шароитида
камбағалликни
бошқариш жараёни ташкил этилган.
Кам таъминланган оилаларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳолатига
таъсир этувчи бир қатор объектив ва субъектив ўзгарувчилар мавжуд.
Ўзбекистонда камбағалликнинг расмий баҳолари Давлат статистика
қўмитаси томонидан йиллик (чораклик) уй хўжаликлари сўровлари
натижаларига асосан (йилига 10 000 уй хўжалиги танланмаси),
шунингдек, Маҳалла ва оилани қўллаб-қувватлаш вазирлиги томонидан
“Темир Дафтар”даги кам таъминланган оилалар маълумотлари асосида
амалга оширилади. Амалда давлат ташкилотлари, шу жумладан маҳаллий
ўзини ўзи бошқариш органлари ҳам бу методологик ёндашувни ҳам унинг
хулосаларини
қабул
қилмайди.
Ушбу
ишланманинг
асосий
истеъмолчилари Ўзбекистон учун қиёсий баҳолашларда ва 2030 йилгача
БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларини мониторинг қилишда
улардан фойдаланувчи тадқиқот институтлари ва халқаро ташкилотлар
ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Маҳалла ва оилани қўллаб-қувватлаш
вазирлиги ва унинг ҳудудий бўлинмаларига фуқароларнинг ўзини ўзи
бошқариш органлари билан яқин ҳамкорлик қилиш ва ижтимоий
тўловлар ва моддий ёрдам тайинлашнинг манзиллилигини таъминлаш
топширилган (2020 йил апрель ойидаги Ўзбекистон Республикаси
Президентиниг “Коронавирус инфекцияси пандемияси даврида аҳоли,
иқтисодиёт тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-
қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” 3-сон Фармони.)
“Темир дафтар” рўйхатларини яратиш орқали кам таъминланган
оилаларнинг ҳисобини юритиш тизими ишлаб чиқилди. 2020 йил 15
ноябрь ҳолатига кўра, Ўзбекистон Республикаси Маҳалла ва оилани
қўллаб-қувватлаш вазирлиги маълумотларига кўра, “Темир дафтар”
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
114
рўйхатида тахминан 2,5 миллион киши, ёки аҳолининг 7,2% бўлган.
Республика бўйича иқтисодий комплекс таркибига кирувчи
ташкилотларда раҳбар лавозимида ишлаб келган 17,5 минг нафар
иқтисодчилар орасидан 9,4 минг нафари танлаб олиниб, ҳоким ёрдамчиси
сифатида ўз иш фаолиятини бошлади. Ҳоким ёрдамчилари томонидан
биринчи навбатда, маҳаллалардаги 7 млн.дан ортиқ хонадонлар хатловдан
ўтказилиб, ижтимоий-иқтисодий аҳволига кўра 4 та тоифага ажратиб
олинди. Бундан ташқари, ҳоким ёрдамчилари томонидан маҳаллаларнинг
кучли ва кучсиз томонлари, мавжуд муаммо ва имкониятлар таҳлил
қилиниб, ҳар бир маҳалла бўйича “йўл харита”лари ишлаб чиқилди.
Ҳоким ёрдамчиларига юклатилган вазифаларни тўлақонли амалга
ошириш учун, 2022 йилда 12,5 трлн. сўм ва 2023 йилда 13,5 трлн. сўм
миқдорида молиявий инструментлар манбалари шакллантириб берилди.
Яратиб берилган шароит ва молиявий дастаклар қисқа даврда,
уларга маҳалла аҳли билан ижобий муносабат ўрнатиш имконини бериб,
аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш, уларнинг бандлигини таъминлаш ва
тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш борасидаги ишлари
натижадорлигини оширди.
2020-2021 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар режасига мувофиқ,
Ўзбекистон
иқтисодий
ўсишни
жонлантириш
ва
тузилмавий
яхшиланишларни давом эттириш мақсадида 2030 йилгача камбағалликни
қисқартириш Стратегиясини ишлаб чиқмоқда. Ушбу вазифа доирасида
методология яратиш, бутун дунёдан илғор тажрибаларни жорий этиш,
муҳтожларни аниқлаш ва манзилли қўллаб-қувватлаш механизмларини
такомиллаштириш
киритилган.
Камбағалликни
қисқартириш
концепциясининг лойиҳаси аввалроқ Иқтисодий тадқиқотлар ва
ислоҳотлар маркази ҳамда Иқтисодий ривожланиш ва камбағалликни
қисқартириш вазирлиги томонидан тайёрланган эди.
Пандемия оқибатлари камбағалликни қисқартириш вазифасини анча
мураккаб ва шу билан бирга муҳим қилиб қўйди. Бундай ҳолатда, ушбу
соҳадаги
энг
сўнгги
ютуқлардан
фойдаланиш
Ўзбекистонда
ривожланаётган Камбағалликни қисқартириш Стратегиясининг имкони
борича муваффақиятли ва самарали бўлиши учун ҳал қилувчи аҳамиятга
эга. Стратегия, шубҳасиз, Бўка ва Чиноз туманларидаги пилот лойиҳалари
доирасида олинган тажриба ва натижалар туфайли такомиллаштирилади
ва жойлардаги одамларнинг реал эҳтиёж ва истакларига мувофиқ
равишда мувофиқлаштирилади.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
115
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси // Норматив-ҳуқуқий
ҳужжатлар
миллий
маълумотлар
базаси,
05.01.2023
й.,
№
03/23/837/0241).
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020-йил 26-мартдаги
“Иқтисодиётни ривожлантириш ва камбағалликни қисқартириш бўйича
давлат сиёсатини тубдан янгилаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-
5975-сонли Фармон.
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017-йил 12-сентябрдаги
“Аҳолининг кам таъминланган қатламларини қўллаб-қувватлашга доир
қўшимча
чора-тадбирлар
тўғрисида”ги
Қарори.
Ўзбекистон
Республикасининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари тўплами, 2017 йил, 37-
сон, 988-модда; Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг миллий маълумотлар
базаси, 25.05.2018 й., №18/06/5447/1269.
4.
World Bank. (2018). Poverty and Shared Prosperity 2018: Piecing
Together the Poverty Puzzle. Washington, DC: World Bank.
5.
Программа развития ООН (ПРООН). (2019). Доклад о человеческом
развитии 2019: За пределами дохода, за пределами средних величин, за
пределами сегодняшнего дня. Нью-Йорк: ПРООН.
6.
Morduch, J., & Schneider, R. (2017). The Financial Diaries: How American
Families Cope in a World of Uncertainty. Princeton: Princeton University Press.
7.
Алимов, Б. Б. (2023). ИНВЕСТИЦИОН ЛОЙИҲАЛАР АСОСИДА
ЎЗБЕКИСТОН ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. Gospodarka i
Innowacje., 38, 28-37.
8.
Miralimovich, A. M., Kholmurodovich, S. D., & Batirovich, A. B. (2023).
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE GREEN ECONOMY BASED ON
INVESTMENT PROJECTS IN COOPERATION WITH DEVELOPED COUNTRIES.
Western European Journal of Modern Experiments and Scientific Methods, 1(2),
19-31.
9.
Алимов, Б. Б. (2023). ЎЗБЕКИСТОНДА ЯШИЛ ИҚТИСОДИЁТНИ
РИВОЖЛАТИРИШ СТРАТЕГИЯСИ. Miasto Przyszłości, 37, 175-184.
10.
Бобакулов, Т., & Алимов, Б. (2022). ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИ
МОЛИЯ СЕКТОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ.
Евразийский журнал академических исследований, 2(13), 198-205.
11.
Сагдиллаева, З. А. (2019). Юлдашева УА. Алимов ББ Финансовый
анализ.: Учебник-Т.: Иктисод-Молия.
12.
Международный валютный фонд (МВФ). (2019). Отчет о мировой
экономике: снижение неравенства. Вашингтон, ОК: МВФ.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
116
13.
https://lex.uz/en/docs/5914977
14.
https://lex.uz/ru/docs/6250701
15.
https://lex.uz/uz/docs/6303440
16.
https://lex.uz/ru/docs/4474120
17.
https://lex.uz/ru/docs/7109950
18.
https://lex.uz/docs/6547196
19.
https://lex.uz/docs/7109782
20.
https://www.norma.uz/novoe_v_zakonodatelstve/prinyaty_mery_po_reali
zacii_programmy_ot_bednosti_k_blagopoluchiyu
21.
https://president.uz/ru/lists/view/7467
