SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
44
EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIYA, UNING RIVOJLANISH
JARAYONLARI
Baxtiyorova Umida Ulug‘bek qizi
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13353008
Annotatsiya.
ushbu maqolada eksperimental psixologiya, uning rivojlanish
jarayonlari,
bosqichlari,
eksperimental
psixologiyaning
tamoyillari,
tamoyillarning mazmuni va foydalanilishi, psixik hodisalarni o‘lchashning
mumkinligi, psixologiyada eksperimetning bo‘lishi mumkinligi haqidagi psixolog
olimlarning qarashlari, eksperimental psixologiyaning inson psixikasini
tushunishda va odamlarga yordam berishdagi samaradorligi haqida fikrlar
bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
eksperimental psixologiya, eksperimental psixologiya
tamoyillari, psixik hodisalar, psixologik eksperimet, inson psixikasi.
Аннотация.
в данной статье излагаются взгляды ученых-психологов
на экспериментальную психологию, процессы, этапы ее развития,
принципы экспериментальной психологии, содержание и использование
принципов, возможность измерения психических явлений, возможность
эксперимента в психологии, высказываются мнения об эффективности
экспериментальной психологии в понимании психики человека и помощи
людям.
Ключевые слова
: экспериментальная психология, принципы
экспериментальной психологии, психические явления, психологический
эксперимент, психика человека.
Annotation
. this article describes experimental psychology, its processes of
development, stages, principles of Experimental Psychology, the content and use
of principles, the feasibility of measuring psychic phenomena, the views of
psychologist scientists on the possibility of experimentalism in psychology, the
effectiveness of Experimental Psychology in understanding the human psyche
and helping people.
Keywords:
Experimental Psychology, Principles of Experimental
Psychology, psychic phenomena, psychological experiment, human psyche.
Eksperimental psixologiya-bu psixologiyaning aqliy jarayonlar va inson
xatti-harakatlarini o'rganish uchun ilmiy usullardan foydalanadigan bo'limi. U
tajriba sharoitlarini qat'iy nazorat qilish va olingan ma'lumotlarni miqdoriy
qayta ishlashga tayanadi.
Eksperimental psixologiyaning rivojlanishining asosiy bosqichlari:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
45
1. Dastlabki bosqichlar (19-asr oxiri):
Vilgelm Vundt: Leypsigdagi birinchi eksperimental psixologik laboratoriya
asoschisi (1879). Vundt idrok, e'tibor, xotira kabi oddiy aqliy jarayonlarni
o'rgangan. G. Ebbingxaus: "ma'nosiz heceler" orqali xotirani o'rganish
psixologiyada birinchi miqdoriy tadqiqotlardir.
F. Galton: aqliy qobiliyatdagi individual farqlarni o'rganish, sinov usullarini
ishlab chiqish.
2. XX asr boshlari:
Funktsionalizm: aqliy jarayonlarning funktsiyalarini, ularning atrof-
muhitga moslashishdagi rolini o'rganishga e'tibor.
Bixeviorizm: tashqi stimullarga javob sifatida inson xatti-harakatlarini
o'rganish. Shartli reflekslar usullarini ishlab chiqish (I. P. Pavlov).
Gestalt psixologiyasi: yaxlit idrok va uning tashkil etilishini o'rganish.
3. XX asr o'rtalari:
Kognitiv psixologiya: kognitiv jarayonlarni o'rganish-idrok, e'tibor, xotira,
fikrlash, nutq, qaror qabul qilish.
Tadqiqot usullarini ishlab chiqish: yangi tadqiqot usullarini yaratish -
elektroensefalografiya (EEG), magnetoensefalografiya (Meg), funktsional
magnit-rezonans tomografiya (fMRI).
4. Zamonaviy eksperimental psixologiya:
Turli xil yondashuvlarning kombinatsiyasi: inson psixikasini o'rganishda
kognitiv, xulq-atvor, neyropsikologik yondashuvlarning kombinatsiyasi.
Kompyuter
texnologiyalaridan
foydalanish:
tajribalar
o'tkazish,
ma'lumotlarni qayta ishlash uchun kompyuter dasturlari va simulyatsiyalaridan
foydalanish.
Fanlararo tadqiqotlar: psixologlarning nevrologlar, shifokorlar, kompyuter
mutaxassislari bilan hamkorligi.
Eksperimental psixologiyaning o‘ziga xos asosiy tamoyillari mavjud (1-
rasmga qarang).
Ob'ektivlik
Nazorat
Replikatsiya
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
46
1-rasm. Eksperimental psixologiyaning tamoyillari
Ushbu tamoyillarning mazmuni va foydalanilishi quyidagicha aks etadi:
Ob'ektivlik - ob'ektiv ma'lumotlarni olish uchun ilmiy usullardan
foydalanish;
Nazorat - xatti-harakatlardagi o'zgarishlar eksperimental sharoitdagi
o'zgarishlar bilan bog'liqligini ta'minlash uchun tajriba sharoitlarini qat'iy
nazorat qilish;
Replikatsiya - natijalarni tasdiqlash uchun tajribani boshqa sharoitlarda
takrorlash qobiliyati.
Eksperimental psixologiya inson psixikasini tushunishda va odamlarga
yordam berishning samarali usullarini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Bu
xatti-harakatlarning sabablarini aniqlashga, ruhiy kasalliklarni davolashning
yangi usullarini ishlab chiqishga va odamlarning hayot sifatini yaxshilashga
yordam beradi.
Ma’lumki, XIX asr fizika, biologiya, fiziologiya, kimyo va boshqa tabiat
fanlarining gullab yashnashi bilan xarakterlanadi. Fanda paydo bo‘lgan
eksperimental metodning keng qo‘llanilishi fanlarning rivojlanishiga turtki b´ldi.
XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlaridayoq psixologlar o‘rtasida psixik
hodisalarni o‘rganishda eksperimentni tadbiq qilish mumkin emasmikan degan
masala maydonga chiqdi. Bu masala bo‘yicha faylasuf I.Kant o‘z fikr bildirib.
uning fikricha, psixologiyada eksperimentning bo‘lishi mumkin emas, ularga
matematikani tadbiq qilish mumkin emas.
Psixik hodisalarni o‘lchashning mumkinligi, psixologiyada eksperimetning
bo‘lishi mumkinligi haqida nemis psixologi I.Gerbart (1776-1841 y.) ijobiy fikr
bildirgan. U «psixologiyada matematikani tadbiq etish mumkin va zarurligi
haqida» shunday degan: «Mening tekshirishlarim amalda faqat psixologiyaning
o‘zi bilan cheklanib qolmasdan, balki fizikaga va umuman tabiat fanlariga ham
qisman aloqadordir».
Gerbartning fikricha, asosiy psixik element tasavvurdir, qolgan barcha
jarayonlar – hissiyot, iroda, tasavvurlar kombinatsiyasidan va munosabatlaridan
iboratdir. Ruhiy holatlar doimo o‘zgarish jarayonida bo‘ladi. Tasavvurlarning bu
doimiy o‘zgarish va almashish jarayonida ma’lum darajada doimiylik, qonuniyati
bor. Bu doimiylikning miqdor tomonini o‘lchash mumkin. SHuning uchun ham,
Gerbartning fikricha, psixologiyaga matematikani tadbiq qilish mumkin.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
47
Gerbart, garchan psixologiyada eksperimentdan foydalanishning zarurligi
va foydaliligini isbotlagan bo‘lsa ham, lekin uning o‘zi bu metoddan
foydalanmagan.
Veber va Fexner.
Psixologiyada eksperimentni tatbiq qilish bo‘yicha
dastlabki ishlarni fiziolog Veber (1796-1878 y.) va fizik Fexner (1801-1887 y.)lar
amalga oshirdilar. Veber va Fexnerlarning maqsadi tashqi ta’sirotlar (fizik
omillar) va ularning muvofiqi – sezgilarning o‘zaro munosabatlari sohasidagi
qonuniyatlarni topishdan iborat edi. Fexner eksperimental metodlar asosida
sezgilarning ortib borishi bilan ularni qo‘zg‘atuvchi ta’sirotlar o‘rtasidagi qiyosiy
munosabatni aniqlab, sezgi qo‘zg‘atgich logarifmasiga proporsionaldir degan
psixofizik qonunni kashf etdi. Veber va Fexnerlar o‘tkazgan tajribalar
«Psixofizika» degan alohida fanning paydo bo‘lishiga olib keldi.
Veber va Fexner ishlarining ahamiyati, asosan, shundan iboratki, ular
birinchi bo‘lib psixologiyani, tabiat fanlari singari, eksperimental fanga
aylantirish mumkin ekanligini isbotladilar. Shu vaqtgacha faqat kuzatish, asosan,
o‘z-o‘zini kuzatishdan foydalanib kelinayotgan psixologiya endi aniq fanlardagi
ob’ektiv metoddan foydalana boshlaydi.
V.Vundt.
Eksperimental psixologiya taraqqiyotida ayniqsa nemis fiziologi
va psixologi Vilgelm Vundt (1832-1920 y.)ning ishlari katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Vundtgacha faqat ichki tajribadan va o‘z-o‘zini kuzatishdan foydalanib
kelgan psixologiya faqatgina tasviriy fan edi. Vundt eksperiment va o‘lchash
metodlarini zarur deb topib, psixologiyani izohli fanga aylantirishni maqsad qilib
qo‘ydi.
Vundt psixologiya uchun klassik metodlar bo‘lib qolgan bir qancha
metodlarni, ya’ni qo‘zg‘atish metodi, ifodalash metodi va reaksiya metodlarini
kashf etdi hamda rivojlantirdi.
Vundt 1879 yili Leypsigda birinchi eksperimental psixologiya
laboratoriyasini tashkil qildi.
Oradan ko‘p vaqt o‘tmasdan (1881 y.) u Berlin universiteti huzurida
eksperimental psixologiya institutini tashkil qildi.
Vundt shug‘ullangan masalalardan biri o‘sha vaqtda astronomlar
tomonidan ochilgan diqqatni bir vaqtda ikkita har xil qo‘zg‘atgichga to‘plash
mumkin emasligi haqidagi masala edi. Bu hodisani aniqlash uchun Vundt
(laboratoriya tashkil qilingunga qadar) 1861 yilda alohida mayatnik ish o‘ylab
chiqardi (Vundt mayatnigi). Bu mayatnik graduslarga bo‘lingan yoy atrofida
harakatlanadi va har bir ma’lum vaqtdan keyin jing‘irlaydi. Bu psixologik
elementlar uchun kashf etilgan birinchi asbob edi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
48
Ilmiy (izohli) psixologiyani oyoqqa turg‘izish uchun Vundt qo‘shimcha
vosita sifatida yondosh fanlar, ayniqsa fiziologiya, astronomiya, etnografiya,
tarix, mifologiya va boshqa fanlardan olingan ma’lumotlardan foydalanish
zaruriyatini ilgari surdi.
Leypsig laboratoriyasi va institutidan namuna olib, Germaniyaning boshqa
universitet shaharlarida ham, shuningdek boshqa mamlakatlarda ham, jumladan
Fransiya, Angliya va Amerikada laboratoriya hamda institutlar tashkil qilindi.
XIX asrning oxirida Rossiyada ham bir qancha eksperimental psixologiya
laboratoriyalari tashkil qilindi: Moskvada Tokarskiy, Qozonda Bexterev,
Odessada N.N.Langerlar tomonidan shunday laboratoriyalar ochildi. 1911 yil
Moskva universiteti huzurida, maxsus qurilgan binoda professor Chelpanov
rahbarligida eksperimental psixologiya instituti tashkil qilindi. Hozirgi vaqtda bu
institut RF Pedagogika fanlari akademiyasi tizimiga kiradi.
A.F.Lazurskiy
(1874-1917 y.) tomonidan eksperimental metodning alohida
turi – tabiiy eksperiment ishlab chiqildi. Eksperimentning bu turidan bizda
bolalar psixologiyasini o‘rganishda, pedagogika masalalarini, ayniqsa, ta’lim
psixologiyasi masalalarini hal qilishda keng va unumli foydalanilmoqda.
Eksperimental metodning tatbiq qilinishi psixologiya fani taraqqiyotiga
juda unumli ta’sir ko‘rsatdi.
Bu metod yordamida oddiy kuzatish yoki o‘z-o‘zini kuzatish yo‘li bilan
aniqlash qiyin bo‘lgan yoki butunlay mumkin bo‘lmagan ko‘p ma’lumotlar
aniqlandi, ayrim psixik hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar aniqlangan, psixik
jarayonlardagi, ayniqsa, sezgilar, diqqat, idrok, xotira sohasidagi ba’zi bir
qonuniyatlar ochilgan.
Eksperimental analiz yo‘li bilan murakkab psixik jarayonlar (idrok, xotira,
tafakkur)ning alohida komponentlari tarkibiy qismlari ajratilgan, psixik
jarayonlarning fiziologik hodisalar bilan, shuningdek, tashqi fizik muhit hamda
ijtimoiy muhit bilan bo‘lgan bog‘lanishlari ochilgan.
Eksperimental tekshirishlarning yakunlari, shuningdek, eksperimental
metodning usullaridan foydalanish praktik faoliyatning turli sohalarida – o‘quv
tarbiya
ishlarida,
meditsinada,
mehnatni
tashkil
qilish
va
ratsionalizatsiyalashtirishda, sud ishlarida, san’atda juda ko‘p foyda keltiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Olimov L.Ya. va boshqalar. Umumiy psixodiagnostika. “Durdona”
nashriyoti. Buxoro. 2021. B- 694.
2.
Pavlov I.P. Dvadsatiletniy opit ob’ektivnogo izucheniya visshey pervnoy
deyatelnosti (povedeniya) jivotnix. Pol. Sobr. Soch., M,-L, FA nashriyoti 1951, III
tom, 309 st.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
49
3.
Psychology as the Behaviorist Views it John B. Watson (1913) First
published in Psychological Review, 20, 158-177.
4.
Psychology as the Behaviorist Views it John B. Watson (1913) First
published in Psychological Review, 20, 158-177
