SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
17
FARG‘ONA O‘ZBEK VA TOJIKLARI FOLKLORINING O‘XSHASH
TOMONLARI
Jalilov Shohzod Javharalizoda
https://doi.org/10.5281/zenodo.14054217
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Farg‘ona o‘zbek va tojiklarining folkloridagi
o‘xshash tomonlar, ularning umumiy ildizlari va bir-birini to‘ldiruvchi jihatlari
tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
folklor, oʻzbek, tojik, milliy, qoʻshiq, maqol, ertak,urf-odat
Farg‘ona vodiysi – O‘zbekistondagi eng yirik va tarixan boy mintaqalardan biri
bo‘lib, uning hududi bugungi kunda O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘iziston
davlatlarining chegaralariga to‘g‘ri keladi. Bu mintaqada yashovchi o‘zbek va
tojik xalqlari tarixan, madaniyatda, urf-odatlarida va folklorida ko‘plab
o‘xshashliklarga ega. Farg‘ona o‘zbek va tojiklarining folklori, o‘tmishdagi
umumiy madaniy merosni saqlab qolgan holda, turli milliy xususiyatlar bilan
boyitilgan.
I. Farg‘ona o‘zbek va tojiklarining folkloriy o‘xshashliklari
Farg‘ona vodiysida o‘zbeklar va tojiklar ko‘p jihatdan bir-biriga yaqin millatlar
bo‘lishadi. Ularning folklorlaridagi o‘xshashliklar asosan tarixiy va madaniy
birlashmalar natijasida shakllangan. Xususan, ikkala xalqqa ham o‘xshash
og‘zaki ijod turlari, shu jumladan qo‘shiqlar, dostonlar, maqollar, afsonalar va
xalq she'riyatining boshqa janrlari mavjud. Ular orasidagi o‘xshashliklar, asosan,
quyidagi yo‘nalishlarda ko‘zga tashlanadi:
Qo‘shiqlar va xalq musiqasi
Farg‘ona o‘zbek va tojiklari folkloridagi eng katta o‘xshashliklardan biri —
qo‘shiqlar va xalq musiqasidir. Har ikki xalqning qo‘shiqlari ko‘pincha sevgi,
orzu, tabiat, muhabbat, ajralish va boshqa shaxsiy hissiyotlarga bag‘ishlanadi.
O‘zbek va tojik qo‘shiqlari umumiy tarixiy rivojlanish va turli madaniy
almashuvlar natijasida bir-biriga o‘xshash mavzularni va melodik tuzilmalarga
ega.
Masalan, tojikona "balkh" qo‘shiqlari va o‘zbekona "balkh" qo‘shiqlari ko‘pincha
bir-biriga juda o‘xshash, faqat ularning so‘z va ijro uslublarida kichik farqlar
mavjud. Qo‘shiqlarda ko‘proq oilaviy qadriyatlar, oila, muhabbat, yoshlik, va har
ikkala xalqning hayot tarzi aks ettiriladi.
Dostonlar va qahramonlik hikoyalari
Farg‘ona o‘zbeklari va tojiklarining folklorida dostonlar va qahramonlik
hikoyalari katta o‘rin tutadi. Bu janrda insonning jasorati, ma'naviy kuchi va
vatanparvarlik ko‘rsatiladi. "Alpomish" dostoni, masalan, o‘zbek va tojik xalqlari
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
18
orasida keng tarqalgan bo‘lib, har ikkala xalqda ham qahramonlikni yuksaltirish,
yovuz kuchlarga qarshi kurashish va adolatni tiklash g‘oyalari mavjud. Tojik va
o‘zbek xalqlarining qahramonlik dostonlarida ko‘plab o‘xshash elementlar
mavjud: xalqni himoya qilish, urush sahnalarini tasvirlash va to‘g‘rilik yo‘lida
kurashish.
Shuningdek, "Rustam va Sohrab" kabi o‘xshash hikoyalar, ikkala xalqning
o‘tmishdagi tarixiy va mifologik qahramonlariga bo‘lgan ehtiromni aks ettiradi.
Maqollar va iboralar
O‘zbek va tojiklarning folklorida maqollar va iboralar o‘xshash bo‘lib, ularning
asosiy maqsadi axloqiy, hayotiy tajribalarni o‘rganish va xalqqa maslahatlar
berishdir. Ikkala xalqning maqollarida xalqning qadriyatlari, turmush tarziga
nisbatan qarashlar va ma'naviy tomondan yuksaklikka erishish istagi
ifodalanadi. Misol uchun, "Mehnat – g‘alaba" degan maqol o‘zbek va tojiklarning
qiyoslanadigan maqollaridir.
O‘zbek va tojik maqollarida o‘xshashliklar bo‘lishi, ularning milliy e'tiqodlari,
hayot haqidagi umumiy qarashlari va ularning dunyoqarashlarining o‘zaro
ta'siridan kelib chiqadi.
Afsonalar va ertaklar
O‘zbek va tojiklarning folkloridagi afsonalar va ertaklar ko‘p jihatdan o‘xshash
xarakterga ega. Bu afsonalar ko‘pincha odamlarning ongida mustahkam
joylashgan qadimiy tushunchalarni aks ettiradi. Farg‘ona mintaqasidagi ikki
xalqning afsonalarida ko‘plab umumbashariy mavzular, masalan, muhabbat,
do‘stlik, haqiqiy qahramonlik va yovuz kuchlarga qarshi kurashish mavjud.
Ushbu afsonalarda xalqning an'analari, tabiiy kuchlar va tushunchalar o‘z
ifodasini topadi.
Shuningdek, o‘zbek va tojik ertaklarida "Xudbinlikning jazosi" yoki "Do‘stlikning
ahamiyati" kabi bir xil ma'nolarni anglatadigan to‘plamlar ham mavjud.
Xulosa qilib aytganda, Farg‘ona o‘zbek va tojiklarining folkloridagi o‘xshashliklar
ko‘plab umumiy tarixiy, madaniy va ma'naviy omillar bilan izohlanadi. Har ikki
xalqning og‘zaki ijodi, qo‘shiqlari, dostonlari, maqollari va ertaklarida aks etgan
qadriyatlar bir-birini to‘ldiruvchi va bir-biridan ilhomlanadigan asosiy
elementlarni tashkil etadi. Biroq, til, marosimlar va ba'zi madaniy farqlar
ularning folklorining o‘ziga xosligini saqlab qoladi. Umuman olganda, Farg‘ona
o‘zbek va tojiklari folklori o‘rtasidagi o‘xshashliklar, bu ikki xalqning tarixiy,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
19
madaniy va ma'naviy jihatdan yanada mustahkam aloqalarda bo‘lganligini
ko‘rsatadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Beshimov, A. (2006). Farg‘ona vodiysi folklori. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
2. Rahmonov, M. (2002). Tojik xalq adabiyoti va folklori. Dushanbe: Donish.
3. Zarif, B. (1983). O‘zbekiston va Tojikiston folklori: O‘xshashliklar va farqlar.
Toshkent: Fan nashriyoti.
4. Yoqubov, X. (2005).
