SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
50
TIJORAT BANKLARIDA KREDIT SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISH
Rustamov Behzod Gulboy o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 70412204 – Tijorat
banklarini boshqarish magistranti
rustamovb9595@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14858101
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tijorat banklarida kredit siyosatini
takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Kredit siyosati tijorat banklarining
mijozlarga kredit ajratish tamoyillari, risklarni boshqarish va kredit resurslarini
samarali taqsimlash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqotda kredit siyosatini
takomillashtirish zarurati, asosiy yo‘nalishlari va uning iqtisodiyotga ta’siri
yoritib berilgan. Xususan, raqamli texnologiyalarni joriy etish, kredit risklarini
minimallashtirish, ipoteka va investitsion kreditlarini rivojlantirish hamda
mijozlarga individual yondashuv asosida kredit siyosatini shakllantirish muhim
omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Natijada, takomillashgan kredit siyosati bank
tizimining samaradorligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga
xizmat qilishi ta’kidlangan.
Kalit soʼzlar:
tijorat banklari, kredit siyosati, kreditlash, risklarni
boshqarish, moliyaviy barqarorlik, kredit portfeli, kredit risklari, foiz siyosati,
bank likvidligi, raqamli bank texnologiyalari, kredit shartlari, kichik biznes
kreditlari, innovatsion kreditlash, bank tizimi rivojlanishi.
Kirish.
Tijorat banklari har qanday mamlakatning moliyaviy tizimida
muhim o‘rin tutib, iqtisodiy o‘sish va rivojlanishni rag‘batlantirishda asosiy
vositalardan biri hisoblanadi. Ular jamg‘armalarni jalb qilish, moliyaviy
resurslarni taqsimlash va xo‘jalik yurituvchi subyektlarga kredit ajratish orqali
iqtisodiy jarayonlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Shu boisdan, tijorat banklarining
kredit siyosati ularning barqarorligi va samaradorligini belgilovchi asosiy
omillardan biri bo‘lib, iqtisodiyotning turli tarmoqlari rivojiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Bugungi kunda kredit siyosatini takomillashtirish muammosi tijorat
banklari uchun dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Banklar o‘z kredit
portfelini optimallashtirish, risklarni minimallashtirish va kredit ajratish
jarayonini soddalashtirish orqali mijozlar talabiga moslashishga intilmoqda. Shu
bilan birga, global moliyaviy inqirozlar, raqamli transformatsiya va iqtisodiy
muhitning o‘zgaruvchanligi banklarning kredit siyosatini yangicha yondashuvlar
asosida shakllantirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
51
Tijorat banklari har qanday mamlakat moliyaviy tizimining asosi bo‘lib, ular
jamg‘armalarni jalb qilish, moliyaviy vositachilikni amalga oshirish va xo‘jalik
yurituvchi subyektlarga kredit ajratish orqali iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlaydi. Banklarning samarali faoliyati ularning kredit siyosatiga bog‘liq
bo‘lib, ushbu siyosat iqtisodiy sharoitlar, risklarni boshqarish va kreditlash
strategiyalariga asoslanadi. Kredit siyosatini takomillashtirish nafaqat
banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish
zarurati bir qancha omillar bilan bog‘liq. Birinchidan, kreditlash hajmining
oshishi banklar uchun yangi risklarni yuzaga keltirmoqda. Ikkinchidan, raqamli
texnologiyalar va sun’iy intellekt asosida kreditlash jarayonlarini
optimallashtirish zarurati tobora ortib bormoqda. Uchinchidan, xalqaro
moliyaviy bozorlarga integratsiyalashish hamda xalqaro tajribalarni
o‘zlashtirish banklarning raqobatbardoshligini oshirish uchun muhim ahamiyat
kasb etmoqda.
1. Kredit siyosatining mohiyati va ahamiyati
Kredit siyosati tijorat banklarining kredit ajratish bo‘yicha yuritadigan
strategiyasi bo‘lib, u quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi: kredit ajratish
tartibi, kredit stavkalari, kredit risklarini boshqarish, kredit resurslarini
taqsimlash va mijozlarning to‘lov qobiliyatini baholash. Bankning samarali
kredit siyosati moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, aktivlarning sifati va
rentabelligini oshirish, shuningdek, kredit risklarini minimallashtirish imkonini
beradi.
O‘zbekistonning tijorat banklari kredit siyosatini tahlil qilish uchun asosiy
banklarning kredit portfeli va faoliyatiga e’tibor qaratamiz. Quyida
mamlakatning yirik tijorat banklari va ularning kredit siyosati bo‘yicha statistik
ma’lumotlar keltirilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda
32 ta tijorat banki faoliyat yuritadi. Ular orasida quyidagi yirik banklar ajralib
turadi.
1-jadval: O‘zbekistonning asosiy tijorat banklari va ularning kredit
portfeli
Bank nomi
Ajratilgan kreditlar
(mlrd so‘m, 2023)
Bozor ulushi (%)
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
52
Xalq Banki
65 800
14%
Ipoteka Bank
52 400
11%
Milliy Bank
89 500
19%
Agrobank
47 600
10%
Asaka Bank
38 200
8%
Hamkorbank
24 700
5%
Kapitalbank
22 300
5%
Trastbank
14 900
3%
O‘zsanoatqurilishb
ank
41 500
9%
Turonbank
11 800
3%
Manba: https://bank.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
Milliy Bank eng yirik kredit portfeliga ega bo‘lib, bozorning 19%
ulushiga ega.
Xalq Banki va Ipoteka Bank ham yirik kredit taqsimlovchilar
qatoriga kiradi.
Hamkorbank, Kapitalbank, Trastbank kabi xususiy tijorat banklari
esa kichik va o‘rta biznes kreditlarini faol rivojlantirmoqda.
Har bir bank o‘zining asosiy strategik yo‘nalishlariga ega. Quyidagi jadvalda
banklarning kreditlarini qaysi tarmoqlarga ko‘proq yo‘naltirgani aks ettirilgan.
2-jadval: Banklarning kreditlash yo‘nalishlari
Bank nomi
Asosiy kreditlash yo‘nalishlari
Xalq Banki
Ijtimoiy
loyihalar,
jismoniy
shaxslar, pensiya tizimi
Ipoteka Bank
Uy-joy ipoteka kreditlari
Milliy Bank
Yirik sanoat loyihalari, eksport
kreditlari
Agrobank
Qishloq
xo‘jaligi,
fermer
xo‘jaliklari
Asaka Bank
Avtomobil sanoati, kichik biznes
Hamkorbank
Kichik va o‘rta biznes, chakana
savdo
Kapitalbank
Xizmat ko‘rsatish sohasi, turizm
Turonbank
Investitsion
loyihalar,
energetika
Manba: Muallif ishlanmasi.
Agrobank qishloq xo‘jaligi kreditlarida yetakchi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
53
Ipoteka Bank uy-joy kreditlariga ixtisoslashgan.
Milliy Bank va O‘zsanoatqurilishbank yirik sanoat va investitsion
loyihalarni moliyalashtirishga e’tibor qaratadi.
Rivojlangan davlatlarning tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, tijorat
banklarining kredit siyosati iqtisodiy sikllarga bog‘liq holda doimiy ravishda
takomillashtirib boriladi. Masalan, AQSh va Yevropa banklari kredit ajratishda
zamonaviy texnologiyalarga asoslangan kredit reyting tizimlaridan foydalanadi.
Xitoy va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda esa raqamli kreditlash
texnologiyalari keng joriy etilib, bank xizmatlarini soddalashtirish va mijozlarga
tezkor xizmat ko‘rsatish ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish quyidagi omillar
tufayli dolzarb hisoblanadi.
Kredit risklarining oshishi banklar uchun katta muammoga aylangan.
So‘nggi yillarda banklar tomonidan ajratilgan kreditlarning hajmi oshib
borayotganiga qaramay, kredit sifatini ta’minlash hamda kechiktirilgan
to‘lovlarni kamaytirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu esa
banklarning likvidligi va daromadliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Banklar tomonidan ajratilayotgan kreditlarning tarmoqlar bo‘yicha
taqsimoti izchil diversifikatsiya qilinmagan. Ayrim tarmoqlar ortiqcha kreditlash
natijasida haddan tashqari qarz yuklamasiga ega bo‘lishi mumkin, bu esa
iqtisodiy barqarorlikka xavf tug‘diradi. Ayniqsa, kichik va o‘rta biznes uchun
kredit olish imkoniyatlarini kengaytirish dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Kreditlash shartlarining moslashuvchan emasligi tadbirkorlik subyektlari
va jismoniy shaxslarning kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini
cheklaydi. Ba’zi banklarda kredit olish jarayoni uzoq davom etishi, yuqori garov
talablari va ortiqcha byurokratik to‘siqlar mijozlarning bank xizmatlaridan
foydalanishiga to‘sqinlik qiladi.
Raqamli texnologiyalarning yetarli darajada joriy etilmaganligi ham
banklarning samaradorligiga ta’sir qiladi. Raqamli kredit tizimlarining sust
rivojlanishi
bank
operatsiyalarining
sekin
bajarilishiga,
operatsion
xarajatlarning ortishiga va mijozlar uchun noqulaylik tug‘dirishiga olib keladi.
Tijorat banklarida kredit siyosatini takomillashtirish quyidagi strategiyalar
asosida amalga oshirilishi mumkin.
Birinchi yo‘nalish – risklarni boshqarish tizimini kuchaytirish. Banklar
mijozlarning kredit reytingini yanada aniq baholash uchun zamonaviy tahlil
usullaridan, jumladan, sun’iy intellekt va katta hajmdagi ma’lumotlar (big data)
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
54
texnologiyalaridan foydalanishi lozim. Bu esa defolt xavfini minimallashtirishga
yordam beradi.
Ikkinchi yo‘nalish – kredit shartlarini moslashuvchan qilish. Kreditlash
jarayonini soddalashtirish, garov talablari bo‘yicha muqobil variantlarni ishlab
chiqish hamda uzoq muddatli kreditlar uchun qulay foiz stavkalarini taklif qilish
orqali banklar kredit bozorining jozibadorligini oshirishi mumkin.
Uchinchi yo‘nalish – kredit portfelining diversifikatsiyasini ta’minlash.
Kredit resurslarini iqtisodiyotning turli tarmoqlariga teng taqsimlash orqali
banklar kredit risklarini kamaytirishlari mumkin. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi,
sanoat, innovatsion texnologiyalar va yashil iqtisodiyot yo‘nal ishlariga e’tibor
qaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
To‘rtinchi yo‘nalish – raqamli kreditlash tizimlarini joriy etish. Onlayn
kredit arizalarini tezkor ko‘rib chiqish, mobil ilovalar orqali kredit xizmatlarini
taklif etish va blokcheyn texnologiyasidan foydalanish orqali banklar operatsion
samaradorlikni oshirishi mumkin.
Xulosa
Tijorat banklarida kredit siyosatini takomillashtirish iqtisodiy barqarorlik
va moliyaviy tizimning samarali ishlashini ta’minlash uchun muhim ahamiyat
kasb etadi. Kredit siyosatining optimal yuritilishi banklarning daromadliligini
oshirish, mijozlarga qulay kredit shartlarini taqdim etish va risklarni
minimallashtirishga xizmat qiladi.
Hozirgi sharoitda kredit siyosatini takomillashtirish uchun risklarni boshqarish
tizimini kuchaytirish, kredit shartlarini moslashuvchan qilish, kredit portfelini
diversifikatsiya qilish va raqamli texnologiyalarni joriy etish zarur. Bu esa tijorat
banklariga iqtisodiy rivojlanishda faol ishtirok etish va raqobatbardoshligini
oshirish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Isakov J.Y. (2023). Tijorat banklari faoliyatidagi kredit risklarini
boshqarishni takomillashtirish yo‘llari. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 1(10),
400–404
2.
Otamurodov H.H. (2019). Tijorat banklari kredit portfelini boshqarishni
takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi avtoreferati, Toshkent.
3.
Rasulov T., Ziyodilloyev X. (2024). Tijorat banklari kredit portfelini
optimallashtirish.
4.
Agarwal, S., & Hauswald, R. (2017). Distance and Private Information in
Lending. The Review of Financial Studies, 23(7), 2757–2788.
5.
Beck, T., Degryse, H., De Haas, R., & Van Horen, N. (2018). When arm’s
length is too far: Relationship banking over the credit cycle.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
55
6.
Cerqueiro, G., Ongena, S., & Roszbach, K. (2019). Collateralization, bank
loan rates, and monitoring. The Journal of Finance, 71(3), 1295–1322.
7.
Berg, T., Saunders, A., & Steffen, S. (2021). The total cost of corporate
borrowing in the loan market: Don’t ignore the fees.
8.
https://bank.uz
9.
https://cbu.uz
