SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
107
ИНВЕСТИЦИОН ФАОЛИЯТНИНГ ИЧКИ НАЗОРАТИ ВА ИЧКИ
АУДИТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Рахматуллаева Наргиза Нуриддиновна
Тошкент давлат иқтисодиёт университети мустақил тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14893989
Аннотация.
Мақолада
корхона
фаолиятининг
муҳим
йўналишларидан бири – инвестиция фаолиятининг ички назорат
хусусиятлари ёритилган бўлиб, унда назорат-таҳлил йўналишини
ривожлантиришнинг навбатдаги босқичи, жумладан, ўзгарувчан
харажатларни ҳисоблаш ва жавобгарлик марказларини ҳисобга олиш
механизмларини ишлаб чиқиш билан боғлиқ ҳамда Ички назорат
тизимини жорий этиш зарурати, шунингдек, маълум харажатларни талаб
қилиши ва баъзан жараёнларнинг узлуксиз ишлашига халақит бериши
билан боғлиқ масалалар тадқиқ этилган.
Калит сўзлар:
инвестиция, инвестор, инвестицион фаолият, ишлаб
чиқариш воситалари, бухгалтерия ҳисоби, ишлаб чиқариш ҳисоби, ички
назорат, ички назорат тизими, инвестицион фаолиятни режалаштириш,
инвестицион фаолиятни назорат қилиш, инвестицион жараённи оператив,
молиявий, бошқарув, солиқ ҳисоби, инвестицион жараённи таҳлил қилиш,
ички мухитни таҳлил қилиш.
Кириш.
Инвестицияларни кўпчилик мутахассислар иқтисодиётнинг
қон томири, дея бежиз айтмайди. Бинобарин, яқинда бўлиб ўтган III
Тошкент халқаро инвестиция форумини ҳам, бир маромда ураётган
юракка ўхшатиш мумкин. Ушбу тадбир 93 давлатдан 2,5 мингдан ортиқ
иштирокчиларни жамлади. Форумда жами 26,6 миллиард долларлик
шартномалар имзоланди [1].
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев Тошкент
халқаро инвестиция форумидаги нутқида таъкидлаганидек, “...
иқтисодиётни эркинлаштириш, қулай инвестиция муҳитини яратиш,
тадбиркорлар учун имкониятларни ҳар томонлама кенгайтириш асосий
мақсад этиб белгиланди ва натижада сўнгги йилларда мамлакат
иқтисодиёти қарийиб икки баробар ўсди. 2023 йил якуни бўйича бу ўсиш 6
фоизни ташкил этди. Инфляция 9 фоизга пасайиб, охириги йилларда 60
миллиард доллардан зиёд хорижий инвестициялар ўзлаштирилди” [2].
Юқоридагилардан келиб чиқиб шуни таъкидлаш керакки, жалб қилинган
инвестициларни самарали ишлатиш учун бухгалтерия ҳисоби ва ички
назорат тўғри йўлга қўйилган бўлиши керак.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
108
Узоқ вақт давомида бухгалтерия ҳисоби фақат икки томонлама кириш
усули ёрдамида хўжалик операцияларини рўйхатдан ўтказиш ва молиявий
ҳисоботларни тузиш воситаси бўлган. Бироқ, ХХ-асрнинг бошларида
анъанавий бухгалтерия ҳисоби рақобатнинг кучайиши, технологиянинг
мураккаблиги ва ишлаб чиқаришни ташкил этиш шароитида бошқарув
эҳтиёжларини тўлиқ қондирмаслиги аниқ бўлди. Бухгалтерия ҳисобининг
камчиликларини таъкидлаб, олимлар унинг бошқарувдаги ролини турли
йўллар билан изоҳладилар.
Бизнинг фикримизча, инвестицион фаолият ички назоратининг
предмети бухгалтерия ҳисоби, солиқ ва стратегик бухгалтерия ҳисобида
акс эттирилган ва тартибга солувчи қонунлар, стандартлар, қоидалар ва
кўрсатмаларга мувофиқ молиявий ва инвестиция фаолияти ҳисобланади.
Белгиланган назорат чоралари пайдо бўлган муаммоларни аниқлашга
қаратилган профилактик характерга эга бўлиши мумкин. Бу бухгалтерлар
назорат билан боғлиқ муаммоларни текширишлари ва муаммони
аниқлагандан сўнг уларни ҳал қилишлари учун зарурдир. Назоратнинг
биринчи тури энг яхшисидир, чунки у хатоларнинг олдини олади,
иккинчиси эса бухгалтерлар учун ҳар бир нуқсонни ўрганиш ва тузатиш
учун кўпроқ меҳнат харажатларига олиб келади. Шунинг учун амалга
ошириладиган бошқарув тизимининг тури кейинги хатоларни тузатиш
нархига қараб баҳоланиши керак.
Тадқиқот методологияси.
Инвестицияларнинг ички назорат
хусусиятларига оид назарий билимларнинг шаклланиш босқичларини
тадқиқ этиш жараёнида тизимли таҳлил, индукция-дедукция, комплекс
баҳолаш, гуруҳлаш, мантиқий ва таққослама таҳлил қилиш каби
усуллардан фойдаланилган.
Адабиётлар таҳлили.
Я.В. Соколов бухгалтерия назарияси ва тарихи
муаммоларини ўрганиб чиқиб, «... бошқарув қарорларини қабул
қилувчиларнинг ҳам, уларни амалга оширувчиларнинг ҳам судяси бўлиш,
бу бош бухгалтернинг яна бир муҳим функцияни бажариш имкониятига
эга бўлишига олиб келади, у маслаҳат деб аталади» у шу муносабат билан
бош бухгалтерга назорат функциясини беришга рухсат берилганлигини
ёзади [3].
Юқорида айтиб ўтилган концепцияни ишлаб чиқиш истагини акс
эттирувчи фундаментал ишлардан бири С.A. Стуковнинг «ишлаб
чиқаришни ҳисобга олиш ва назорат қилиш тизими» тадқиқотидир, унда
муаллиф ишлаб чиқаришни ҳисобга олиш ва ресурслардан оқилона
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
109
фойдаланишни назорат қилишни ташкил этишнинг энг яхши
амалиётларини (маҳаллий ва хорижий) умумлаштиради [4].
С.A. Стуков томонидан ишлаб чиқариш ҳисоби таърифида шаклланган
ахборот ва бошқарув концепциясининг асосий элементлари кузатилган,
чунки муаллиф қуйидагиларни таъкидлайди: «бухгалтерия ҳисобидан
ташқари, асосан ташқи органлар ва миллий статистика органларининг
эҳтиёжларига жавоб беради... бухгалтерия ҳисобининг сифат жиҳатидан
янги тури пайдо бўлади — ишлаб чиқариш ҳисоби, бу асосан бухгалтерия
ҳисоби асосида барча турдаги хўжалик ҳисобининг элементларини,
шунингдек иқтисодий таҳлил элементларини синтез қилиши керак, бу эса
ишлаб чиқариш ресурсларини сарфлашнинг ҳажми, йўналиши, мақсадга
мувофиқлиги ва самарадорлигини фаол равишда кузатиб бориш
имкониятини беради» [4].
Таҳлил
ва
натижалар.
Назорат-таҳлил
йўналишини
ривожлантиришнинг навбатдаги босқичи биринчи навбатда ўзгарувчан
харажатларни ҳисоблаш ва жавобгарлик марказларини ҳисобга олиш
механизмларини ишлаб чиқиш билан боғлиқ. Натижада бухгалтерия
тизимида алоҳида қуйи тизим шаклланди, унда нафақат маҳсулотларни
ҳисоблаш эҳтиёжларига йўналтирилган пул ўлчовлари, балки жорий
бошқарув қарорларини қабул қилиш ҳам мумкин.
Бухгалтерия ҳисоби, ахборот таъминоти ва мувофиқлаштириш
чорраҳасида бўлган ички назорат корхоналарни бошқаришда алоҳида
ўрин тутади: у функцияларни бир-бирига боғлайди, бирлаштиради ва
корхона бошқарувини алмаштирмайди, фақат уни сифат жиҳатидан янги
босқичга олиб чиқади. Бошқариш – бу бошқарув циклида фикр-
мулоҳазаларни
таъминлайдиган
ташкилотдаги
тартибга
солиш
механизми.
У процессуал жараённинг хатолар юзага келиши мумкин бўлган
жойларида бўлиши керак. Мутахассис инвестиция жараёнининг босқичма-
босқич схемасини таҳлил қилганда, баъзи хатолар эҳтимоли аниқ бўлади,
фақат шунга ўхшаш процедуралар пайтида хатолар юзага келадиган
соҳалар ҳақидаги билимига таянади. Бундан ташқари, корхона ичидаги
жуда аниқ ҳолатлар умуман бўлмаслиги керак бўлган хатоларга олиб
келиши мумкин. Шу сабабли, одатдаги жараён корхона инвестиция
активларини йўқотиш имкониятига эга бўлган бундай ривожланиш
йўллари билан бирга бўлиши мумкин.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
110
Кўпинча хатолар эҳтимоли шунчалик пастки, бухгалтерлар уларни
хавфсиз тарзда такрорлашлари ва назорат билан шуғулланмасликлари
мумкин. Хатолар эҳтимоли юқори бўлса, энг ноодатий муаммолар бундан
мустасно, деярли барча муаммоларни олдини олиш ёки дарҳол таниб
олиш учун мўлжалланган текшириш тизимини жорий этиш керак.
Масалан, капиталдаги ўзгаришлар тўғрисидаги баёнотнинг иккинчи
қисмида молиявий ҳисоботдаги хатоларни тузатиш билан боғлиқ
индикатор киритилади, хусусан: капиталнинг умумий миқдоридан, шу
жумладан тақсимланмаган фойда (қопланмаган зарар), бошқа капитал
моддалари билан тузатишлар киритилган.
Ички назорат тизимини жорий этиш зарурати, шунингдек, маълум
харажатларни талаб қилиши ва баъзан жараёнларнинг узлуксиз
ишлашига халақит бериши билан боғлиқ. Агар ички назорат
тадбирларини бажариш учун қўшимча ходим талаб қилинса, эҳтимол
хавфни якуний камайтиришни тўлиқ таҳлил қилиш керак. Худди шундай,
агар бошқарув тизими юқори самарали жараёнга кенг кўламли
аралашувни ўз ичига олса, унда бир хил даражадаги назоратни
таъминлайдиган, лекин ташқаридан, яъни, аудиторлик ташкилотлари
томонидан ўтказиладиган мустақил аудит муқобил ёндашувни топиш
мантиқан тўғри,
Шуни ёдда тутиш керакки, корхона дуч келиши мумкин бўлган барча
муаммолар учун тайёр ечимлар мавжуд эмас. Ҳақиқий иқтисодий
муаммолар ҳар доим ностандарт ва чалкаш бўлиб, уларни ҳал қилиш учун
одатда вақт ва дастлабки маълумотлар етарли эмас. Ушбу кўникмаларни
эгаллаш учун Қонунчилик, қоидалар ва аналитик фикрлаш қобилиятини
билиш зарур. Шунинг учун назоратчи турли ёндашувларни жасорат билан
бирлаштиришни ўрганиши, ноаниқлик ва тўлиқ бўлмаган маълумотлар
шароитида ижодий ечимларни топиш учун барча тўпланган билимларни
қўллаши керак.
Корхонада инвестиция ички назоратининг асосий мақсади бошқарув
жараёнини унинг олдида турган мақсадларга эришишга йўналтиришдир.
Бунинг учун назорат қуйидаги функцияларни тақдим этади (1-расм).
- инвестиция мақсадларига эришиш учун
бошқарув фаолиятини мувофиқлаштириш;
- ташкилотнинг умумий ахборотни бошқариш
тизимининг ишлашини таъминлаш;
-
бошқарув жараёнининг рационаллигини
таъминлаш.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
111
1-расм. Инвестицион фаолият ички назоратининг функциялари
Ҳозирги шароитда хўжалик субъектларида инвестиция фаолияти
учун ички назорат тизимини жорий этиш зарурлигини қуйидаги сабаблар
билан изоҳлаш мумкин:
- ташқи муҳитнинг беқарорлигини ошириш инвестицияларни
бошқариш тизимига қўшимча талабларни қўяди: a) ўтган йилларни
назорат қилишдан келажакни таҳлил қилишга ўтказиш; б) ташқи
муҳитдаги ўзгаришларга реакция тезлигини ошириш, инвестицияларни
бошқаришнинг мослашувчанлигини ошириш; в) ташкилотнинг ташқи ва
ички муҳитида юзага келадиган ўзгаришларни доимий кузатиш зарурати;
г) ташкилотнинг омон қолишини таъминлаш ва инқирозли вазиятлардан
қочиш учун пухта ўйланган ҳаракатлар тизимига ўтиш;
- ташкилотни бошқариш тизимларининг, шу жумладан инвестиция
фаолиятининг
мураккаблиги
бошқарув
тизимининг
ўзида
мувофиқлаштириш механизмини талаб қилади;
- муҳим инвестицион маълумотларнинг етишмаслиги ахборот
бўшлиғи билан махсус бошқарув маълумотларини қўллаб-қувватлаш
тизимини қуришни талаб қилади;
- доимий равишда ўзгариб турадиган Қонунчилик ва меъёрий-
ҳуқуқий база.
Ҳозирги шароитда тадқиқотчилар ўртасида назоратнинг моҳияти ва
вазифалари тўғрисида турли хил фикрлар мавжуд (1-жадвал).
1-жадвал
Назоратнинг асосий тушунчалари
Конце
пцияларн
инг келиб
чиқиши
Концепциял
арнинг
йўналиши
Ушбу концепция доирасида
назоратнинг моҳияти ва асосий
вазифалари
1930-
йиллар
Ҳисоб
тизими
Бухгалтерия
тизимини
ўтмишдан келажакка йўналтириш,
компания
фаолиятини
режалаштириш ва назорат қилиш
билан боғлиқ бошқарув қарорларини
қўллаб-қувватлаш учун бухгалтерия
маълумотлари
асосида
ахборот
тизимини яратиш
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
112
1970-
1980
йиллар
Бошқарув
ахборот тизими
ягона
ахборот
тизими
концепциясини
ишлаб
чиқиш,
ахборот
тизимининг
ишлашини
назорат қилиш, ахборот оқимларини
оптималлаштириш
1990-
2020
йиллар
Бошқарув
тизими:
режалаштир
ишга
эътибор
бериш билан;
мувофиқлаш
тиришга эътибор
бериш билан
Ташкилотнинг
таркибий
бўлинмалари фаолиятини назорат
қилиш.
Ташкилотни бошқариш тизими
фаолиятини мувофиқлаштириш
Инвестицион фаолият жараёнида назорат-таҳлил тадбирларининг
ролини акс эттирувчи тизимли чизма 2-расмда келтирилган.
2-расмдан кўриниб турибдики, ташкилотда давом этаётган барча
бизнес жараёнлар бешта блокка бирлаштирилиши мумкин. Бу ерда асосий
блокларнинг қисқача тавсифи келтирилган.
Инвестиция
лойиҳаларини
мувофиқлаштириш ва бутун ташкилот учун
консолидациялашган режани ишлаб чиқиш.
Ташкилотнинг
кучли
ва
заиф
томонларини акс эттирувчи режалаштириш
методологиясини, шунингдек инвестиция
режаларини тузиш жадвалини ишлаб чиқиш.
Инвестицияларни режалаштириш учун
ахборот базасини таъминлаш.
Инвестиция
лойиҳаларининг
ташкилотнинг
стратегик
мақсадларига
мувофиқлигини текшириш
Инвестиция лойиҳасини амалга ошириш.
Белгиланган
инвестиция
мақсадларининг
бажарилишини
рағбатлантириш.
Инвестиция лойиҳасини амалга ошириш
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
113
2-расм. Инвестиция
фаолияти
жараёнида
асосий
назорат-таҳлил
тадбирларининг
чизмаси
(муаллиф
томонидан тузилган)
Инвестиция
фаолиятини
режалаштириш
.
Корхонанинг сифатли ва
миқдорий
инвестиция
мақсадларини аниқлаш ва белгиланган мақсадларга эришиш даражасини
баҳолаш мезонларини танлаш; корхонанинг инвестиция мақсадларини
компонентларининг
мавжудлигини
текшириш.
Инвестиция харажатлари ва олинган
даромадларни ҳисобга олиш.
Инвестиция капиталининг истеъмол
таркиби.
Стратегик
ривожланиш
нуқтаи
назаридан
устувор
лойиҳалар
учун
ресурсларни мақсадли тақсимлаш.
Инвестиция фаолияти учун бошқарув
ахборот тизими архитектурасини ишлаб
чиқиш.
Мақсадга еришиш даражасини ўлчаш ва
баҳолаш учун режалаштирилган ва ҳақиқий
маълумотларни таққослаш.
Режадан оғишнинг мақбул чегараларини
белгилаш.
Оғишларни, айбдорларни аниқлаш, оғиш
сабабларини
талқин
қилиш,
бундай
вазиятларни текислаш бўйича таклифларни
ишлаб чиқиш, қарорларнинг бажарилишини
назорат қилиш, хатоларни тузатиш.
Инвестиция
кўрсаткичларидаги
оғишларни таҳлил қилиш учун энг муҳим
маълумотларни тўплаш ва қайта ишлаш.
Тузатиш
чораларини
танлаш,
инвестиция самарадорлиги кўрсаткичларини
диагностика қилиш бўйича маслаҳатлар.
Режалаштириш, назорат қилиш ва
бошқарув қарорларини қабул қилиш учун
таҳлилий воситаларни ишлаб чиқиш.
Инвестицион
фаолиятни
режалаштириш
Инвестицион
фаолиятни
режалаштириш
Инвестицион
жараённи оператив,
молиявий,
бошқарув, солиқ
ҳисоби
Инвестицион
фаолиятни назорат
қилиш
Инвестицион
жараённи таҳлил
қилиш
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
114
прогноз ва режаларга айлантириш. Инвестицияларни режалаштиришнинг
биринчи босқичи корхонанинг кучли ва заиф томонларини, инвестиция
қилиш имкониятлари ва хавфларини таҳлил қилишдир. Шунга асосланиб,
аввал корхонанинг инвестиция стратегияси, сўнгра режа ишлаб чиқилади.
Инвестиция режаси компанияга белгиланган мақсадларга эришиш
қанчалик реаллигини, уларга нима ёрдам беришини ва нимага тўсқинлик
қилишини баҳолашга имкон беради. Режалар бутун ташкилот учун ҳам,
масъулият марказлари учун ҳам ишлаб чиқилади. Назорат режалаштириш
усулларини ишлаб чиқишда иштирок этади, корхонанинг турли
бўлимлари ва хизматлари фаолиятини мувофиқлаштиради, шунингдек
режаларни баҳолайди, уларнинг белгиланган мақсадларга қанчалик мос
келишини, ҳаракатни қанчалик рағбатлантиришини, уларни амалга
ошириш қанчалик реал эканлигини аниқлайди.
Инвестицион жараёнларнинг операцион, молиявий ва бошқарув
ҳисоби
. Режани амалга ошириш жараёнида корхонанинг барча молиявий-
хўжалик фаолиятини акс эттириш. Бошқарув ҳисоби корхона ва бўлимлар
раҳбарларининг ахборот эҳтиёжларига, бошқарув қарорларини қабул
қилишни қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиб, молиявий ҳисоб биринчи
навбатда ташқи фойдаланувчиларга (давлат идоралари, банклар ва
бошқалар) қаратилган.). Бошқарув ва бухгалтерия маълумотлари
инвестиция фаолиятини назорат тизимининг асосидир.
Инвестиция жараёнларини таҳлил қилиш
. Бошқарув жараёнининг
ўзи кўпинча ахборотни ўзгартириш жараёни сифатида қаралади:
бошқарув таъсири – бу алоҳида турдаги маълумотлар. Ахборот
назариясида маълум бир минимал миқдордаги маълумот мавжудлиги
математик жиҳатдан исботланган, уларсиз самарали бошқариш мумкин
эмас. Бундан ташқари, бошқарув объектининг реакцияси қанчалик хилма-
хил бўлиши учун кўпроқ маълумот керак. Корхонага нисбатан бу шуни
англатадики, иқтисодий муҳит қанчалик ўзгарувчан бўлса, ташкилотнинг
ички тузилиши қанчалик мураккаб бўлса, самарали бошқариш учун
кўпроқ маълумот керак бўлади. Шунинг учун, ҳозирда маълумотга эга
бўлмасдан бошқариш мумкин эмас.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, ички назорат – бу белгиланган
мақсадларга эришиш тизими ва корхоналарни бошқаришнинг ажралмас
қисми. Замонавий менежмент ташкилотнинг мақсадларини икки гуруҳга
ажратади: операцион (қисқа муддатли) ва стратегик (узоқ муддатли,
истиқболли). Корхонанинг барқарор ривожланиши учун стратегик,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
115
операцион ва жорий инвестиция мақсадларининг ютуқларини доимий
равишда кузатиб бориш керак. Шунинг учун тизим сифатида бошқариш
учта асосий жиҳатни ўз ичига олади: стратегик, жорий ва операцион.
Биз қуйидаги ўзига хос хусусиятларни танладик: вақтинчалик
горизонтал; ташкилот мақсадларига йўналтириш; бошқарув даражаси;
мақсадлар; асосий вазифалар; асосий элементлар; усуллар ва воситалар;
баҳолаш; ҳажм; асосий назорат қилинадиган миқдорлар; ташқи муҳитга
муносабат; ахборот манбаи.
Стратегик мақсадларни белгилаш корхонанинг ташқи ва ички меҳнат
шароитлари тўғрисидаги маълумотларни таҳлил қилишдан бошланади.
Уларнинг таъсири ва ўзаро ҳаракати корхонанинг изчил ривожланишида
муҳим аҳамиятга эга (3-расм).
Капитал
бозори
таҳлили
Техника
ва
технологиялар
бозорини
таҳлил қилиш
Экологик
муаммоларни ўрганиш
Рақобатчилар
фаолиятини таҳлил қилиш
Инвестицион
ресурслар
қийматини
таҳлил қилиш
Ижтимоий-сиёсий
соҳани таҳлил қилиш
Иқтисодий-сиёсий
соҳани таҳлил қилиш
Ташқи мухитни
таҳлил қилиш
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
116
Меҳнат ресурсларига
қўйилмаларни
таҳлил
қилиш
Амалдаги
жумладан,
инвестицион
фаолиятни
назорат қилувчи ташкилий
тизимни таҳлил қилиш
Худудий
жойлашувни баҳолаш
Инвестицион
қарор
қабул қилиш бўйича ички
маданиятни таҳлил қилиш
Техника
ва
технологияларга
қўйилмаларни
таҳлил
қилиш
Инвестицион фаолият
бўйича
илмий-тадқиқот
ишланмаларини
таҳлил
қилиш
Инвестицион қарор
қабул қилишда молиявий
барқарорлик ва тўловга
қобилликни
таҳлил
қилиш
Инвестицияларни
даромадлилиги
ва
рентабеллигини
таҳлил
қилиш
Инвестицияларни
стратегик
бюджетдан
оғишларини
таҳлил
қилиш
Инвестицион
қарор
қабул қилишда хусусий ва
қарз капиталлари улушини
таҳлил қилиш
3-расм. Инвестицияларни стратегик назорат қилиш
Инвестицияларни стратегик назорат қилиш стратегик режаларнинг
ҳақиқийлиги учун жавобгардир. Ҳар қандай мақсадга эришишни
кузатишдан олдин, унинг қанчалик яхши танланганлигини ва унинг
ютуғи қанчалик реал эканлигини аниқлаш керак. Стратегик инвестиция
режаларини текшириш, ҳеч бўлмаганда, режаларнинг тўлиқлигини,
уларнинг ўзаро боғлиқлигини ва ички қарама-қаршиликларнинг
йўқлигини текширишни ўз ичига олади. Ички назорат натижаларига кўра,
Корхона
Ички мухитни
таҳлил қилиш
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
117
режанинг бажарилишини назорат қилиш тизими ишлаб чиқилиши ёки
стратегик режанинг муқобил вариантлари ишлаб чиқилиши керак.
Агар стратегик инвестиция режасининг танланган варианти бизга мос
келадиган бўлса, унда стратегик мақсадларга эришишни назорат қилиш
тизимини ишлаб чиқиш учун назорат соҳаларини танлаш керак:
- стратегик мақсадлар (ҳам сифат, ҳам миқдорий);
- стратегик инвестиция режалари асосидаги муҳим ташқи ва ички
шароитлар;
- стратегик инвестицияларни режалаштиришни таҳлил қилиш
натижасида аниқланган муаммолар ва камчиликлар.
Назорат қилинадиган кўрсаткичлар тизимини аниқлашда қуйидаги
талабларни ёдда тутиш керак:
- кўрсаткичлар ҳажми чекланган бўлиши керак;
- инвестицион жозибадорлик кўрсаткичлари бутун корхона учун,
шунингдек барча жавобгарлик марказлари учун маълумотларни ўз ичига
олиши керак;
- танланган кўрсаткичлар динамик ва истиқболли бўлиши керак;
- кўрсаткичлар эрта огоҳлантириш характерига эга бўлиши керак;
- инвестиция кўрсаткичларини танлашда, улар таққосланадиган
эканлигига эътибор бериш керак.
Танланган назорат қилинадиган кўрсаткичларни таҳлил қилиш
қуйидагиларни ўз ичига олади:
- инвестиция қўйилмаларидаги оғишларни аниқлаш учун меъёрий ва
ҳақиқий қийматларни таққослаш;
- оғишларнинг сабаблари ва айбдорларини аниқлаш;
- олинган оғишлар ва корхонанинг инвестиция фаолиятининг якуний
натижалари ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш;
-
инвесторнинг
олинган
оғишларнинг
якуний
молиявий
натижаларига таъсирини таҳлил қилиш.
Таҳлилий маълумотлар бошқарув қарорларини қабул қилиш учун
корхона раҳбариятига маълум давр оралиғида тақдим этилади.
Стратегик назоратдан фарқли ўлароқ, жорий ва операцион назорат
қисқа ва ўрта муддатли мақсадларга эришишга қаратилган.
Жорий назоратнинг мақсади – корхонанинг белгиланган ва
ажратилган
ўрта
муддатли
мақсадларини,
харажатлар/фойда
коэффициентини оптималлаштириш, инвестицияларнинг рентабеллиги,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
118
соф фойда, тўлов қобилияти, меҳнат унумдорлигини амалга ошириш.
Инвестиция фаолиятини жорий назорат қилиш:
- инвестицияларнинг инвестицион ликвидлигига таъсир қилувчи
«заиф сигналларни» аниқлаш учун корхонанинг ташқи муҳитини назорат
қилиш ва мониторинг қилиш;
- муаммоларни эрта аниқлаш учун ички муҳитни мониторинг қилиш;
- режаларнинг бажарилишини назорат қилиш (инвестиция
фаолиятининг
ҳақиқий
қийматларининг
режалаштирилганидан
оғишларини ҳисоблаш, ушбу оғишларнинг сабабларини таҳлил қилиш).
Асосий назорат кўрсаткичлари:
- инвестицияларнинг рентабеллиги;
- инвестицияларни амалга оширишда меҳнат унумдорлиги;
- ташкилотнинг ликвидлик даражаси, қайта инвестицияларни амалга
оширишда тўлов қобилияти.
Операцион бошқарув тизими инқирозли вазиятни олдини олиш учун
операцион ечимларни сақлаш учун ишлатилади.
3-расмда муҳокама қилинган назорат – таҳлил бўлинмалари
корхонада бошқарув тизимининг ишлаши учун зарур бўлган
ахборотларни етказиб берувчилардир. Ахборот – бу ноаниқлик
даражасини пасайтирадиган маълумотлар тўплами.
Хулоса ва тавсиялар
. Инвестицияларни бошқариш бўйича
қарорларни қабул қилиш учун фақат ушбу қарор билан бевосита боғлиқ
бўлган маълумотлар кўриб чиқилиши мумкин:
- қарор қабул қилиш шартлари;
- мақсад мезонлари;
- мумкин бўлган муқобил тўпламлар (принципиал равишда қандай
қарорлар қабул қилиниши мумкин);
- ҳар бир муқобилни қабул қилиш оқибатлари (агар маълум бир қарор
қабул қилинса нима бўлади).
Маълумотларга эга бўлган ҳолда, раҳбар корхонанинг бутун
молиявий-хўжалик фаолиятини таҳлил қилиши мумкин. Реал вақт
режимида корхонада содир бўлаётган жараёнларни кузатиш; энг қисқа
вақт ичида (кун, ҳафта, ой) корхона иши натижалари бўйича тезкор
ҳисоботларни тузиш; жорий натижаларни улар билан таққослаш
натижасида эришилди. Ушбу таққослаш асосида корхонанинг кучли ва
заиф томонлари, уларнинг ўзгариш динамикаси, шунингдек, корхона
ишлаши керак бўлган ташқи шароитларнинг ривожланишидаги қулай ва
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
119
ноқулай тенденциялар тўғрисида хулосалар чиқарилади. Корхонанинг
ташқи ва ички муҳити шароитларини ўзгартириш мақсадли
параметрларни қайта кўриб чиқишни талаб қилади: янги шароитда
белгиланган мақсадлар қанчалик мақбуллигини, содир бўлган ўзгаришлар
туфайли корхона ўз мақсадларига эриша оладими ёки йўқлигини
текшириш керак.
Ички назорат ва таҳлил натижаларига кўра бошқарув ва инвестиция
қарорларини қабул қилиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилади. Мавжуд
вазиятни ҳисобга олган ҳолда, олинган ва таҳлил қилинган
маълумотларга, шунингдек келажакдаги имкониятлар ва хавф-хатарларга
асосланиб, ички назорат тизими ҳозирги вақтда молиявий ресурсларни
эркин инвестициялашнинг қайси муқобилларига эга эканлигини
аниқлайди ва ушбу муқобилларни корхона мақсадларига эришиш нуқтаи
назаридан баҳолайди. Бундай тавсияларга асосланиб, раҳбар инвестиция
фаолиятини мазмунли амалга ошириши ва назорат қилиши мумкин
бўлади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Раҳмат Ў. Янги Ўзбекистон – инвесторлар учун ишончли мамлакат. Халқ
сўзи газетаси. 2024 йил 16 май.
2. Хамидов О. Сармоядор етти ўлчаб бир кесади. Халқ сўзи газетаси. 2024
йил 10 май.
3. Соколов Я.В. Бухгалтерский учет: управленческий аспект: Пер. с англ. М.:
Финансы и статистика, 2018. - 416 с.
4. Стуков С.А. Как изучать бухгалтерский учёт. М.: Финансы и статистика,
2013. - 327 с.
