SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
151
SHARQ MUTAFAKKIRLARI ASARLARIDA BOSHQARUV
MA’NAVIYATI VA AXLOQ TO‘G‘RISIDAGI QOIDALARNING
NAMOYON BO‘LISH
Dilmurodov Shohruh Nodirovich
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy-gumanitar fanlarni oʻqitish metodikasi
yo'nalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915921
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Sharq mutafakkirlarining boshqaruv
ma’naviyati va axloqiy qadriyatlarga oid qarashlari tahlil qilinadi. Sharq falsafasi
doirasida hukmdor va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, adolatli boshqaruv,
insonparvarlik tamoyillari va davlat boshqaruvida axloqiy me’yorlarning
ahamiyati muhokama qilinadi. Alisher Navoiy, Yusuf Xos Hojib, Abu Nasr
Forobiy, Jaloliddin Rumiy va boshqa mutafakkirlarning asarlarida ilgari surilgan
boshqaruv axloqi tamoyillari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
boshqaruv ma’naviyati, axloq, adolat, davlat, Sharq
mutafakkirlari, siyosiy falsafa, rahbar mas’uliyati.
Sharq mutafakkirlari o‘z asarlarida davlat boshqaruvi va axloqiy qadriyatlar
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka alohida e’tibor qaratganlar. Ularning asarlarida
jamiyat taraqqiyotining asosi odil boshqaruv va ma’naviyat ekanligi qayd etiladi.
Hukmdorning adolatli bo‘lishi, davlatning ma’naviy qoidalar asosida
boshqarilishi va insoniy qadriyatlarga tayangan rahbar jamiyatni barqaror
rivojlantirishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Ushbu maqolada buyuk mutafakkirlarning boshqaruv falsafasi, ularning
asarlarida ilgari surilgan axloqiy tamoyillar va ularning bugungi kun
boshqaruvchilik tizimidagi ahamiyati tahlil qilinadi.
1.
Sharq mutafakkirlarining boshqaruv ma’naviyati haqidagi qarashlari
Sharq mutafakkirlari asarlarida rahbarning axloqiy jihatdan yuksak shaxs
bo‘lishi zarurligi alohida ta’kidlanadi. Hukmdor shaxsining axloqiy yetukligi
jamiyat taraqqiyotining asosiy sharti sifatida ko‘rilgan. Quyida ayrim
mutafakkirlarning bu boradagi qarashlari keltiriladi:
Abu Nasr Forobiy – “Al-Fozil shahar” konsepsiyasi
Forobiy (870–950) o‘zining “Fozil odamlar shahri” asarida ideal davlat
konsepsiyasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, davlat rahbari:
Adolatli bo‘lishi kerak.
Ma’naviy yetuk va bilimli bo‘lishi lozim.
Jamiyat manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yishi zarur.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
152
Forobiyning ta’kidlashicha, agar rahbar axloqiy fazilatlarga ega bo‘lmasa,
jamiyatda tartibsizlik, zulm va buzg‘unchilik yuzaga keladi.
Yusuf Xos Hojib – “Qutadg‘u bilig”dagi boshqaruv falsafasi
XI asrning buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojib o‘zining “Qutadg‘u bilig”
asarida davlat boshqaruvining asosiy tamoyillarini bayon qilgan. Unga ko‘ra:
Hukmdor donishmand bo‘lishi va adolat bilan ish yuritishi lozim.
Rahbarning halolligi va rostgo‘yligi davlatning barqarorligini ta’minlaydi.
Insonparvarlik tamoyillari asosida boshqaruv olib borish zarur.
Yusuf Xos Hojib hukmdor har doim xalq manfaatini ko‘zlab ish yuritishi
lozimligini uqtiradi.
Alisher Navoiy – boshqaruvda axloqiy qadriyatlarning o‘rni
Alisher Navoiy o‘zining “Mahbub ul-qulub” va boshqa asarlarida adolat,
muruvvat va rahm-shafqat kabi fazilatlarni targ‘ib qilgan. Unga ko‘ra:
Hukmdor xalq oldida javobgar bo‘lishi lozim.
Davlat rahbari halol va pok bo‘lishi shart.
Rahbar o‘z xalqining dardini tushunishi va ularga adolat bilan munosabatda
bo‘lishi kerak.
Navoiy boshqaruvning axloqiy asoslari jamiyat rivojining kaliti ekanligini
ta’kidlaydi.
Jaloliddin Rumiy – axloq va rahbar mas’uliyati
Jaloliddin Rumiy rahbarlik tushunchasini ma’naviy yetuklik bilan bog‘lagan.
Uning fikricha, haqiqiy rahbar:
O‘z nafsini yenggan bo‘lishi lozim.
Xalqni o‘z manfaatidan ustun qo‘yishi kerak.
Adolat tamoyiliga amal qilishi zarur.
Rumiyning ta’limoti bugungi rahbarlar uchun ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
2.
Sharq
mutafakkirlarining
qarashlari
hozirgi
zamon
boshqaruvida
Bugungi kunda boshqaruv tizimida ham axloqiy tamoyillar muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Demokratik boshqaruv tizimlarida:
Adolat va qonun ustuvorligi ta’minlanishi kerak.
Rahbarlarning halolligi va mas’uliyati jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Davlat xizmatida axloqiy tamoyillarga amal qilish muhimdir.
Sharq mutafakkirlarining fikrlari zamonaviy boshqaruv tizimlarining
rivojiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
Xulosa
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
153
Sharq mutafakkirlari boshqaruv ma’naviyati va axloqiy tamoyillarning
muhimligini ta’kidlab, davlat rahbarining mas’uliyatini yuksak baholaganlar.
Ularning qarashlari bugungi kundagi davlat boshqaruvida ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Hukmdor adolatli, bilimli va ma’naviy yetuk bo‘lsa, jamiyat taraqqiy
etadi. Shu bois Sharq mutafakkirlarining fikrlari zamonaviy rahbarlar uchun
ham muhim saboq bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abu Nasr Forobiy. “Fozil odamlar shahri”. Toshkent: Fan, 1993.
2.
Yusuf Xos Hojib. “Qutadg‘u bilig”. Toshkent: Sharq, 2001.
3.
Alisher Navoiy. “Mahbub ul-qulub”. Toshkent: Fan, 1998.
4.
Jaloliddin Rumiy. “Masnaviy”. Toshkent: Adabiyot, 2005.
5.
Bobur Mirzo. “Boburnoma”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
2008.
6.
Sharq falsafasi. Ilmiy maqolalar to‘plami. Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
