SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
192
INGLIZ TILI TALAFFUZIGA O‘RGATUVCHI O‘YINLAR
Moydinova Shohida
Andijon davlat chet tillari instituti o‘qituvchisi
Zokirjonova Muhlisa
408-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14963852
Annotatsiya:
Talaffuzga o‘rgatish chet til o‘qitishning muhim aspektlaridan
biridir. Ushbu maqolada talaffuzga o’rgatuvchi qiyinchiliklar va ularni bartaraf
qilish usullari xususida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Talaffuzga o‘rgatish, talaffuz qilish, interaktiv metodlar, to‘g‘ri
talaffuz, tez aytishlar, fonetik mashqlar.
Ingliz tilida to‘g‘ri talaffuz qilish til o‘rganish jarayonining muhim qismi
hisoblanadi. Talaffuzni rivojlantirish nafaqat tushunarli muloqot qilish uchun,
balki o‘ziga ishonch bilan gapirish uchun ham zarurdir. Ko‘plab tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, o‘yinlar va interaktiv metodlar yordamida o‘rganish
an’anaviy usullarga qaraganda samaraliroq bo‘ladi. Quyida ingliz tili talaffuziga
o’rgatuvchi o‘yinlarni ko‘rib chiqamiz. Ingliz tili bugungi dunyoda eng ko‘p
qo‘llaniladigan tillardan biri bo‘lib, ta’lim, biznes, ilm-fan va kundalik muloqotda
muhim rol o‘ynaydi. Ko‘pchilik bu tilni o‘rganishga harakat qilsa-da, uning
talaffuzi ko‘pincha eng qiyin jihatlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ingliz tilida
harflarning yozilishi va talaffuzi orasida katta farqlar borligi, so‘zlarda urg‘uning
muhim ahamiyatga ega ekani va tovushlarning o‘ziga xosligi o‘rganish jarayonini
murakkablashtiradi. Shuning uchun ham nafaqat so‘z boyligini oshirish yoki
grammatikani o‘rganish, balki talaffuzni to‘g‘ri shakllantirish ham muhim
sanaladi.
Minimal juftliklar o‘yini (Minimal Pairs Game)
O‘yinning mohiyati: An’anaviy ta’lim usullari bilan talaffuzni yaxshilash
qiyin bo‘lishi mumkin. Lekin ta’lim jarayoniga interaktiv o‘yinlarni kiritish
o‘quvchilar uchun bu jarayonni yanada qiziqarli, samarali va esda qolarli
qilishga yordam beradi. O‘yinlar inson miyasi uchun tabiiy o‘rganish vositasi
hisoblanadi. Ayniqsa, bolalar va yangi boshlovchilar uchun o‘yinlar stress va
qo‘rquvni kamaytirib, mashg‘ulotlarga motivatsiyani oshiradi. Shu bilan birga,
ingliz tilida ravon so‘zlashishni xohlovchilar uchun ham o‘yinlar muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Minimal juftliklar – talaffuzi
o‘xshash, lekin ma’nosi har xil bo‘lgan so‘zlardir (masalan, “ship” va “sheep”).
Ushbu o‘yinda o‘quvchilar har xil tovushlar o‘rtasidagi farqni sezish va to‘g‘ri
talaffuz qilishga o‘rganadilar.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
193
Bu o‘yinda o‘qituvchi o‘xshash talaffuzga ega bo‘lgan so‘z juftliklarini aytadi.
O‘quvchilar to‘g‘ri so‘zni tanlab, uni talaffuz qilishga harakat qiladilar. O‘yinga
raqobat ruhini qo‘shish uchun, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilgan o‘quvchilar ochko
yig‘ishi mumkin.
“Talaffuz Bingo” (Pronunciation Bingo)
Talaffuzni o‘rganish jarayonida turli xil metodlar qo‘llaniladi: audiovizual
materiallardan foydalanish, ona tilida mavjud bo‘lmagan tovushlarni takrorlash,
urg‘uni to‘g‘ri qo‘llash va nutq ritmini o‘zlashtirish. Bunday elementlarni qamrab
oladigan o‘yinlar esa o‘quvchilarga o‘z mahoratini tabiiy va zavqli tarzda
rivojlantirishga imkon beradi. Ingliz tilini o‘rganish jarayonida talaffuz muhim
ahamiyatga ega, chunki to‘g‘ri talaffuzsiz muloqot samaradorligi pasayadi va
tushunmovchiliklar kelib chiqishi mumkin. Ingliz tili fonetik jihatdan murakkab
bo‘lib, unda harflarning yozilishi va talaffuzi orasida katta farq mavjud.
Shuningdek, urg‘u, intonatsiya va tovushlarning o‘ziga xosligi ham talaffuzni
to‘g‘ri o‘rganishni talab qiladi. An’anaviy darslik va nazariy mashqlarga
asoslangan o‘rganish usullari ko‘pchilik uchun zerikarli bo‘lishi mumkin. Shu
sababli, o‘yinlardan foydalangan holda o‘rganish jarayoni yanada samarali va
qiziqarli bo‘ladi.
O‘yinlar o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, tabiiy muhitda yangi
so‘z va iboralarni o‘zlashtirishga yordam beradi va motivatsiyani oshiradi.
Ayniqsa, bolalar va boshlang‘ich darajadagi o‘rganuvchilar uchun o‘yinlar stress
va qo‘rquvsiz o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Talaffuzni o‘rgatuvchi o‘yinlar
tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish va intonatsiyani
o‘zlashtirishga yordam beradi. Ular turli shakllarda bo‘lishi mumkin: mobil
ilovalar, interaktiv kompyuter dasturlari, guruhli dars o‘yinlari va klassik stol
o‘yinlari. Shuningdek, bu o‘yinlar o‘quvchilarga inglizcha so‘zlarni eslab qolishda
ham yordam beradi, chunki o‘yinda faol ishtirok etish ma’lumotni
mustahkamlashga olib keladi.
O‘yinning mohiyati: Bu o‘yin eshitish va talaffuz mahoratini birgalikda
rivojlantirishga yordam beradi. O‘yinchilar ma’lum so‘zlarni to‘g‘ri eshitib, ularni
talaffuz qilishni o‘rganadilar. Bu o‘yinda har bir o‘yinchiga ichida turli talaffuzi
o‘xshash so‘zlar yozilgan “Bingo” kartochkasi beriladi. O‘qituvchi yoki
dasturning ovozi so‘zlarni aytadi. O‘quvchilar kartochkalaridan to‘g‘ri so‘zni
tanlab belgisi qo‘yadilar. “Bingo” deb birinchi bo‘lib e’lon qilgan o‘yinchi g‘olib
bo‘ladi. Ingliz tili talaffuzini rivojlantirishga yordam beradigan eng samarali
o‘yinlar, ularning afzalliklari va qanday qilib ta’lim jarayoniga qo‘shish
mumkinligi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Agar siz talaffuz
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
194
ko‘nikmalaringizni rivojlantirishni istasangiz, interaktiv o‘yinlar bu jarayonda
muhim vosita bo‘lishi mumkin.
“Lug‘at diktanti” (Phonetic Dictation)
O‘yinning mohiyati: Bu o‘yin orqali o‘quvchilar talaffuz va yozuv o‘rtasidagi
bog‘liqlikni tushunadilar. Ayniqsa, ingliz tilidagi so‘zlarning yozilishi va talaffuzi
farqli bo‘lgani uchun, bu o‘yin foydali bo‘lishi mumkin.
Bu o‘yinda o‘qituvchi so‘zlarni talaffuz qiladi. O‘quvchilar eshitgan so‘zlarini
yozishga harakat qiladilar. To‘g‘ri yozilgan so‘zlar hisoblanib, eng ko‘p to‘g‘ri
javob bergan o‘yinchi g‘olib bo‘ladi.
“Shadowing” Metodi O‘yini
O‘yinning mohiyati: Shadowing texnikasi yordamida o‘quvchilar matnni
tinglab, uni darhol takrorlaydilar. Bu usul talaffuz, urg‘u va intonatsiyani
yaxshilash uchun juda samarali. Bunda o‘quvchilar audio yoki video material
tinglaydilar. Ular darhol eshitgan so‘zlarini o‘zlari ham takrorlaydilar. To‘g‘ri
talaffuz qilgan o‘quvchilar rag‘batlantiriladi.
“Tongue Twisters” (Tez aytish mashqlari)
O‘yinning mohiyati: Tez aytish mashqlari talaffuz qiyin bo‘lgan tovushlarni
yaxshiroq o‘rganishga yordam beradi. O‘quvchilar murakkab talaffuzga ega
bo‘lgan jumlalarni tez va aniq aytishga harakat qiladilar. Masalan: “She sells
seashells by the seashore.” Kim eng aniq va tez ayta olsa, o‘sha g‘olib bo‘ladi.
Ingliz tilida to‘g‘ri talaffuz qilish o‘rganish jarayonida katta rol o‘ynaydi.
Yuqoridagi o‘yinlar interaktiv va qiziqarli usullar orqali talaffuzni yaxshilashga
yordam beradi. O‘yinlar orqali o‘rganish jarayoni yanada samarali va zavqli
bo‘ladi. Shuning uchun, ingliz tili o‘rganish jarayonida bunday metodlarni
qo‘llash tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Celce-Murcia, M., Brinton, D. M., & Goodwin, J. M. (2010). Teaching
Pronunciation. Cambridge University Press.
2.
Kenworthy, J. (1987). Teaching English Pronunciation. Longman.
3.
Gilbert, J. B. (2012). Clear Speech: Pronunciation and Listening
Comprehension in North American English. Cambridge University Press.
4.
Levis, J. M. (2005). “Changing contexts and shifting paradigms in
pronunciation teaching.” TESOL Quarterly, 39(3), 369–377.
5.
Thomson, R. I., & Derwing, T. M. (2015). “The effectiveness of L2
pronunciation instruction: A meta-analysis.” Applied Linguistics, 36(3), 326–
344.
