SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
16
EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA
QADRIYATLARNING FALSAFIY QARASHLARI VA OʻRNI
Abdunazarova Zebiniso Xudoyshukurovna
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15011182
Annotasiya:
Hozirgi kunda insoniyat oldida turgan eng asosiy vazifalardan
biri bu tabiat boyliklarini kelgusi avlodga tabiiy holatda yetkazib berishdan
iborat. Bu muammoni hal etishning eng samarali usullardan biri o 'sib
kelayotgan yosh avlodni tabiatni sevuvchi va ekalogik madaniyatli shahs qilib
tarbiyalashdan iboratdir. Bu vazifalarning yechimi bevosita boshlang'ich
sinflarda o'rga-niladigan Tabiatshunoslik va Atrofimizdagi olam fani bilan
chanbarchas bog 'liqdir.
Kalif so'zlar
: Ekalogiya, ekalogik madaniyat, tabiat, ekolgik ma'sul-yat,
tabiiy resrus, tabiiy muhit, tabiat omillari, ekologik madaniyatli shaxs, ekologik
tarbiya omillari, tabiatshunoslik, artofimizdagi olam.
Ishlab chiqarish jarayoni tabiatdan 100 shartli birlikda xomashyo oladi,
lekin olingan xomashyoning 34 qismidan foydalanadi xolos, qolgani esa
ifloslangan modda va chiqindilar ko'rinishida atrof-muhitga chiqarib tashlanadi.
Industriya jihatidan rivojlangan mamlakatlarda tabiatdan har yili jon boshiga
o'rtacha 30 tonna modda tabiatdan olinadi, shundan ayrim hollarda 1-1.5%
istemol qilinadigan mahsulot shakliga kiradi, qolgani esa ko'pincha tabiat uchun
ham xavfli bo'lgan chiqindiga aylanadi. Fan texnika inqilobi shunga olib keldiki,
birinchi-dan biosferaning xarakat qilish jarayonlari jadallashadi, ikkinchidan
biosferada materiya va energiyaning yangi ko'rinishlari joriy qilinadiki, ular
tabiatda tabiiy ko'rinishda bo'lmaydi, uchinchidan tabiat kuchlari va
qonuniyatlari tobora yangi yo'nalishdagi harakterga ega bo'lib bormoqda.
Jamiyatning tabiat bilan munosaba-tlaridagi uyg'unlashuv talablari insoniyat
oldiga yangi-yangi muammolarni qo'yaversa, bora-bora insonlarning ham
tabiatda yashashi qiyinlashib boraveradi. Hozir atrof muhitga salbiy ta'sir
o'tkazishning
asosiy
yo'nalishlari
-bu
ilmiy
texnika
taraqqiyotini
industrlashtirish va sanoatning yuqori suratlarda o'sishi, moddiy iste'molning
yuqori darajadaligi deb xisoblanmoqda.
Keyingi yillarda ilgari ma'lum bo'lmagan butun bir guruh kasalliklar yuzaga
keldi va aniqlandi, o'ziga xos epidemiologik hamda amaliyotga ega yuqumli
kasalliklar, oldini olish murakkab bo'lgan genetik kasalliklar, endokrin, allergik
va zaharlanish kasalliklari, shu jumladan ilgari bo'lmagan kimyoviy modda-lar
massasini ko 'payishidan avj oladigan zaharlanish allergik kasalliklari shular
jumlasidandir. Shunday qilib atrof muhit aholining sog'lig'ini va umuman
insoniyat rivojini belgilovchi omillar orasida muhim rol o'ynadi. Bu esa unga
to'g'ri va oqilona munosabatda bo'lishni qatiy talab qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
: Ekologik madaniyatni shakllantirishda
qadriyatlarning falsafiy qarashlari va o‘rni Ekologik madaniyatni shakllantirish
jarayoni falsafiy, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar bilan uzviy bog‘liq. Ushbu
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
17
tadqiqotda ekologik madaniyat va qadriyatlarning o‘zaro aloqadorligini falsafiy
nuqtayi nazardan tahlil qilish maqsad qilinadi. Tadqiqotning metodologik
asoslariTadqiqot quyidagi falsafiy yondashuvlar va metodlardan foydalanadi:
Dialektik yondashuvTabiat va inson munosabatlarining uzluksiz rivojlanishini
tahlil qilish.Ekologik qadriyatlarning o‘zgarishi va rivojlanish jarayonini
tushuntirish.Tarixiy-tahliliy metod Qadimgi Sharq falsafasida tabiat va ekologik
madaniyat haqidagi qarashlarni o‘rganish (Farobiy, Ibn Sino, Beruniy, Konfutsiy
va boshqalar).G‘arb falsafasida ekologik madaniyat tushunchasining shakllanishi
va rivojlanishini tahlil qilis Qiyosiy metodSharq va G‘arb falsafasida ekologik
qadriyatlarning o‘rni va farqlarini aniqlash.Turli falsafiy oqimlarning ekologik
madaniyatga ta’sirini solishtirish. Struktural-funksional yondashuEkologik
madaniyatning falsafiy, ijtimoiy va axloqiy jihatlarini tizimli tahlil qilish.Ekologik
qadriyatlarning inson hayotida tutgan o‘rnini tahlil qilish.Ekologik-etika
yondashuvi Axloq va qadriyatlar ekologik madaniyatga qanday ’sir qilishini
tushuntirish. Ekologik ongni rivojlantirish uchun axloqiy tamoyillarni ishlab
chiqish. Tadqiqot bosqichlari Nazariy asoslarni o‘rganish Ekologik madaniyat va
qadriyat tushunchalarining falsafiy asoslarini aniqlash. Sharq va G‘arb
falsafasida ekologik qadriyatlarning shakllanishini tahlil qilish. Manbalarni tahlil
qilish Falsafiy adabiyotlar, ekologiya bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar va axloqiy
ta’limotlarni o‘rganish. Ekologik muammolar va ularning ijtimoiy ta’sirini
tushuntirish. Empirik tadqiqotlar Jamiyatda ekologik madaniyatni shakllantirish
bo‘yicha mavjud tajribalarni o‘rganish.
Odamlarning ekologik qadriyatlarga munosabatini aniqlash uchun
sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazish. Natijalarni umumlashtirish va xulosa
chiqarishEkologik madaniyatni rivojlantirish uchun falsafiy tavsiyalar ishlab
chiqish.Jamiyatda ekologik qadriyatlarni shakllantirish strategiyalarini taklif
etish. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati Ushbu tadqiqot ekologik madaniyatni
rivojlantirishda qadriyatlarning muhimligini falsafiy nuqtayi nazardan yoritib
beradi. Ekologik tafakkurni rivojlantirish, jamiyatda ekologik ongni
shakllantirish va tabiiy muhitga mas’uliyatli yondashuvni targ‘ib qilish bo‘yicha
ilmiy asoslangan metodologiya taklif etiladi Yuqorida aytib o'tilganidek hozirgi
kunda insoniyat oldida turgan eng katta muammolardan biri bu tabiatni tabiiy
holda saqlab qolishdir. Fan-texnika taraqqiyotining jadallashuvi, ishlab chiqarish
texnologiyalarining
nomukammalligi,
insonlarning
tabiatga
nisbatan
iste'molchilik ehtiyojining ortishi - bularning barchasi jamiyat bilan tabiatning
o'zaro aloqasidagi ziddiyatlar keskinlashuvining bosh sababidir. Jamiyatning
tabiatga ta'sir o'tkazish kuchi shu darajaga borib yetdiki, natijada ular
o'rtasidagi o 'zaro uyg'unlikka putur yetib, tabiiy muvoza-natning buzilishiga
olib keldi.
Bu vazifani hal qilishdagi eng asosiy omillardan biri bu o'sib kelayotgan
yosh avlodni ekalogik madaniyatli va ma' sulyatli qilib tarbiyalashdir.
O'quvchilarda ekologik ma'suliyat va madaniyatni shakillantirib borish jamiatda
xuddi shu masalalarni yuqori darajada amalga oshirishga bog'liqdir.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
18
O'quvchilarning ekologik tarbiyasi va tabiatdan oqilona foydalana olish to' g'
risidagi bilim darajasi qanchalik yuqori bo' lsa, tabiat qonunlarini yaxshi bilsa,
ana shundagina tabiatdan foydalanaolish madaniyati va ma'suliyati ham shu
qadar yuqori bo'ladi. Bunday ishlarni amalga oshirish va bunga erishishda
ko'proq ma'sulyat pedagog o'qituvchilar zimmasiga tushadi. Biz pedagoglar
o'tilayotgan darslarimizda o'quvchilar ongida tabiat, tabiat mavjudodlari, inson
va tabiat aloqasi, qolaversa ekologiya va uning maqsad vazi-falari haqida
tushunchalarni shakilantirib borishimiz lozim. Ekologik tarbiyaning maqsadi
inson va tabiat, inson va atrof muhit o'zaro uyg'unligikda ekologiyani an-glatish
va o'quvchilarda ekologik ma'suliyat va ma'naviyatni shakllantirish demakdir.
Bu tabiatga ilmiy asoslangan ta'sir orqali namayon bo'ladi. Buni amalga
oshirish esa o'qituvchilar oldiga qo'yilgan katta masalalar-dan biri bo'lib maktab
va xalq ta'limining barcha tizimi, yosh avlodni tarbiyalash an'anasiga bizdan,
tabiat ino-midan to'liq foydalanish kerak "Biz tabiatdan hayr-ehson kutib
o'tirmaymiz, uni o'zimizga bo'ysindirmaymiz" degan g'oyalardan voz kechishni,
tabiatni himoya qilish va tabiat inomlaridan avaylab unga ziyon yetkazmasdan
foydalanishni taqoza etadi. Shunday ekan maktab sharoitida ekologik ta'lim-
tarbiyaning maqsadi va vazifalari niamalga oshirishda mustaqil O'zbekiston
Respublikasining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda yon-doshish
lozim. Ekalogik tarbiyali yoshlarni shakillantirishda o'quvchilar ongiga tasir
etuvchi samarali usullardan tabiatga bog'lagan holda foydalanish lozim. Misol
uchun sinf xonasidagi, maktab hovlisidagi o'simliklarni o'quvchilar tomonidan
payhon qilinmasligi uchun sinf rahbari o'quvchilarni ogohlantiradi:
"O'quvchilar sinf xonasidagi va maktab hovlisidagi o'simliklarni payhon
qilmanglar, ularni parvarish qilish uchun bog'bonlarimiz ko'p mehnat qilishgan".
Bu kabi odatiy gaplar o'quvchilarning qulog'idan kiradi, ammo qalbiga yetib
bormaydi. Bu maqsadga to'laqonli erishish uchun o'qituvchi o'quvchilarga "har
birimiz xona gullaridan birini tuvakka o'tqazib kelamiz va o'quv yili ohirigacha
uni parvarish qilamiz, o'quv yili yakunida eng yaxshi parvarish qilingan gul
kimniki ekamligini aniqlaymiz" deb topshiriq beradi. O'quvchilar bir yil
davomida o'z gullarini parvarish qiladilar, bu jarayonda bor etibori va mehrini
beradi va o'z guli eng yahshi parvarish qilingan gul bo'lishini istashadi. Endi bu
o'quvchi maktab bog'idagi, sinf xonasidagi o'simliklarga umuman zarar
yetkazmaydi. Chunki u o'sha o'sim-likning shu darajaga yetishi uchun qancha
mehnat va vaqt ketganligini tasavvur qila oladi.
Adabiyotlar sharhi
Ekologik madaniyatni shakllantirishda qadriyatlarning
falsafiy qarashlarini o‘rganish uchun bir qator fundamental manbalar va ilmiy
tadqiqotlar mavjud. Bu adabiyotlar ekologiya, falsafa, axloq va
madaniyatshunoslik yo‘nalishlari bo‘yicha tahlillarni o‘z ichiga oladi.Ekologik
madaniyatning falsafiy asoslari bo‘yicha adabiyotlarNaumova N. F. "Ekologik
madaniyat va uning falsafiy jihatlari".Muallif ekologik madaniyat tushunchasini
falsafiy nuqtayi nazardan tahlil qilib, uni ijtimoiy qadriyatlar bilan bog‘laydi.Nasr
S. H. "Man and Nature: The Spiritual Crisis of Modern Man".Islom falsafasida
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
19
tabiat va inson o‘rtasidagi aloqalarni, ekologik inqirozning ma’naviy ildizlarini
yoritib beradi.Giddens A. "Modernity and Self-Identity".Zamonaviy jamiyatda
ekologik ong va madaniyatni shakllantirishga ta’sir etuvchi omillarni tahlil
qiladi. Sharq mutafakkirlarining ekologik qarashlari bo‘yicha adabiyotlarAbu
Nasr Farobiy. "Fozil odamlar shahri".Farobiy tabiat, jamiyat va inson o‘rtasidagi
uyg‘unlikni falsafiy asosda tushuntirib beradi.Abu Rayhon Beruniy. "Hindiston",
"Geodeziya".Beruniyning tabiiy fanlar bo‘yicha asarlari ekologik tafakkurning
ilmiy rivojiga asos bo‘lib xizmat qiladi.Ibn Sino. "Tib qonunlari".Inson salomatligi
va atrof-muhit o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntirib, ekologik qadriyatlarning
muhimligini ko‘rsatadi. Ekologik axloq va qadriyatlar bo‘yicha adabiyotlarAldo
Leopold. "A Sand County Almanac".Leopold ekologik axloqning asoslarini
belgilab, inson va tabiat o‘rtasidagi etik munosabatlar haqida fikr yuritadi.Hans
Jonas. "The Imperative of Responsibility".Ekologik axloqiy mas’uliyat
tushunchasini ilgari surib, insoniyatning kelajak avlodlar oldidagi burchini
yoritadi.
White L. "The Historical Roots of Our Ecologic Crisis".Ekologik inqirozning
tarixiy ildizlarini va inson madaniyati hamda dinlarning bu jarayondagi rolini
tahlil qiladi. Zamonaviy ekologik falsafa va barqaror rivojlanish Capra F. "The
Web of Life"Barqaror rivojlanish konsepsiyasini ekologik ong bilan
bog‘laydi.Meadows D. H. "Limits to Growth".Resurslar cheklanganligi va ekologik
muammolar bo‘yicha tadqiqotlar olib boradi.Morin E. "Seven Complex Lessons
in Education for the Future".Kelajak avlodni ekologik madaniyat va axloqiy
qadriyatlar asosida tarbiyalash muammolarini ko‘taradi.Ushbu adabiyotlar
ekologik madaniyatni shakllantirishda qadriyatlarning roli, falsafiy asoslari va
axloqiy jihatlarini tahlil qilish uchun muhim manbalardir.
Sharq va G‘arb falsafasidagi ekologik tafakkur, zamonaviy ekologik
muammolar va axloqiy mas’uliyat tushunchalari chuqur o‘rganilganFan-texnika
taraqqiyoti va uning yutuqlari insonlar uchun juda katta qulayliklar,
imkoniyatlar yaratishi bilan birga tabiatga nisbatan nixoyatda salbiy ta'sir
ko'rsatmoqda.Tabiat boyliklari bo'lmish - yer, suv, havo nix-oyatda ifloslangan,
o'simlik va xayvonot olami ayrim turlarining mavjudligi xavf ostida qolgan. Shu
sababli, atrof muxitni muxofaza qilish va uning zaxiralaridan oqilona foydalanish
hozirgi davrning asosiy masaladir. Har bir madaniyatli inson bu muammolarni
bartaraf etish uchun kurashsa, jamiyatda haqiqiy ekologik madaniyatli kishilar
shakllanadi. Bo'lajak mutaxassislar yuksak darajadagi umumiy ekologik
madaniyat va kasb maxoratini egallagan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
uzlashtirgan, tabiatni muxofaza qilish bilan bog'liq bo'lgan O'zbek xalqining
milliy an'analariga tayanadigan bo'lsa tabiatga va uning zaxiralariga salbiy ta'sir
etmaydi. Shu sababdan ham bo'lajak mutaxassislar o'z kasbiy faoliyati bo'yicha
chuqur bilim, yuqori ekologik madaniyatga ega bo'lishlari zarur. Bu ta'lim-
tarbiya jarayonida amalga oshiriladigan muhim pedagogik jarayondir.
Haqiqatdan ham ekologik madaniyatni shakllantirish hozirgi ta'lim tarbiya
sohasidagi hal qilinishi lozim bolgam dolzarb vazifalardan biri bo'lib turibdi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
20
Yoshlarni ekologik madaniyatning shakllantirish tarixiy ildizlari haqida
malumotlar bilan tasnishtirish. Xulosa qilib aytganda, ekologik tarbiya, ekologik
madaniyat, ekologik ma'naviyat tarixan inson xulqi me'yorlarini, uning jamiyat
va tabiatga bo'lgan munosabatlaridagi mas'uliyatini aniqlaydigan mezon bo'lgan.
O'zbek xalqi tarixi yosh avlodlarda ekologik madaniyatni shakllantirishga doir
boy ijodiy merosga ega bo'lib, bu merosni o'rganish, hayotga tatbik etish hamda
kelajak avlodlarga yetkazish shu kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
Adabiyotlar:
1. З.Х. Абдуназарова (2024). Tabiiy Fanlarni O‘Qitishda O‘Quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O‘ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education & Global
Study, (3 ), 123-129.
2. Abdunazarova, Z. (2024). The Content Of Using The Heritage Of Central Asian
Thinkers In The Formation Of Ecological Thinking Of Primary Class Students In
The Teaching Of Natural Sciences. News Of The Nuuz, 1(1.6.1), 43-45.
Https://Doi.Org/10.69617/Nuuz.V1i1.6.1.3664
3. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, . (2024). Pedagogical Significance
Of Using The Heritage Of Central Asian Thinkers In Forming Ecological Thinking
In Primary Class Natural Science Lessons. International Journal Of Pedagogics,
4(04), 95–97. Https://Doi.Org/10.37547/Ijp/Volume04issue04-18
4. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, & Kasimov Shavkat
Urolovich.(2022). Main Tasks Of Moral Education And The Role Of Youth inlife.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10(4), 547–551.
5.Abdunazarova, Z. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students'ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83.
6.Al-Buxoriy, Imom Ismoil. Hadis. Al jome’ as-sahih. 4-kitob. - T.: - Qomuslar
bosh tahririyati, 1997.- 528 b.
7.At-Termiziy, Abu Iso. Ash shamoil an-nabaviya.- T.: Cho‘lpon, 1993. -112b.
8.Avazov Sh. Maktabda ekologik tarbiya.-Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 62 b.
9. Zebiniso Abdunazarova. (2023). Formation Of The Components Of Ecological
Thinking In Primary Class Students. Emergent: Journal Of Educational
Discoveries And Lifelong Learning (Ejedl), 4(07), 4–9.
10. Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching ofnatural Sciences. World Bulletin
Of Social Sciences, 32, 80-83.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
21
11.Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities offorming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83.
12.Абдуназарова Зебинисо Формирование экологическогомышления У
Учащихся Начальных Классов "Экономика Исоциум" 11(114) 2023
13.Абдуназарова, З. Х. (2024). Tabiiy Fanlarni O ‘Qitishda O ‘Quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O ‘Ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education &
Global Study, (3 (1)), 123-129
14. Z.X. Abdunazarova (2024). Boshlang‘Ich Sinf O‘quvchilarida Ekologik
Tafakkurni Shakllantirishning Falsafiy Xususiyatlarini Takomillashtirish
Ahamiyati. Inter Education & Global Study, (8), 342-348.
15. Абдуназарова З.Х. (2023). Формирование Экологического Мышления У
Учащихся Начальных Классов. Экономика И Социум, (11 (114)-1), 486-489.
16. Z.X. Abdunazarova (2024). Boshlang‘Ich Sinf O‘Quvchilarida Ekologik
Tafakkurni Shakllantirishning Falsafiy Xususiyatlarini Takomillashtirish
Ahamiyati. Inter Education & Global Study, (8), 342-348.
17. Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83. Retrieved From
18. З.Х. Абдуназарова (2024). Tabiiy Fanlarni O‘qitishda O‘quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O‘ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education & Global
Study, (3 ), 123-129.
19. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, . (2024). Formation Of
Ecological Thinking In Teaching Natural Sciences. International Journal Of
Pedagogics, 4(04), 91–94.
20. Abdunazarova, Z. (2024). The Content Of Using The Heritage Of Central Asian
Thinkers In The Formation Of Ecological Thinking Of Primary Class Students In
The Teaching Of Natural Sciences. News Of The Nuuz, 1(1.6.1), 43-45.
Https://Doi.Org/10.69617/Nuuz.V1i1.6.1.3664
21.Абу Али Ибн Сина Избранное В 2-х томах . Восточная философия (ал-
Хикма ал - машрикийа) Руководство по философии ( Китаб ал - хидая)
Трактат об определениях (ар-Рисала фи-л-худуд ) Трактат об этике ( ар-
Рисала фи-лахлак ) . Душанбе – Ашгабат.: Культурный центр Посольства
ИРИ в Туркменистане - 2003.,
22.Форобий Абу Наср Фозил одамлар шаҳри. - Тошкент: Абдулла Қодирий
номидаги халқ мероси, 1993.
