SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
73
KORXONANING INNOVATSION FAOLIYATINI BOSHQARISH
TIZIMIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNI BAHOLASH
Akramboyev Azizbek Rustamjon ug‘li
Namangan davlat universiteti tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15076880
Annotatsiya:
Korxonaning innovatsion faoliyatini boshqarish tizimiga ta’sir
etuvchi omillarni o‘rganish, har bir korxonaga innovatsiyalarni boshqarish
tizimini rivojlantirishdagi omillarni guruhlarga ajratish.
Kalit so’zlar:
Omil, innovatsiya, motivatsiya, nomutanosiblik.
Аннотация:
Изучение факторов, влияющих на систему управления
инновационной деятельностью предприятия, позволяет каждой компании
классифицировать факторы, влияющие на развитие системы управления
инновациями.
Ключевые слова:
Фактор, инновация, мотивация, диспропорция.
Annotation:
Studying the factors influencing the management system of a
company's innovation activities allows each enterprise to classify the factors
affecting the development of the innovation management system.
Keywords:
Factor, innovation, motivation, disparity.
Korxonaning innovatsion faoliyatini boshqarish tizimiga ta’sir etuvchi
omillarni o‘rganish shundan dalolat beradiki, faoliyatning ma’lum bir turini
boshlagan har bir korxonaga innovatsiyalarni boshqarish tizimini
rivojlantirishda ham ijobiy, ham salbiy xarakterga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan
bir qator omillar ta’sir ko‘rsatadi. OmiI – har qanday jarayon, hodisaning sharti,
harakatlantiruvchi kuchi. Tadqiqot natijalaridan kelib chiqqan holda ta’sir
etuvchi omillarni asosan ichki va tashqi hamda tashkiliy va tuzilmaaviy
omillarga ajratish mumkin. Korxonada innovatsion faoliyatni osonlashtiradigan
va to‘sqinlik qiluvchi ushbu omillarning bir necha guruhini taklif etamiz:
1.
Ichki omillar:
1.1. Innovatsiyalarni motivatsion ta’minlash va xodimlarning ichki
salohiyatini ro‘yobga chiqarishga undaydigan boshqaruv (sertifikatlar,
mukofotlar, qo‘llab-quvvatlash va boshqalar), xodimlar bilan munosabatlar,
ularni innovatsiyaga rag‘batlantirish omillari.
1.2. Innovatsion resurslar – kadrlar xususiyatlari, moddiy-texnikaviy va
moliyaviy resurslar, shuningdek, aloqa ta’minoti kabi birlashtirilgan omillar.
2.
Tashqi omillar:
Fundamental fanlarning rivojlanish darajasi va korxonaning tashqi
sharoitlarga moslashishning haqiqiy qobiliyati, atrof-muhitning murakkabligi va
nomutanosibligi darajasi, raqobatbardoshligi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
74
3.
Tashkiliy va tuzilmaaviy omillar:
Innovatsion jarayon strukturasi markazlashtirish, rasmiylashtirish va
murakkablik darajasiga situatsion ta’sir ko‘rsatadigan tashkiliy tuzilma
parametrlari. Bir qator olimlar innovatsion faoliyatga ta’sir etuvchi omillarni
institutsional-huquqiy, texnik-iqtisodiy, tashkiliy-boshqaruv, axborot, kadrlar va
ijtimoiy-psixologik omillarga bo‘lishni taklif qiladilar.
Fikrimizcha, innovatsion faoliyatga ta’sir etuvchi iqtisodiy va texnologik
(moliyaviy va moddiy-texnika vositalari zaxirasi darajasi, innovatsion faoliyat
uchun zarur infratuzilma va moddiy rag‘batlantirishning mavjudligi); siyosiy va
huquqiy; tashkiliy va boshqaruv (tashkiliy boshqaruv tuzilmasining holati,
yetakchilik uslubi); ijtimoiy-psixologik va madaniy (ma’naviy rag‘batlantirish,
ijtimoiy tan olish, o‘z-o‘zini anglash imkoniyatlarini ta’minlash, o‘zgarishlarga
qarshilik mavjudligi, mavjud an’analar, mehnat jamoasidagi psixologik iqlim)
kabi umumiy omillarni ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir.
M. Mescon, M. Albert, F. Hedouri, N. Kasyakova va O. Kuzmin kabi olimlar
o‘z ishlarida innovatsion faoliyat va uni boshqarish tizimiga ta’sir etuvchi
omillarni tashqi (ilmiy-texnika taraqqiyoti, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va
madaniy, yetkazib beruvchilar, iste’molchilar, raqobatchilar) va ichki
(korxonaning maqsad va vazifalari, mehnat resurslari, boshqaruv usullari,
jamoada psixologik iqlim, texnologiyalar, tashkiliy-huquqiy shakl) omillar
turkumida tavsiflashadi. Tadqiqotda o‘rganilgan ilmiy adabiyotlar sharhini
umumlashtirish va ishlab chiqarish korxonalari materiallarini tahlil qilish
korxonaning innovatsion faoliyatini boshqarish tizimiga ta’sir qiluvchi quyidagi
omillarni aniqlashga imkon berdi:
Moddiy va moliyaviy resurslar bilan ta’minlanganlik darajasi;
Ijtimoiy-psixologik iqlim;
Boshqaruv uslubi (boshqaruv va xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar);
Tizimning kadrlar salohiyati (kadrlar malakasining tuzilishi va darajasi,
tashkilotchilik qobiliyati, intizomi, ijodiy faolligi);
Mehnat natijalarini va rag‘batlantirish samaradorligini baholash tizimi
(xodimlarni rag‘batlantirish);
Innovatsion faoliyatni boshqarish tizimining moslashuvchanlik va
harakatchanlik darajasi (o‘zgarishlarga tez javob berish);
Aloqa jarayonlari va tizimning axborot bazasi (axborot ta’minoti, axborot
tizimining tuzilishi, axborot oqimining uzilishi, axborot shovqini);
Boshqaruv va me’yoriy qarorlarni amalga oshirish darajasi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
75
Ushbu omillar innovatsion faoliyatni boshqarish muvaffaqiyatining zaruriy
sharti sifatida boshqaruv subyektlarini tegishli moliyaviy va moddiy resurslar
bilan ta’minlashdir. Moddiy resurslar – bu innovatsion faoliyatni boshqarish
tizimi xodimlari tomonidan belgilangan vazifalarni bajarish jarayonida
foydalaniladigan mehnat obyektlari hisoblanadi. Kerakli moddiy va moliyaviy
resurslarni o‘z vaqtida olish kutilmagan to‘siqlarning oldini olishga yordam
beradi hamda to‘g‘ri belgilangan boshqaruv qarorlarini amalga oshirishni
ta’minlaydi.
Ijtimoiy-psixologik muhit kishilarning birgalikdagi faoliyati, ularning
shaxslararo munosabatlari natijasidir. Bu ishchi-xodimlarning kayfiyati va
jamoaviy fikri, jamoada individual farovonlik, jamoa a’zolari o‘rtasidagi
munosabatlar orqali o‘zini namoyon qiladi. Ijobiy shakllangan ijtimoiy-
psixologik muhit innovatsiyalarni boshqarish tizimi xodimlarini o‘z vazifalarini
samarali bajarishga undaydi. Boshqa tomondan, noqulay ijtimoiy-psixologik
muhit ziddiyatli vaziyatlar, hamkasblar o‘rtasidagi nosog‘lom raqobat va
boshqalarning sababidir.
Mojarolar va qarama-qarshiliklar xodimlar tomonidan berilgan
vazifalarni samarasiz bajarishiga olib kelishi mumkin. Innovatsion faoliyatni
boshqarish tizimiga ta’sir qiluvchi juda muhim omil, bu vaziyatga qarab o‘zgarib
turadigan, menejerning subyektiv psixologik xususiyatlarini qamrab oladigan va
erishishga qaratilgan boshqaruv uslubi (rahbarning o‘z qo‘l ostidagilarga
nisbatan xulq-atvori uslubi)da belgilangan vazifalardir. Xodimlarning
motivatsiyasi, ularning ishga munosabati, berilgan vazifalarni bajarishga intilishi
va rag‘batlantirilishi rahbarlik uslubiga bog‘liq.
Xulosa
Korxonaning innovatsion faoliyatini boshqarish tizimi turli ichki va tashqi
omillar ta’sirida shakllanadi va rivojlanadi. Innovatsiyalarni samarali boshqarish
uchun moddiy va moliyaviy resurslar, ijtimoiy-psixologik muhit, boshqaruv
uslubi, kadrlar salohiyati hamda axborot tizimining sifatli tashkil etilishi muhim
ahamiyatga ega. Innovatsion jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish
uchun korxonada motivatsion tizimni yo‘lga qo‘yish, tashkiliy va boshqaruv
strukturasini takomillashtirish, shuningdek, o‘zgarishlarga moslashuvchanlikni
oshirish zarur. Barcha omillarning uyg‘unlashuvi natijasida korxona innovatsion
raqobatbardoshlikka erishib, barqaror rivojlanishga zamin yaratishi mumkin..
Foydalanilgan adabiyotlar:
Abraham, R. (198I). The relationship of cognitive style to the use of
gramАфанасьев Н. В. Управление развитием предприятия: Монография / Н.
В. Афанасьев, В. Д. Рогожин, В. И. Рудика – Х.: Издательский Дом «ИНЖЭК»,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
76
2003. – 184. Русск. яз.; Берталанфи Л. Фон. Общая теория систем –
критический обзор. Источник: Исследования по общей теории систем:
Сборник переводов [Електронний ресурс] / Общ. Ред. и вст. ст. В. Н.
Садовского и Э. Г. Юдина. – М.: Прогресс, 1969. Режим
http://grachev62.narod.ru/bertalanffy/bertalanffy_1.html.; Гринев В. Ф.
Инновационный менеджмент: Учеб
