SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
25
MUALLIFLIK HUQUQI: RAQAMLI TEXNOLOGIYALR ASRIDA YANGI
TAHDID VA HIMOYA MEXANIZMLARI
Sharipova Nilufar Axmadjon qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15182395
Annotatsiya
- Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotimizning deyarli
barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Internet tarmog‘i, sun’iy intellekt,
raqamli nashrlar va ijtimoiy tarmoqlar orqali axborot almashinuvi tezligi keskin
oshdi. Bunday o‘zgarishlar ijodiy faoliyat mahsuli bo‘lgan asarlarning yaratilishi,
tarqatilishi va iste'mol qilinishida ham tub burilishlarga olib keldi. Shu bilan
birga, mualliflik huquqlarini buzish holatlari ham kengayib bormoqda —
ayniqsa, kontentning ruxsatsiz ko‘chirilishi, noqonuniy tarqatilishi va plagiat
holatlari buni yaqqol ko‘rsatadi. Mazkur maqolada raqamli texnologiyalar asrida
yuzaga kelayotgan mualliflik huquqi bilan bog‘liq yangi tahdidlar tahlil qilinadi,
shuningdek, ularni bartaraf etish uchun qo‘llanilayotgan zamonaviy himoya
mexanizmlari o‘rganiladi.
Аннотация
- В настоящее время цифровые технологии глубоко
проникли практически во все сферы нашей жизни. Благодаря интернету,
искусственному интеллекту, цифровым изданиям и социальным сетям
резко возросла скорость обмена информацией. Эти изменения привели к
кардинальным сдвигам в создании, распространении и потреблении
творческих произведений. Вместе с тем всё чаще фиксируются нарушения
авторских прав — особенно в виде несанкционированного копирования,
незаконного распространения и плагиата. В данной статье анализируются
новые угрозы авторскому праву в цифровую эпоху, а также
рассматриваются современные механизмы защиты от этих вызовов.
Annotation
- Nowadays, digital technologies have deeply penetrated almost
every sphere of our lives. Through the Internet, artificial intelligence, digital
publishing, and social networks, the speed of information exchange has
increased significantly. These changes have also brought fundamental shifts in
the creation, distribution, and consumption of creative works. At the same time,
violations of copyright are also becoming more widespread — particularly in the
form of unauthorized copying, illegal distribution, and plagiarism. This article
analyzes the new threats to copyright emerging in the digital age, as well as the
modern protection mechanisms being used to address these challenges.
Kalit so‘zlar
: Mualliflik huquqi, sun’iy intellekt, muallif, ijodiy asar,
intellektual mulk, tahdid, himoya mexanizm.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
26
Ключевые слова:
авторское право, искусственный интеллект, автор,
творческое произведение, интеллектуальная собственность, контент,
угроза, механизм защиты.
Keywords:
copyright, artificial intelligence, author, creative work,
intellectual property, threat, protection mechanism.
Mualliflik huquqi – bu shaxsning o‘z ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan
asarlari ustidan mulkiy va nomulkiy huquqlarini ifodalovchi huquqiy institutdir.
Bu huquq orqali muallif o‘z asaridan foydalanish, uni tarqatish, nusxa ko‘chirish,
namoyish qilish va boshqa shaxslarga ruxsat asosida foydalanish huquqiga ega
bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
to‘g‘risida”gi qonuniga ko‘ra
1
, mualliflik huquqi adabiy, ilmiy, badiiy asarlar,
jumladan, kitob, maqola, musiqa, rasm, kino, dasturiy ta'minot kabi intellektual
mehnat mahsullariga nisbatan tatbiq etiladi. Bu huquq asar yaratilgan zahoti
avtomatik ravishda yuzaga keladi va uni ro‘yxatdan o‘tkazish shart emas. Biroq
ro‘yxatga olish muallifning huquqini sudda isbotlashda yordam beradi.
Xalqaro miqyosda esa mualliflik huquqi Bern konvensiyasi
2
(1886) orqali
muhofaza qilinadi. Bu konvensiya a'zolari boshqa davlatda yaratilgan asarga
ham o‘z davlatidagi asardek himoya taqdim etishi shartligini belgilaydi.
Shuningdek, Jahon savdo tashkilotining TRIPS bitimi
3
(Intellektual mulk
huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari) ham mualliflik huquqining xalqaro
darajadagi asosiy huquqiy manbalaridan biridir.
Mualliflik huquqi ikki turdagi huquqlarni o‘z ichiga oladi:
Nomulkiy huquqlar – asar muallifligini tan olish, muallif ismini ko‘rsatish,
asarni o‘zgartirishga qarshi bo‘lish huquqi.
Mulkiy huquqlar – asardan foyda olish, uni tarqatish, ijaraga berish va
boshqa shaxsga litsenziya asosida foydalanish huquqi.
Raqamli texnologiyalar davrida aynan mana shu huquqlarning buzilishi
ko‘p uchramoqda. Bu esa ularni zamonaviy vositalar bilan himoya qilish
zarurligini oshirmoqda.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ijodiy faoliyatning natijalarini
yaratish, tarqatish va iste'mol qilishda tub o‘zgarishlarga olib keldi. Internetning
1
https://lex.uz/ru/docs/-1022944
2
https://www.coe.int/en/web/bern-convention
3
https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips.pdf
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
27
keng tarqalishi va raqamli platformalar orqali kontentning oson va tez tarqalishi
mualliflik huquqlarini buzishning yangi shakllarini yaratdi
Internetning ommaviylashuvi va onlayn platformalarning keng tarqalishi
ijodiy asarlarni ko‘chirish va tarqatish jarayonini yanada osonlashtirdi. Ko‘plab
foydalanuvchilar mualliflik huquqiga ega bo‘lgan materiallarni ruxsatsiz tarzda
yuklab olish, tarqatish va ulashishmoqda. Bu holat, ayniqsa, video, musiqa,
elektron kitoblar va dasturiy ta'minot kabi ijodiy mahsulotlarga ta'sir qiladi.
Ruxsatsiz ko‘chirishning eng mashhur shakllaridan biri — piratlik. Piratlikning
oldini olishda raqamli texnologiyalar o‘zining samaradorligini ko‘rsatmayapti,
chunki materiallar juda tez va oson ko‘chiriladi va tarqatiladi.
Plagiat, ya'ni boshqa biror shaxsning ijodiy asarini o‘z ismi bilan taqdim
etish, raqamli davrda yangi shakllarga ega bo‘ldi. Internetda mavjud bo‘lgan
keng kutubxonalar va manbalardan foydalanish asarlarni osonlik bilan o‘g‘irlash
imkonini beradi. Bloglar, veb-saytlar va ijtimoiy tarmoqlarda plagiat qilish
holatlari keng tarqalgan. Bu holatda, mualliflar o‘z asarlarining boshqalar
tomonidan noqonuniy ravishda foydalanilishi va tarqatilishiga duch
kelishmoqda.
Sun'iy intellekt (SI) va avtomatik kontent generatsiyasi texnologiyalari ham
mualliflik huquqiga yangi tahdidlar keltirmoqda. SI yordamida yaratilgan
asarlar, masalan, musiqiy kompozitsiyalar, rasm va video materiallar, ko‘plab
mualliflik huquqlariga doir savollarni yuzaga keltiradi. Kimning asari ekanligini
aniqlash qiyinlashadi, chunki asar inson tomonidan emas, balki kompyuter
tomonidan yaratiladi. Bu holat, ayniqsa, mualliflik huquqini himoya qilish uchun
yangi yondashuvlarni talab qiladi.
Raqamli aktyorlar va virtual dunyolarda (metaverse) harakatlanish ham
mualliflik huquqi masalalarini murakkablashtirmoqda. NFT
4
(Non-Fungible
Token) texnologiyasi orqali san'at asarlari va boshqa intellektual mulklar
raqamli formatda sotilishi mumkin, lekin bu raqamli asarlarning haqiqiy egasini
aniqlashda ko‘plab huquqiy masalalar kelib chiqadi. Bundan tashqari, metaverse
kabi virtual muhitlarda yaratilingan kontentning huquqiy muhofazasi ham
dolzarb masalalarga aylanmoqda. Bu soha hali o‘zining huquqiy asoslarini
shakllantirmagan va bu o‘z navbatida yangi tahdidlarni keltirib chiqaradi.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi va mualliflik huquqiga yangi
tahdidlarning yuzaga kelishi, o‘z navbatida, ushbu huquqlarni himoya qilishda
zamonaviy mexanizmlarning yaratilib, joriy etilishini taqozo etdi. Bu bo‘limda
4
https://aws.amazon.com/web3/nfts-
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
28
mualliflik huquqlarini raqamli asrda himoya qilish uchun qo‘llanilayotgan asosiy
himoya mexanizmlari tahlil qilinadi.
Raqamli xizmatlarni boshqarish (DRM) tizimlari mualliflik huquqiga ega
bo‘lgan kontentni himoya qilish uchun keng qo‘llanilmoqda. DRM texnologiyalari
orqali asarning tarqatilishiga, nusxa ko‘chirilishiga va ko‘rinishiga cheklovlar
o‘rnatiladi. Masalan, elektron kitoblar, raqamli musiqa albomlari yoki filmlar
DRM tizimlari orqali faqat ma'lum shartlar asosida foydalanishga ruxsat beriladi.
Bunday tizimlar orqali mualliflar va nashriyotlar o‘z huquqlarini himoya qilish
imkoniga ega bo‘ladilar. Biroq, DRM tizimlarining kamchiligi shundaki, ular
foydalanuvchilarning erkin foydalanishini cheklaydi va ba'zan ishlab chiqarilgan
kontentni yomonlashishiga olib keladi.
Elektron raqamli imzo va blokcheyn texnologiyasi mualliflik huquqlarini
himoya qilishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Elektron raqamli imzo
yordamida asarlarning asl nusxasi va uning yaratilgan sanasi tasdiqlanadi, bu
esa huquqiy nizolarda asar muallifligini isbotlashda yordam beradi. Blokcheyn
texnologiyasi esa asarlarning raqamli nusxalari va tarixini shaffof tarzda qayd
etishga imkon beradi. Bu texnologiya orqali har bir asarning yaratilgan vaqti,
muallifi, va uni tarqatish huquqlari haqida aniq ma'lumotlar saqlanadi, bu esa
plagiat va piratlikni oldini olishda samarali vosita bo‘ladi.
Ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalarda mualliflik huquqlarini himoya
qilish uchun avtomatik monitoring tizimlari ishlab chiqilmoqda. Masalan,
YouTube va Instagram kabi platformalar tizimlarida kontentni nazorat qilish va
noqonuniy foydalanishni aniqlash uchun algoritmlar va sun’iy intellektdan
foydalaniladi. Ushbu tizimlar kontentni tezda skanerlash va mualliflik
huquqlariga nisbatan noqonuniy tarqatishni bloklash imkonini beradi. Bunday
monitoring tizimlari raqamli muhitda mualliflik huquqlarini himoya qilishda
samarali vosita bo‘lishi mumkin, ammo bu tizimlar ba'zan noto‘g‘ri aniqlashlar
qilish ehtimoli ham mavjud.
Mualliflik huquqlarini himoya qilishda huquqiy mexanizmlar va xalqaro
hamkorlikning o‘rni ham katta. O‘zbekiston va boshqa davlatlar xalqaro bitimlar,
jumladan, Bern konvensiyasi va TRIPS bitimiga a'zo bo‘lib, intellektual mulkni
himoya qilishda bir-biriga yordam beradi. Shuningdek, milliy qonunchilikni
takomillashtirish, raqamli platformalar bilan hamkorlik qilish va xalqaro
miqyosda huquqiy ishlarni amalga oshirish orqali mualliflik huquqlarini
samarali himoya qilish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Intellektual mulk.Darslik.TDYU 2020
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
29
2. Filipova I.A. "Sun'iy intellektni huquqiy tartibga solish". - Samarqand:
Samarqand davlat universiteti, 2022. – 179 bet.
3.’’Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun (20.07.2006)
4. https://www.coe.int/en/web/bern-convention
