SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
93
ДАВЛАТ ИШТИРОКИДАГИ КОРХОНАЛАРДА ФАОЛИЯТ
БАРҚАРОРЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШДА РИСКЛАРНИ
БОШҚАРИШ ТИЗИМИНИНГ АҲАМИЯТИ
Нуралиев Рустам Турғунович
и.ф.н., к.и.х. бўлим мудири
Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги
ҳузуридаги Хусусийлаштириш ва давлат активларини бошқариш
муаммоларини тадқиқ этиш Маркази
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239124
Аннотация.
Сўнгги даврда рискларни бошқаришнинг аҳамияти
тобора ортиб бораётганлигини инобатга олган ҳолда, биз тадқиқот
ўтказдик ҳамда риск тушунчасининг моҳияти ва унинг турларини ёритиб
бердик. Ўтказилган таҳлил давлат иштирокидаги корхоналарда
рискларни бошқариш тизимининг ташкил этилиш даражасини,
шунингдек, рискларни бошқариш тамойиллари ва усулларини баҳолаш
имконини беради ҳамда ишлаб чиқаришда инновацион ғояларни тадбиқ
этишга шароит яратади.
Калит сўзлар:
риск, риск омиллари, рискни бошқариш, риск
менежмент, рискни бошқариш тамойиллари ва усуллари, кузатув кенгаши,
муассис.
Abstract.
Considering the growing importance of risk management in
recent times, we conducted research and elucidated the essence of the concept
of risk and its types. The analysis performed allows for the assessment of the
level of organization of risk management systems in state-owned enterprises, as
well as the principles and methods of risk management. Furthermore, it creates
conditions for the implementation of innovative ideas in production.
Key words:
risk, risk factors, risk management, risk management
principles and methods, supervisory board, founder.
Риск (хавф-хатар)нинг иқтисодий табиати шундан иборатки, у
иқтисодий категория сифатида тавсифланади ва корхонанинг хўжалик
жараёнини амалга ошириш билан боғлиқ иқтисодий тушунчалар
тизимида муайян ўрин эгаллайди. Риск корхонанинг иқтисодий фаолияти
соҳасида юзага келади, унинг фойдасини шакллантириш билан бевосита
боғлиқ ва кўпинча молиявий-хўжалик фаолиятини амалга ошириш
жараёнида юзага келиши мумкин бўлган иқтисодий оқибатлар билан
тавсифланади.
Ишлаб чиқариш корхоналари ва компанияларида риск турларини
қуйидагича гуруҳлаш мумкин: маъмурий риск, операцион риск, ҳуқуқий
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
94
риск, валюта риски, мулкий риск, кредит риски, молиявий риск. Бу барча
риск гуруҳларини янада батафсил кўриб чиқиш мумкин, масалан,
молиявий рискларга кредит риски, фоиз риски, валюта риски, солиқ
риски, инфляция риски, депозит риски, тўловга лаёқатсизлик риски,
инвестиция риски, криминоген риск киради.
Корхоналарда йўқотиш ёки зарар кўришнинг олдини олиш бўйича
бошқарув тизимининг вазифаси шундаки, энг ёмон ҳолатда ҳам фақат
фойданинг бир оз камайиши ҳақида гап бориши мумкин, лекин ҳеч қандай
ҳолатда банкротлик масаласи кўтарилмаслиги керак.
Рискларни сифатли бошқаришга эришиш учун рискли вазиятларни
мунтазам равишда таҳлил қилиш ва башорат қилиш, юқори рискли
соҳаларни аниқлаш, рискли ҳолатлардаги йўқотишларни камайтириш
бўйича чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш зарур. Шу билан
бирга
корхонанинг
бошқарув
тузилмалари
фаолиятини
мувофиқлаштириш ҳам муҳим.
Корхонанинг юқори ликвидлилигига эришиш учун ҳаддан ташқари
таваккалчилик фаолиятидан воз кечиш, рискларни суғурталашни ташкил
этиш, риск оқибатларини камайтириш чораларини кўриш, рискларни
қоплаш учун захира ва резервларни шакллантириш жуда муҳимдир.
Иқтисодий ва молиявий инқироз даврида рискларни бошқариш
айниқса долзарб аҳамият касб этади. Профессионал комплекс риск-
менежмент, шубҳасиз, барча муаммоларни ҳал қилмайди ва хавфли
ҳодисаларнинг юзага келиш эҳтимолини нолга туширмайди, аммо айнан
шундай ёндашув бизнес ташкилотининг мақсадларига эришишга ёрдам
беради, бизнес қарорларининг самарадорлигини оширади, ноаниқ ташқи
муҳит шароитида қўшимча имкониятларни аниқлаш, умуман олганда
компаниянинг ишончлилиги ва барқарорлигини таъминлаш имконини
беради [1].
Иқтисодий ва молиявий инқироз даврида рискларни бошқариш
Ўзбекистон саноат корхоналари олдида турган энг долзарб муаммо
ҳисобланади. Глобаллашув жараёнлари иқтисодий рискларнинг яна бир
манбаи бўлиб қолмоқда, шунинг учун бошқарувда риск-менежмент
асосларидан фойдаланиш корхона ва компанияларнинг мақсад ва
вазифаларига эришишга ёрдам беради, гарчи, шубҳасиз, турли хил
рискларнинг пайдо бўлиш эҳтимолини нолга туширмаса-да.
Хавфларни бошқариш корхона раҳбарлари фаолият дастурларининг
самарадорлигини оширишга қаратилган асосий воситалардан бири
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
95
ҳисобланади.
Раҳбарлар
уни
маҳсулотнинг
ҳаётийлик
даври
харажатларини камайтириш ва корхона фаолиятининг муваффақиятига
тўсқинлик қилиши мумкин бўлган потентсиал муаммоларни юмшатиш
ёки олдини олиш учун қўллашлари мумкин.
Хавфларни баҳолаш корхона фаолиятининг барқарорлигига олиб
келади ва унинг барқарор ривожланишига ҳисса қўшади. Хавфларни
бошқариш барқарор ривожланишга қўшилган ҳисса бўлиб, корхонанинг
барқарор фаолиятини сақлаб қолиш ва оширишда муҳим омил
ҳисобланади. Фаол хавф-менежмент бошқарув жараёнида ҳал қилувчи
аҳамиятга эга бўлиб, хавфлар тегишли даражада бошқарилаётганини
таъминлаш йўналишида амалга оширилади [2].
Корхонада қўлланилиши лозим бўлган хавфларни бошқариш
сиёсатини кўриб чиқамиз. Ишлаб чиқилаётган механизм (дастур)
хавфларни самарали ва узлуксиз бошқаришга йўналтирилган бўлиши
керак. Шундай қилиб, хавфлар бўйича ахборот шаффоф ҳисоботни яратиш,
ташқи ва ички шароитларнинг ўзгаришини камайтириш ва олдини олиш
бўйича чора-тадбирларни режалаштириш дастурга ижобий таъсир
кўрсатади.
Мазкур механизм, шу жумладан контрагентлар ва пудратчилар билан
ўзаро муносабатлар хавфларни аниқлаш ва уларни кузатиб бориш
вазифаларини бажариши лозим. Уни амалга ошириш учун фаолиятнинг
муайян соҳалари учун ишлаб чиқилган йўриқномалар тўплами
кўринишидаги режанинг мавжуд бўлиши зарур. У бутун корхона
фаолиятининг бошқа турларига таъсир кўрсатмайди, балки кўпроқ
раҳбариятга хавфларни бошқариш соҳасида етакчиликни таъминлаши
мумкин.
Рискларни бошқариш жараёнида хавфни бошқариш харажатлари ва
хавфли ҳодиса юз беришидан кўрилиши мумкин бўлган зарар ёки фойда
миқдорининг оқилона мувозанати зарур: агар хавф даражаси мақбул бўлса
ва хавфни бошқариш харажатлари мумкин бўлган таъсирдан ошиб кетса,
ушбу хавф билан ишлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар талаб
этилмайди [3].
Давлат иштирокидаги корхоналарда ишлаб чиқариш ва хизмат
кўрсатишни самарали ташкил этиш учун қуйидагиларни мақсадга
мувофиқ деб ҳисоблаймиз:
1. Нохуш оқибатларнинг олдини олиш ва корхонанинг барқарор
ишлашини таъминлаш имконини берувчи хавфларни бошқаришнинг
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
96
ихтисослаштирилган тузилмаларини яратиш. Бундай тузилмани кузатув
кенгаши ҳузурида ёки таъсисчи раҳбарлигида бевосита ташкил этиш
мақсадга мувофиқдир.
2. Барча даражадаги раҳбарлар хавфларни ўз вақтида аниқлаш,
уларни баҳолаш, хавфларни бошқариш бўйича чора-тадбирларни ишлаб
чиқиш ва барча манфаатдор томонларни, шу жумладан ходимларни
уларнинг олдига қўйилган мақсадларга эришишга таъсир кўрсатадиган
хавфлар тўғрисида хабардор қилиш учун жавобгар бўлишлари шарт.
3. Хавфларни бошқаришни ташкил этишда хавфларни бошқаришнинг
қуйидаги усулларини қўллаш зарур, бу эса хавфнинг салбий оқибатларини
камайтириш ва келажакда хавф юзага келганда ижобий оқибатларни
кучайтириш имконини беради. Бу маълум бир хавфли лойиҳаларни амалга
ошириш эҳтимолини камайтириш орқали хавфни камайтиришдир. Бундан
ташқари, корхона мақсадларига эришиш инновацион ғояларни самарали
тадбиқ этиш учун хавфли операцияларни бошқа томонга ўтказиш (рискни
ўтказиш) зарур, масалан, суғурта шартномалари, аутсорсинг ва бошқалар
тузилади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Экономика, инновации и менеджмент. УДК 338.242.2 А. А. Шарова
«Изучение опыта зарубежных предприятий в сфере управления рисками»
Нижегородский Государственный Технический Университет им. Р.Е.
Алексеева.
[Электронный
ресурс]:
https://cyberleninka.ru/article/n/izuchenie-opyta-zarubezhnyh-predpriyatiy-
v-sfere-upravleniya-riskami-na-primere-predpriyatiy-himicheskoy-otrasli
2. Рыгаловский Дмитрий Михайлович. «Управление рисками на
предприятии: методический и организационный аспекты / Современные
технологии управления. ISSN 2226-9339. — № 12 (72). Номер статьи: 7203.
Дата
публикации:
09.12.2016.
[Электронный
ресурс]:
https://sovman.ru/article/7203/
3. Журнал «Справочник экономиста» № 4 2020 / Риски. [Электронный
ресурс]: https://www.profiz.ru/se/4_2020/
