SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
49
RIVOJLANGAN DAVLATLARDA EKSPORT VA INVESTITSIYALARNI
MOLIYAVIY QOʻLLAB-QUVVATLASH MODELLARI VA TAJRIBALARI
Mirxayitov Samadjon Samindjonovich
Fargona viloyati IIB ikkinchi mintakaviy xudud
PPX otryadi komandirining urinbosari, mayor
https://doi.org/10.5281/zenodo.15310345
Annotasiya
Maqolada rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy
qoʻllab-quvvatlash modellari va tajribalari keng yoritib berilgan. Rivojlangan
davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash modellarini
guruhlarga ajratib ko’rsatib bergan. Germaniya, Yaponiya, AQSH, Buyuk
Britaniya, Janubiy Koreya, Fransiya modellari samaradorligi yoritib berilgan.
Kalit soʻz:
eksport, investitsiya, model, moliya, samaradorlik, kredit,
sugʻurta.
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, eksport va
investitsiyalarni samarali moliyaviy qoʻllab-quvvatlash milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshirishda, uning global qiymat zanjirlarida ishtirokini
ta’minlashda va barqaror iqtisodiy oʻsishga erishishda muhim rol oʻynaydi. Har
bir mamlakat oʻzining iqtisodiy rivojlanish darajasi, tarixiy an’analari,
institutsional asoslari va milliy ustuvorliklaridan kelib chiqqan holda, eksport va
investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashning oʻziga xos modellarini shakllantirgan.
Ushbu bobda rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy
qoʻllab-quvvatlashning asosiy modellari, instrumentlari va tajribalari koʻrib
chiqiladi.
Rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlash modellarini shartli ravishda quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin:
1.
Bank-moliya modeli
– bu modelda eksport va investitsiyalarni qoʻllab-
quvvatlashda asosiy rolni ixtisoslashgan davlat banklari (eksport-import
banklari, taraqqiyot banklari) oʻynaydi. Ushbu modelning yorqin namunalari
Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya hisoblanadi.
2.
Agentlik-kafolat modeli
– bu modelda eksportni qoʻllab-
quvvatlashning asosiy instrumenti sifatida eksport krediti sugʻurtasi va
kafolatlar tizimi markaziy oʻrin egallaydi. Ushbu model AQSh, Buyuk Britaniya,
Kanada kabi mamlakatlarda keng tarqalgan.
3.
Aralash model
– bu model bank-moliya va agentlik-kafolat
modellarining elementlarini oʻz ichiga oladi. Fransiya, Italiya, Ispaniya kabi
mamlakatlarda qoʻllaniladi.
4.
Mintaqaviy integratsiya modeli
– bu modelda eksport va
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
50
investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash mintaqaviy integratsiya birlashmalari
doirasida amalga oshiriladi. Yevropa Ittifoqi doirasidagi hamkorlik bunga misol
boʻladi.
1
Quyida rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy
qoʻllab-quvvatlashning asosiy modellari, ularning institutsional asoslari va
samaradorligi batafsil koʻrib chiqiladi.
Germaniya eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning
bank-moliya modelini rivojlantirishda yetakchi davlatlardan hisoblanadi.
Germaniya modelining markazida KfW Banklar guruhi (Kreditanstalt für
Wiederaufbau – Qayta tiklash uchun kredit muassasasi) turadi, u oʻz tarkibida
bir nechta ixtisoslashgan moliyaviy institutlarni birlashtiradi.
2
KfW IPEX-Bank eksportni moliyalashtirish va xalqaro loyiha
moliyalashtirishga ixtisoslashgan. Bank eksport kreditlari, sindikatlashgan
kreditlar, loyiha moliyalashtirish, kredit kafolatlarini taqdim etadi. KfW IPEX-
Bank nafaqat Germaniya eksportchilari, balki xorijiy kompaniyalar bilan ham
hamkorlik qiladi, agar ular Germaniya texnologiyalari va uskunalaridan
foydalansalar.
DEG (Deutsche Investitions- und Entwicklungsgesellschaft) xususiy
sektordagi
investitsiyalarni
qoʻllab-quvvatlashga
ixtisoslashgan.
U
rivojlanayotgan mamlakatlarda Germaniya kompaniyalari investitsiyalarini
moliyalashtiradi, shuningdek, rivojlanayotgan mamlakatlardagi loyihalarga
toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar kiritadi.
Euler Hermes – eksport krediti sugʻurtasi va kafolatlar beruvchi yetakchi
kompaniya. U Germaniya federal hukumati nomidan eksport krediti sugʻurtasi
dasturlarini amalga oshiradi. Euler Hermes eksportchilarni tijorat va siyosiy
risklardan himoya qiladi, bu esa ularning xorijiy bozorlarga chiqish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
3
Germaniya modelining samaradorligi quyidagi koʻrsatkichlarda aks etadi:
Germaniya jahonning yetakchi eksportyorlaridan biri hisoblanadi, 2022-
yilda uning eksport hajmi 1,57 trillion dollarga yetdi.
KfW guruhi tomonidan 2021-yilda eksport va investitsiyalarni qoʻllab-
quvvatlash uchun ajratilgan mablagʻlar hajmi 107 milliard yevroni tashkil etdi.
Euler Hermes tomonidan sugʻurtalangan eksport operatsiyalari umumiy
hajmi 2021-yilda 67 milliard yevroga yetdi.
4
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
51
Germaniya modelining asosiy xususiyatlari quyidagilar:
Moliyaviy institutlarning keng spektri, ularning har biri oʻz yoʻnalishiga
ega;
Davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi samarali hamkorlik;
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashning yagona strategiyasi
doirasida faoliyatni muvofiqlashtirish;
Moliyaviy qoʻllab-quvvatlash instrumentlarining keng doirasi.
Yaponiya eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning
samarali tizimini yaratgan. Yaponiya modelining asosini quyidagi moliyaviy
institutlar tashkil qiladi:
Yaponiya Xalqaro Hamkorlik Banki (JBIC) – bu davlat moliyaviy instituti
boʻlib, yapon kompaniyalarining eksport operatsiyalari va xorijiy investitsiya
loyihalarini moliyalashtiradi.
Nippon Export and Investment Insurance (NEXI) – eksport krediti
sugʻurtasi xizmatlarini taqdim etuvchi davlat kompaniyasi. NEXI eksport
operatsiyalarini tijorat va siyosiy risklardan himoya qiladi, bu esa yapon
eksportchilarining global bozorlarda faolligini oshiradi.
Yaponiya modelining samaradorligi quyidagi koʻrsatkichlarda namoyon
boʻladi:
Yaponiya jahonning yetakchi eksportyorlaridan biri hisoblanadi, 2022-
yilda uning eksport hajmi 757 milliard dollarga yetdi.
JBIC tomonidan 2021-yilda eksportni moliyalashtirish va xorijdagi
investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash uchun ajratilgan mablagʻlar hajmi 12,5
trillion iyenani (taxminan 114 milliard dollar) tashkil etdi.
NEXI tomonidan sugʻurtalangan eksport operatsiyalari umumiy hajmi
2021-yilda 6,2 trillion iyenaga (taxminan 56 milliard dollar) yetdi.
5
U.S. International Development Finance Corporation (DFC, ilgari Overseas
Private Investment Corporation – OPIC deb nomlangan) – bu agentlik AQSh
kompaniyalarining rivojlanayotgan mamlakatlardagi investitsiya loyihalarini
qoʻllab-quvvatlaydi.
Buyuk Britaniya eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlashning nisbatan boshqacha modelini ishlab chiqqan. Buyuk Britaniya
modelining asosini quyidagi institutlar tashkil qiladi:
UK Export Finance (UKEF) – bu Buyuk Britaniya hukumatining eksport
krediti agentligi boʻlib, Britaniya eksportchilarini qoʻllab-quvvatlaydi. UKEF
quyidagi xizmatlarni taqdim etadi:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
52
Eksport krediti kafolatlari;
Eksport sugʻurtasi;
Eksport kreditlari;
Tender oldi kafolatlar;
Akkreditivlarni tasdiqlash.
6
British International Investment (ilgari CDC Group deb nomlangan) – bu
Buyuk Britaniyaning rivojlanish moliyalash instituti boʻlib, rivojlanayotgan
mamlakatlarda investitsiya loyihalarini qoʻllab-quvvatlaydi. U quyidagi
xizmatlarni taqdim etadi: toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar; kapital fondlari orqali
investitsiyalar; uzoq muddatli qarzlar; maslahat xizmatlari.
Buyuk Britaniya modelining asosiy xususiyatlari quyidagilar: mahalliy va
xalqaro moliyaviy institutlar bilan yaqin hamkorlik; eksport va investitsiyalarni
qoʻllab-quvvatlashda innovatsion yondashuvlar; xususiy kapital jalb qilishga
alohida e’tibor; ekologik va ijtimoiy omillarni hisobga olish.
AQSh eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning
agentlik-kafolat modelidan foydalanadi. Bu modelda asosiy rolni davlat
agentliklari va kafolatlar hamda sugʻurta xizmatlarini taqdim etuvchi institutlar
oʻynaydi. AQSh modelining asosini quyidagi institutlar tashkil qiladi:
AQSh Export-Import Banki (EXIM Bank) – bu davlat moliyaviy instituti
boʻlib, AQSh eksportchilari faoliyatini qoʻllab-quvvatlaydi. EXIM Bank quyidagi
xizmatlarni taqdim etadi:
1-rasm. EXIM Bank xizmatlari
7
Janubiy Koreya eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlashning oʻziga xos modelini ishlab chiqqan boʻlib, u eksportga
yoʻnaltirilgan iqtisodiy strategiyasining muhim elementi hisoblanadi. Janubiy
Eksport
kreditlari
Eksport krediti
sug'urtasi
Kredit
kafolatlari
Loyiha
moliyalashtirish
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
53
Koreya modelining asosini quyidagi institutlar tashkil qiladi:
Korea EXIM Bank – bu Janubiy Koreyaning davlat eksport-import banki
boʻlib, milliy eksportchilar va xorijdagi koreys investitsiyalarini qoʻllab-
quvvatlaydi. Korea EXIM Bank quyidagi xizmatlarni taqdim etadi: eksport
kreditlari; loyiha moliyalashtirish; xorijdagi investitsiyalarni moliyalashtirish;
Economic Development Cooperation Fund (EDCF) orqali rivojlanayotgan
mamlakatlarga yordam.
Korea Trade Insurance Corporation (K-sure) – bu Janubiy Koreyaning
davlat eksport krediti sugʻurta agentligi. K-sure koreys eksportchilarini tijorat va
siyosiy risklardan himoya qiladi va quyidagi xizmatlarni taqdim etadi: eksport
krediti sugʻurtasi; xorijiy investitsiyalarni sugʻurtalash; Bond insurance and
guarantee – kafolatlar berish; kredit ma’lumotlari xizmatlari.
Janubiy Koreya modelining asosiy xususiyatlari quyidagilar: milliy eksport
strategiyasi bilan chambarchas bogʻliqlik; eksport va investitsiyalarni qoʻllab-
quvvatlashda davlat institutlarining markaziy roli; yuqori texnologiyali
tarmoqlarni qoʻllab-quvvatlashga alohida e’tibor; eksport va investitsiyalarni
qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarining yuqori samaradorligi.
Fransiya eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning
aralash modelini ishlab chiqqan. Bu model davlat institutlari va xususiy
moliyaviy tashkilotlarning yaqin hamkorligiga asoslangan. Fransiya modelining
asosini quyidagi institutlar tashkil qiladi:
Bpifrance (Banque publique d’investissement) – bu davlat investitsiya
banki boʻlib, Fransiya kompaniyalarining innovatsion rivojlanishi, eksporti va
xalqaro kengayishini qoʻllab-quvvatlaydi. Bpifrance quyidagi xizmatlarni taqdim
etadi: eksport kreditlari; xorijdagi investitsiyalarni moliyalashtirish; innovatsion
loyihalarni moliyalashtirish; kichik va oʻrta biznesni rivojlantirish uchun
kreditlar.
Coface (Compagnie française d’assurance pour le commerce extérieur) – bu
Fransiyaning yetakchi eksport krediti sugʻurta kompaniyasi. Coface quyidagi
xizmatlarni taqdim etadi: eksport krediti sugʻurtasi; iqtisodiy va siyosiy risklarni
sugʻurtalash; xorijiy bozorlar haqida ma’lumotlar tahlili va taqdim etish.
Fransiya modelining asosiy xususiyatlari quyidagilar: davlat va xususiy
sektorning koordinatsiyalashgan harakatlari; kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-
quvvatlashga alohida e’tibor; innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash; eksport
va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashning kompleks yondashuvi.
Rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlash sohasida bir qator zamonaviy tendentsiyalarni kuzatish mumkin:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
54
Raqamlashtirish va innovatsion texnologiyalardan foydalanish.
Koʻpgina mamlakatlar eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash
jarayonlarini raqamlashtirmoqda, onlayn platformalar va elektron xizmatlarni
joriy etmoqda, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlilidan foydalanmoqda.
Masalan, Germaniyaning KfW banki raqamli transformatsiya dasturini amalga
oshirmoqda, buning natijasida kredit arizalarini koʻrib chiqish va qaror qabul
qilish jarayonlari ancha tezlashdi.
Ekologik va ijtimoiy omillarni hisobga olish.
Rivojlangan davlatlar
eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda tobora koʻproq ekologik va
ijtimoiy omillarni hisobga olmoqda. Masalan, Fransiyaning Coface kompaniyasi
ESG (Environmental, Social, Governance) mezonlarini oʻz faoliyatiga integratsiya
qilgan, UKEF esa “yashil” eksportni qoʻllab-quvvatlash dasturini ishga tushirgan.
Kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlashga alohida e’tibor.
Koʻpgina
mamlakatlar kichik va oʻrta biznes sub’ektlarini eksport bozorlariga chiqishini
qoʻllab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratmoqda. Masalan, Fransiyaning
Bpifrance tashkiloti kichik va oʻrta biznes uchun maxsus eksport kreditlari va
kafolatlar dasturlarini ishlab chiqqan, Germaniyaning KfW banki esa kichik va
oʻrta biznesning eksport loyihalarini qoʻllab-quvvatlash uchun alohida kredit
liniyalarini ajratgan.
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda xususiy sektorning
rolini oshirish.
Koʻpgina mamlakatlar eksport va investitsiyalarni qoʻllab-
quvvatlashda xususiy sektor institutlarini jalb qilishga harakat qilmoqda.
Masalan, Buyuk Britaniyaning UKEF xususiy sugʻurta kompaniyalari bilan
hamkorlikda eksport risklarini sugʻurtalashni ta’minlaydi, AQShning EXIM Bank
esa xususiy banklar bilan hamkorlikda eksport kreditlarini taqdim etadi.
Regional yondashuvlar va global hamkorlik.
Rivojlangan davlatlar
mintaqaviy va global hamkorlikni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda.
Masalan, Yevropa Ittifoqi doirasida Yevropa Investitsiya Banki (EIB) va Yevropa
Tiklanish va Taraqqiyot Banki (EBRD) kabi institutlar Yevropa kompaniyalari
eksportini va xorijdagi investitsiyalarini qoʻllab-quvvatlashda faol ishtirok etadi.
Xulosa.
Rivojlangan davlatlarning eksport va investitsiyalarni moliyaviy
qoʻllab-quvvatlash sohasidagi tajribasini tahlil qilish Oʻzbekiston uchun qimmatli
darslarni beradi. Janubiy Koreya, Yaponiya va boshqa rivojlangan davlatlar
tajribasidan kelib chiqqan holda, Oʻzbekistonda ixtisoslashgan eksport-import
bankini tashkil etish maqsadga muvofiq. Bu bank eksport kreditlari, kafolatlar va
sugʻurta xizmatlarini kompleks taqdim etishi, eksport salohiyatini oshirishga
yoʻnaltirilgan loyihalarni moliyalashtirishi mumkin.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
55
Oʻzbekiston Eksportni qoʻllab-quvvatlash fondining eksport krediti sugʻurta
funksiyalarini kuchaytirish, uning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish va
xalqaro standartlarga muvofiq sugʻurta mexanizmlarini joriy etish zarur.
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash bilan shugʻullanuvchi
moliyaviy institutlar faoliyatini raqamlashtirish, onlayn platformalar va elektron
xizmatlarni joriy etish, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlilidan
foydalanish lozim.
Fransiya va Germaniya tajribasidan kelib chiqqan holda, kichik va oʻrta
biznesning eksport loyihalarini qoʻllab-quvvatlash uchun maxsus kredit
liniyalari, kafolatlar va maslahat xizmatlarini joriy etish maqsadga muvofiq.
Buyuk Britaniya va AQSh tajribasidan kelib chiqqan holda, eksport va
investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda davlat va xususiy sektor institutlari
oʻrtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, xususiy kapital va ekspertizani jalb qilish
lozim. Rivojlangan davlatlar tajribasiga muvofiq, eksport va investitsiya
loyihalarini moliyalashtirishda ekologik va ijtimoiy omillarni hisobga olish,
"yashil" eksport va investitsiyalarni ragʻbatlantirish mexanizmlarini joriy etish
zarur.
Rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlash modellari va tajribalarini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, har bir
mamlakat oʻzining iqtisodiy rivojlanish darajasi, tarixiy an’analari va milliy
ustuvorliklaridan kelib chiqqan holda, oʻziga xos eksport va investitsiyalarni
qoʻllab-quvvatlash tizimini shakllantirgan.
Bank-moliya modeli, agentlik-kafolat modeli va aralash modellar oʻzlarining
afzalliklari va cheklovlariga ega. Bank-moliya modelida davlat moliyaviy
institutlari (eksport-import banklari, taraqqiyot banklari) markaziy rol oʻynaydi
va toʻgʻridan-toʻgʻri moliyalashtirish instrumentlari ustuvorlikka ega boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Tashmatov R.X. Xalqaro moliya va iqtisodiy munosabatlarni
rivojlantirishda
eksport-import
operatsiyalarini
qo'llab-quvvatlash
mexanizmlari. - T.: “Iqtisodiyot”, 2022. - 238 b.
2.
Сичова M.O., Воскобойников R.V. Мировой опйт развития систем
финансовой поддерзҳки экспорта // Финансовое исследования. - 2020. -
№3. - С. 92-104.
3.
Krumm T. The Role of German Development Banks in Promoting Foreign
Trade and Investment // Journal of Economic Policy Reform. - 2022. - Vol. 25. -
P. 59-76.
4.
Bundesministerium für Wirtschaft und Klimaschutz. Jahresbericht der
Außenwirtschaftsförderung 2021. - Berlin, 2022. - 86 S.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
56
5.
Japan Bank for International Cooperation. “Annual Report 2021”. - Tokyo,
2022. - 124 p.
6.
Holton S., Phelan G. “How Does the UK Support Its Exporters? A Cross-
Country Comparison” // Journal of Banking and Finance. - 2020. - Vol. 65. - P.
103-115.
7.
Алимов, Б. Б. (2023). Инвестицион Лойиҳаларни Мониторинг Қилиш–
Бизнесни Самарали Бошқаришнинг Муҳим Белгисидир. Boshqaruv Va Etika
Qoidalari Onlayn Ilmiy Jurnali, 3(2), 72-76.
8.
Бобакулов, Т., & Алимов, Б. (2022). ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИ
МОЛИЯ СЕКТОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ.
Евразийский журнал академических исследований, 2(13), 198-205.
9.
Alimov, B. (2019). Uzbekistan-EUROPE AND CENTRAL ASIA-P144856-
Improving Pre-primary and General Secondary Education Project-Procurement
Plan.
10.
ORGANIZATION AND DEVELOPMENT OF CLUSTERS IN THE
AGRICULTURAL SECTOR BASED ON THE PRINCIPLES OF COOPERATIVE
RELATIONS AND INTEGRATION
