SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
44
TIJORAT BANKLARIDA VALYUTA OPERATSIYALARINI
RAQAMLASHTIRISHNING HUQUQIY VA TEXNIK JIHATLARI
Xayitov Azizbek Alisher o‘g‘li
Valyutani tartibga solish va to‘lov balansi departamenti Valyuta oqimlari va
amaliyotlarini tahlil qilish boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307590
Annotatsiya.
Mazkur tezisda O‘zbekiston tijorat banklarida valyuta
operatsiyalarini raqamlashtirish jarayonining huquqiy asoslari va texnik
infratuzilmasi tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy moliyaviy texnologiyalar
(fintex) asosida valyuta ayirboshlash, xalqaro to‘lovlar va konversiya
operatsiyalarini avtomatlashtirish bo‘yicha ilg‘or tajribalar o‘rganilib, ularni
O‘zbekiston bank tizimi amaliyotiga moslashtirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Raqamli xavfsizlik, ma’lumotlar himoyasi, identifikatsiya tizimlari va blokcheyn
asosidagi yechimlar asosida tavsiyalar beriladi.
Kalit soʻzlar.
Raqamlashtirish, valyuta operatsiyalari, tijorat banklari,
moliyaviy texnologiyalar, huquqiy asoslar, texnik infratuzilma, konversiya,
ma’lumotlar xavfsizligi, O‘zbekiston.
Raqamli iqtisodiyotga o‘tish bugungi kunda global moliyaviy tizimning eng
muhim transformatsion jarayonlaridan biri hisoblanadi. Xalqaro amaliyotda
tijorat banklari faoliyatining raqamlashtirilishi, ayniqsa valyuta operatsiyalari
segmentida, moliyaviy vositalardan foydalanish samaradorligini oshirish,
tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va iste’molchi tajribasini yaxshilashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Jahon banki (2022) ma’lumotlariga ko‘ra,
raqamlashtirilgan valyuta operatsiyalari soni oxirgi 5 yilda 47% ga oshgan, bu
esa butun bank sektorining raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim omil
bo‘lgan.
O‘zbekiston Respublikasi ham raqamli moliya bozorini shakllantirishda
izchil islohotlar olib bormoqda. Jumladan, 2020-yildan buyon qabul qilingan bir
qator hujjatlar, xususan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, “Moliyaviy
texnologiyalarni joriy etish to‘g‘risida”gi qarorlar, valyuta operatsiyalarining
ochiq, shaffof va tezkor raqamli xizmatlar asosida tashkil etilishini nazarda
tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yilgi hisobotida qayd
etilishicha, tijorat banklarining 85 foizi valyuta ayirboshlash xizmatlarini mobil
ilovalar va internet-banking orqali taqdim eta boshlagan.
Biroq,
raqamlashtirish
jarayoni
huquqiy
va
texnik
jihatdan
murakkabliklarni ham yuzaga keltiradi. Raqamli platformalar orqali amalga
oshiriladigan xalqaro to‘lovlar, konversiya operatsiyalari va valyuta xatarlarini
boshqarish bo‘yicha huquqiy baza yetarlicha takomillashmagan. Masalan,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
45
O‘zbekistonda fintech xizmatlar uchun maxsus litsenziyalash mexanizmi hali
to‘liq joriy etilmagan, bu esa ayrim raqamli bank xizmatlarining qonuniy faoliyat
yuritishini murakkablashtiradi.
Shuningdek, texnik infratuzilmaning zamonaviy talablar darajasida
emasligi, raqamli xavfsizlik, foydalanuvchi identifikatsiyasi va tranzaksiya
monitoringi kabi masalalar ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Xususan, Deloitte
(2021)
tahlilida
keltirilishicha,
rivojlanayotgan
davlatlarda
valyuta
operatsiyalarini avtomatlashtirishda asosiy to‘siqlardan biri — real vaqtli
monitoring tizimlari, blokcheyn asosida auditable tizimlar va raqamli
identifikatsiya bo‘yicha huquqiy-mexanizmlarning sust rivojlanganidir.
Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston tijorat banklari uchun valyuta
operatsiyalarini raqamlashtirishda texnologik innovatsiyalarni huquqiy asoslar
bilan uyg‘unlashtirish zarurati dolzarb bo‘lib bormoqda. Ushbu tezisda aynan
ana shu muammolarni aniqlash, huquqiy va texnik yechimlarni baholash hamda
ilg‘or xalqaro tajribalarni o‘rganish asosiy maqsad qilib olinadi.
Asosiy qism.
Valyuta operatsiyalarini raqamlashtirish — bu valyuta
ayirboshlash, konversiya, xalqaro to‘lovlar va hedj (hedging) kabi xizmatlarni
axborot texnologiyalari asosida amalga oshirish jarayonidir. Ushbu raqamli
xizmatlar nafaqat xizmat ko‘rsatish tezligini oshiradi, balki tranzaksiyalarning
shaffofligini, xavfsizligini va nazorat mexanizmlarini kuchaytiradi. Xalqaro
tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlangan davlatlarda tijorat banklari moliyaviy
texnologiyalarni keng qo‘llagan holda valyuta operatsiyalarining 90 foizdan
ortig‘ini raqamli platformalarda bajaradi (BIS, 2023). Xususan, AQSHda
JPMorgan Chase va CitiBank singari yirik banklar blockchain va smart-
kontraktlar asosida real vaqtli xalqaro to‘lov tizimlarini yo‘lga qo‘ygan.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yilgi hisobotida qayd
etilishicha, 31 ta tijorat bankining 28 tasi valyuta konversiya xizmatlarini
internet-banking yoki mobil ilovalar orqali taqdim etmoqda. Biroq bu xizmatlar
ko‘plab hollarda yarim avtomatlashtirilgan bo‘lib, valyuta kurslarini belgilash,
AML/CFT (pul yuvishga qarshi kurash va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi)
monitoringi, foydalanuvchi autentifikatsiyasi kabi funksiyalar to‘liq
integratsiyalashmagan.
Shunga qaramay, xorijiy tajribada mavjud bo‘lgan fintex xizmatlarini
litsenziyalash, raqamli aktivlar bilan ishlash tartibi, open banking regulyatsiyasi
kabi tushunchalar O‘zbekiston qonunchiligida hali to‘liq yoritilmagan. Bu esa
yangi xizmatlarni joriy etishdagi asosiy huquqiy to‘siqlardan biri sanaladi
(EBRD, 2022).
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
46
Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston banklarida ushbu tizimlar
mavjud bo‘lsa-da, ularning integratsiyasi cheklangan va ko‘plab jarayonlar
yarimqo‘l holatda bajariladi (EY Uzbekistan, 2023).
Valyuta operatsiyalarini raqamlashtirish jarayonida mijozlarning ishonchli
identifikatsiyasi eng muhim texnik komponentlardan biridir. Xalqaro tajribada
e-KYC (elektron "mijozni tanish") tizimlari orqali shaxsni avtomatik aniqlash,
hujjatlarni onlayn skanerlash, va biometrik autentifikatsiya kabi texnologiyalar
keng qo‘llaniladi. 2022-yilda BMTning raqamli moliyaviy inklyuzivlik bo‘yicha
hisobotida aytilishicha, e-KYC tizimlari tranzaksiya tezligini 30–40% gacha
oshirib, firibgarlik holatlarini 70% kamaytirgan.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda ayrim qadamlar qo‘yilmoqda: “Yagona
identifikatsiya markazi” orqali ayrim davlat xizmatlari bilan integratsiyalashgan
holda mobil banklar e-KYCni sinovdan o‘tkazmoqda. Biroq, mavjud
qonunchilikda elektron imzo va biometrik ma’lumotlar bilan bog‘liq xavfsizlik
choralari yetarlicha mustahkam emas. Bu esa foydalanuvchilarning shaxsiy
ma’lumotlarini himoya qilish bo‘yicha muammolarni keltirib chiqaradi.
Xulosa.
Tijorat banklarida valyuta operatsiyalarini raqamlashtirish
O‘zbekiston bank tizimining modernizatsiyasi va global moliyaviy tizim bilan
integratsiyalashuvi yo‘lida muhim bosqichlardan biridir. Ushbu jarayon nafaqat
mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi, balki moliyaviy axborotlarning
shaffofligini ta'minlash, xizmatlar tezligini orttirish, korrupsiya holatlarini
kamaytirish hamda xalqaro to‘lov tizimlariga integratsiya imkoniyatlarini
yaratadi. Ilmiy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, raqamlashtirish
jarayoni kompleks yondashuvni talab etadi. Banklar uchun texnik infratuzilmani
yangilash, xususan blockchain, API, AI (sun’iy intellekt) asosida kurs monitoringi
va AML tizimlarini joriy etish birlamchi ahamiyat kasb etadi. Masalan, EY (2023)
hisobotida O‘zbekiston banklarida mavjud AML tizimlarining 47 foizi xalqaro
standartlarga mos emasligi, bu esa xorijiy investitsiyalarning oqimini cheklashi
mumkinligi qayd etilgan.
Huquqiy jihatdan esa, raqamli valyuta operatsiyalari bo‘yicha maxsus
normativ-huquqiy baza, xususan, open banking, fintex litsenziyalari,
kriptoaktivlar, va raqamli identifikatsiyani tartibga soluvchi qonunchilikning
yaratilishi dolzarbdir. Xalqaro tajribada Finlyandiyada FinTech kompaniyalari
uchun alohida regulyator mavjud bo‘lib, bu orqali bank xizmatlariga
raqobatbardoshlik va innovatsiyalar olib kiriladi.
Bundan tashqari, Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilayotgan Raqamli
so‘m kontseptsiyasi bilan tijorat banklarining valyuta operatsiyalarini blokcheyn
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
47
asosida real vaqt rejimida amalga oshirish imkoniyati kengayadi. Bu esa nafaqat
transchegaraviy to‘lovlar samaradorligini oshiradi, balki O‘zbekistonni
mintaqaviy moliyaviy markazga aylantirish uchun poydevor yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Qodirov, Farrux, and Husniya Ergasheva. "INVESTITSIYALARNI JALB
QILISH VA UNING SAMARADORLIGI." Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования 3.11 (2024): 64-
69.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Innovatsion rivojlanish strategiyasi
to‘g‘risida”gi Farmoni. 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik axborotnomasi, 2023.
3.
Schumpeter J. A. (1934). The Theory of Economic Development.
4.
OECD. (2021). Fostering Innovation through Financial Instruments
5.
World Bank. (2023). Financing Innovation: Global Trends
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hisobotlari – www.cbu.uz
7.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova.
"MASOFAVIY TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI
ASOSLARI." Academic research in educational sciences 4.CSPU Conference 1
(2023): 753-756.
8.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA
IMKONIYATLARINI TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH." Наука и технология в
современном мире 3 (2024): 51-55.
9.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL
ISHLOV BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH." Journal of new
century innovations 43 (2023): 93-95.
10.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH
MASHINASINI AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI." Journal of new
century innovations 43 (2023): 90-92.
11.
Shuxratovich, A. K. "The importance and advantages of using information
technologies in education." Galaxy International Interdisciplinary Research
Journal 10.1 (2022): 46-50.
12.
Usmon o‘g‘li, Musirmanov Shohboz. "AKTUAR MOLIYA VA BUXGALTERIYA
HISOBI ILMIY JURNALI."
13.
Qodirov, F. E., et al. "PROBLEMS AND SOLUTIONS FOR EFFECTIVE
PROTECTION AGAINST NETWORK ATTACKS." НАУКОЕМКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ
КАК ОСНОВА ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ (2019): 93.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
48
14.
Jo‘rayeva, Feruza, and Sarvinoz Xurramova. "MA’LUMOTLAR BAZASINI
BOSHQARISH TIZIMLARI TAHLILI." Прикладные науки в современном мире:
проблемы и решения 3.11 (2024): 8-12.
15.
Турсунова, Луиза Шамсиддинов Гиесжон. "ОБРАЗ ПЕДАГОГА В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ." Uz-conferences. No. 1. 2024.
16.
Абдувалиева, Зебинисо Абдулхамидовна, and Луиза Комиловна
Турсунова. "МАТЕМАТИЧЕСКИЙ АППАРАТ МЕТОДОВ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЯ
ДОКУМЕНТООБОРОТА В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ." International Journal of
Contemporary Scientific and Technical Research (2022): 296-299.
17.
Israilovich, Djumanov Olimjon, and Tursunova Luiza Komilovna.
"MECHANISMS FOR OPTIMIZATION OF DETECTION AND CORRECTION OF
ERRORS IN COMPUTER TEXT PROCESSING SYSTEMS." Journal of Engineering
And Technology Research 10.1 (2022): 1-7.
18.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of
information security in information systems. Wide threats and their
consequences." концепции устойчивого развития науки в современных
условиях (2021): 153-155.
19.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna
Karayeva.
"Modern
programming
technologies
and
their
role."
интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
20.
Ergash
o’g’li,
Qodirov
Farrux.
"Hududlarni
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishda har bir hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of
Actuarial Finance and Accounting 4.09 (2024): 178-183.
21.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT (INTERNET OF THINGS)
ORQALI SANOAT ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH." Общественные
науки в современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 75-83.
22.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of
medical services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo.
