SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
86
BARQAROR TARAQQIYOTNI TA'MINLASHDA AYOLLARNING
MOLIYAVIY SAVODXONLIGINI OSHIRISH
Nazarova Nigora Qayumjonovna
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy biznes maktabi
Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati - O'zbekiston Liberal-demokratik
partiyasi To'raqo'rg'on tuman Kengashi raisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378114
Annotatsiya:
Ushbu maqola barqaror taraqqiyotni ta'minlashda
ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish masalasini o'rganadi. Adabiyotlar
tahlili asosida ayollar moliyaviy savodxonligining hozirgi holati, unga ta'sir
etuvchi omillar va yaxshilash yo'llari muhokama qilinadi. Maqola moliyaviy
savodxonlikning ayollar iqtisodiy mustaqilligi va oilalar farovonligiga ta'sirini
tahlil qiladi hamda barqaror taraqqiyot maqsadlariga erishishda ayollarning
moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so'zlar:
Moliyaviy savodxonlik, ayollar, gender tenglik, barqaror
taraqqiyot, iqtisodiy imkoniyatlar, moliyaviy ta'lim, O'zbekiston.
Barqaror taraqqiyot global miqyosda dolzarb masala bo'lib, bunga
erishishda jamiyatning barcha a'zolarining faol ishtiroki talab etiladi. Xususan,
ayollarning iqtisodiy faolligini oshirish va ularning moliyaviy savodxonligini
rivojlantirish barqaror taraqqiyotning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
BMTning Barqaror taraqqiyot maqsadlariga ko'ra, 2030-yilgacha gender
tenglikka erishish (5-maqsad) va iqtisodiy o'sishni ta'minlash (8-maqsad)
nazarda tutilgan [1]. Biroq, dunyoning ko'plab mamlakatlarida, shu jumladan
O'zbekistonda ham, ayollar o'rtasida moliyaviy savodxonlik darajasi erkaklar
ko'rsatkichidan past bo'lib qolmoqda [2].
Moliyaviy savodxonlik – bu shaxsning moliyaviy qarorlar qabul qilish uchun
zarur bo'lgan bilim va ko'nikmalarga ega bo'lishi, shuningdek, o'z moliyaviy
farovonligini ta'minlash uchun ularni amalda qo'llay olishidir [3]. Ayollarning
moliyaviy savodxonligi ularning iqtisodiy mustaqilligini ta'minlash,
qashshoqlikni kamaytirish va umuman jamiyat farovonligini oshirishga xizmat
qiladi. Shu bilan birga, bu jamiyatda gender tenglikni ta'minlash va barqaror
taraqqiyotga erishishning zaruriy shartidir.
Ushbu maqolaning maqsadi barqaror taraqqiyotni ta'minlashda ayollarning
moliyaviy savodxonligini oshirish masalasini adabiyotlar tahlili asosida
o'rganish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot doirasida
quyidagi vazifalar belgilangan: ayollar moliyaviy savodxonligining hozirgi
holatini o'rganish; ayollarning moliyaviy savodxonligiga ta'sir etuvchi omillarni
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
87
aniqlash; ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha mavjud
tajribalarni tahlil qilish; barqaror taraqqiyotni ta'minlashda ayollarning
moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Asosiy qism.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, dunyoning ko'plab
mamlakatlarida ayollar moliyaviy savodxonlik darajasi bo'yicha erkaklardan
orqada qolmoqda. Masalan, Jahon banki va Global Financial Literacy Excellence
Center tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlarga ko'ra, 144 ta mamlakatda
o'tkazilgan so'rovnomada ayollarning moliyaviy savodxonlik darajasi o'rtacha
30% ni tashkil etgan, erkaklar uchun esa bu ko'rsatkich 35% ni tashkil etgan [4].
Bu tafovut rivojlangan mamlakatlarda ham, rivojlanayotgan mamlakatlarda ham
kuzatiladi, lekin rivojlanayotgan mamlakatlarda farq yanada yaqqolroq.
O'zbekistonda ham shunga o'xshash tendentsiya kuzatiladi. 2023-yilda
O'zbekiston Markaziy banki tomonidan o'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra,
mamlakat aholisining moliyaviy savodxonlik indeksi 39,5% ni tashkil etgan,
bunda erkaklar o'rtasida bu ko'rsatkich 42,1%, ayollar o'rtasida esa 36,9% ni
tashkil etgan [5]. Bu ma'lumotlar O'zbekistonda ayollar va erkaklar o'rtasida
moliyaviy savodxonlik bo'yicha sezilarli farq mavjudligini ko'rsatadi.
Ayollarning moliyaviy savodxonligiga ta'sir etuvchi omillar ko'p qirrali va
murakkabdir. Ularni individual, oilaviy va institutsional omillarga bo'lish
mumkin. Individual omillarga ayollarning ta'lim darajasi, ish bilan bandligi,
yoshi va shaxsiy motivatsiyasi kiradi [6]. Oilaviy omillar orasida esa oiladagi
rollar taqsimoti, moliyaviy qarorlar qabul qilishda ayollarning ishtiroki darajasi,
va oilaviy moliyaviy qadriyatlar muhim rol o'ynaydi. Institutsional omillarga esa
davlat siyosati, ta'lim tizimi va moliya institutlarining ochiqlik darajasi kiradi.
Jamiyatdagi gender stereotiplar ham ayollarning moliyaviy savodxonligiga
salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ko'plab jamiyatlarda, ayniqsa an'anaviy jamiyatlarda,
moliyaviy masalalar ko'proq erkaklar sohasi sifatida qaraladi, bu esa ayollarning
moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish imkoniyatlarini cheklaydi [7]. Bundan
tashqari, ayollar ko'pincha kam daromadli ishlarda band bo'ladi yoki bepul uy
mehnati bilan shug'ullanadi, bu esa ularning moliyaviy resurslardan foydalanish
imkoniyatlarini cheklaydi.
Ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha dunyo tajribasi
qiziqarli natijalarni ko'rsatadi. Masalan, Hindistonda mikromoliyalashtirish va
o'z-o'zini moliyaviy qo'llab-quvvatlash guruhlari ayollarning moliyaviy
savodxonligini oshirish va ularning iqtisodiy faolligini kuchaytirish uchun
samarali vosita bo'lib xizmat qilgan [8]. Bu guruhlar ayollarga nafaqat moliyaviy
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
88
ko'nikmalar, balki liderlik, muzokaralar olib borish va biznes yuritish
ko'nikmalarini ham rivojlantirishga yordam beradi.
Shimoliy mamlakatlarda, xususan Shvetsiyada, maktab yoshidan boshlab
moliyaviy ta'lim beriladi va bu o'g'il bolalar va qiz bolalar o'rtasida moliyaviy
savodxonlik darajasidagi farqni kamaytirishga yordam beradi [9]. Bundan
tashqari, Shvetsiya davlati gender tengligi va ayollarning iqtisodiy faolligini
qo'llab-quvvatlash bo'yicha faol siyosat olib boradi, bu esa ayollarning moliyaviy
savodxonligini oshirishga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
O'zbekistonda ham ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha
bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Masalan, O'zbekiston Markaziy banki
tomonidan "Moliyaviy savodxonlik strategiyasi" ishlab chiqilgan va uning
doirasida ayollar uchun maxsus dasturlar ham nazarda tutilgan [5]. Bundan
tashqari, "Ayollar tadbirkorligini qo'llab-quvvatlash jamg'armasi" faoliyat
yuritmoqda, bu jamg'arma ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va ularning
moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha turli dasturlarni amalga oshiradi.
Barqaror taraqqiyotni ta'minlashda ayollarning moliyaviy savodxonligini
oshirish muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ayollarning
moliyaviy savodxonligi oshishi natijasida ularning iqtisodiy faolligi oshadi, oila
farovonligiga ta'siri kuchayadi va umuman jamiyat iqtisodiy o'sishi tezlashadi.
Boshqa tomondan, ayollarning moliyaviy savodxonligi past bo'lishi ularning
qashshoqlik xavfini oshiradi, moliyaviy zo'ravonlikka duchor bo'lish ehtimolini
oshiradi va umuman jamiyat iqtisodiy rivojlanishini sekinlashtiradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, ayollarning moliyaviy savodxonligini
oshirish barqaror taraqqiyotni ta'minlashning muhim omili hisoblanadi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, dunyoning ko'plab mamlakatlarida, shu
jumladan O'zbekistonda ham, ayollar moliyaviy savodxonlik bo'yicha
erkaklardan orqada qolmoqda. Bu holat turli omillar, jumladan ta'lim
imkoniyatlari chegaralanganligi, gender stereotiplar, moliyaviy resurslarga
kirish imkoniyati chegaralanganligi va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan
bog'liq.
Ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish nafaqat ayollarning o'zlariga,
balki ularning oilalariga, jamiyatga va umuman mamlakatga foyda keltiradi. Bu
BMTning Barqaror taraqqiyot maqsadlariga, jumladan gender tenglik va
iqtisodiy o'sish maqsadlariga erishishga ham hissa qo'shadi. Shuning uchun
ayollarning moliyaviy savodxonligini oshirish masalasi davlat siyosati, ta'lim
tizimi va jamiyatning barcha darajalarida ustuvor yo'nalish bo'lishi lozim.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
89
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti. (2015). 2030 yilgacha bo'lgan davrda
barqaror rivojlanish sohasidagi kun tartibi. New York: BMT.
2.
Hasler, A., & Lusardi, A. (2017). The Gender Gap in Financial Literacy: A
Global Perspective. Global Financial Literacy Excellence Center, The George
Washington University.
3.
OECD. (2018). OECD/INFE Toolkit for Measuring Financial Literacy and
Financial Inclusion. Paris: OECD.
4.
Demirgüç-Kunt, A., Klapper, L., Singer, D., Ansar, S., & Hess, J. (2022). The
Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital Payments, and
Resilience in the Age of COVID-19. Washington, DC: World Bank.
5.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). O'zbekiston aholisining
moliyaviy savodxonligi indeksi. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Markaziy
banki.
6.
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The Economic Importance of Financial
Literacy: Theory and Evidence. Journal of Economic Literature, 52(1), 5-44.
7.
Bucher-Koenen, T., Lusardi, A., Alessie, R., & van Rooij, M. (2017). How
Financially Literate Are Women? An Overview and New Insights. Journal of
Consumer Affairs, 51(2), 255-283.
8.
Sinha, F. (2019). Financial Inclusion and Women Empowerment: A Study
of Self-Help Groups in India. Economic and Political Weekly, 54(13), 32-38.
9.
Swedish Financial Supervisory Authority. (2021). Financial Literacy in
Sweden: A Gender Perspective. Stockholm: Finansinspektionen.
