SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
154
XAYRIDDIN SULTONOV USLUBIGA XOS INDIVIDUAL LEKSIK
BIRLIKLAR
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15406641
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atoqli adib Xayriddin Sultonovning badiiy
asarlarida individual leksik birliklar tahlili. Yozuvchining o'ziga xos uslubi, uning
til boyligi, kontekstga mos so'z tanlovi va yangi ma'no kasb etgan birliklar
lingvistik uskuna o'rganiladi.
Kalit so'zlar:
individual leksika, muallif uslubi, badiiy til, kontekst,
semantika, ekspressivlik, neologizm.
O'zbek adabiyotida o'ziga xos uslub yaratgan ijodkorlar orasida Xayriddin
Sultonov alohida o'rin egallaydi. Uning asarlarida sodda, ayni paytda
ma'nodoshlik va majoziy yorqinga boy leksik birliklar mavjud. Muallif nutqida
shakllangan individual leksik birliklar ya'ni faqat uning ijodida yaratilgan,
belgilangan kontekstda o'ziga xos semantik yuk orttirgan so'z va iboralar tahlili
lingvistik muhim masalalardan biridir. O‘zining o‘ziga xos uslubi bilan tanilgan
sermahsul yozuvchi Xayriddin Sultonov o‘zining betakror adabiy ovozi bilan
kitobxonlarni maftun etadi. Uning asarlari ijodkorlik va chuqurlikning uyg'unligi
bo'lib, boy madaniy kelib chiqishi va til qobiliyatidan ilhom oladi. Madaniyati
serqatnov hududda tug‘ilib o‘sgan Xayriddin Sultonovning tarbiyasi uning badiiy
hissiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning o'z ildizlariga chuqur bog'liqligi uning
merosi va an'analarini chuqur anglashini ko'rsatib, yozuvlarida aks
etadi. Sultonovning adabiy repertuari ta’sirchan she’rdan tortib, o‘ylantiruvchi
nasrgacha bo‘lgan turli janrlarni qamrab oladi. Uning asarlari o'ziga xoslik, tarix
va inson tuyg'ulari mavzularini o'rganib, o'quvchilar bilan chuqur
rezonanslashadi. Sultonov qalamiga mansub qalamkashlar o‘zining ta’sirchan
mulohazalari va ta’sirchan hikoyalari bilan tanqidchilar olqishiga sazovor bo‘ldi.
Individual leksik birliklar muallifning shaxsiy nutqiy dunyoqarashi va ijodiy
ijodiy asosi yoki yangicha ma'no kasb ettirilgan leksik mahsulotdir. Ular umumiy
xalq tilida mavjud bo'lsa-da, yozuvchi ularni o'zgacha semantik yuk bilan
boyitadi yoki kontekstda yangi vazifani bajaruvchi birlikka aylantiradi. Yozuvchi
leksikasida ko'pincha leksik ishlab namoyon bo'ladi:
Kontekstual ma'no kengayishi:
Masalan,
"quyoshning tovlanishi"
iborasida quyosh nuri tasvirlangani holda, aslida inson qalbining uyg'onishiga
ishora qurish.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
155
Poetik neologizmlar:
Sultonovda yangi so'zlar yaratilmaydi, lekin mavjud
birliklar poeziyaviy semantik nazorat o'zgacha formatda qo'shiq.
Yuqori “ ekspressivlik:
Masalan,
ko'ngilning titrashi”, “fikrlar chayqalishi”
kabi obrazli birikmalar orqali hislar ifodalanadi.
Xayriddin Sultonov qahramonlarining ichki kechinmalarini tasvirlashda
oddiy so'zlarga ruh, hissiyot va yangi semantik yuklaydi. Misol uchun:
“Tun
yuragimga oqayotgan edi”.
— Bu yerda "tun" faqat vaqt birligi emas, balki
qahramon ruhiyatidagi noaniqlik, qo'rquv, ezginlik ramziga aylantirilgan.
Sultonov ayrim umumiy iboralarga o'zgacha ma'no bag'ishlaydi yoki shaxsiy
munosabatini bildiruvchi konnotativ yuklaydi. Misollar:
“Yurak osmonida
momaqaldiroq yondi”.
“Yolg'izlikning nidosi quloqlarimni qirib o'tdi.”
Bu kabi
iboralar adibning individual frazeologizmlarini olib boradi. Sultonov o'z
asarlarida o'zbek xalqining madaniy-ma'naviy hayotidan kelib chiqqan so'zlar va
iboralarga o'zgacha yondashadi. Masalan,
"tug' yong'og'i"
iborasi orqali yosh
daraxt mevasini, balki o'tmish yodgorligi sifatidagi semantik yukni ham
ifodalaydi.
Sultonovning lug‘aviy tanlovlarida an’anaviy xalq tili va zamonaviy til
elementlari uyg‘unligi namoyon bo‘lib, jonli tasvirlar va chuqur his-tuyg‘ularni
uyg‘otuvchi so‘zlar gobelenini yaratadi. Sultonovning leksikasini ta’sirchan
metaforalardan tortib, o‘tkir ramziy ma’nolargacha bo‘lgan leksikasi uning til
mahoratidan dalolat beradi. Sultonov suvga cho'mgan madaniy va lingvistik
muhit uning lug'aviy nazoratlarini muhim rol o'ynaydi, uning yozuviga madaniy
va hissiy darajadagi o'quvchilar bilan rezonans yaratuvchi o'ziga xos lazzat bilan
ta'minlanadi. Sultonovning asarlari uning madaniy merosining rang-barang
gobelenlariga singib ketgan, uning dunyoqarashini shakllantirgan an’analar,
e’tiqodlar va rivoyatlarga asoslangan. Uning madaniy nuanslarning nozik tasviri
uning hikoyasiga chuqurlik va haqiqiylikni qo'shib, o'quvchilarga tarix va
an'analarga boy dunyoni ko'rishni taklif qiladi.
Xulosa qilib, Xayriddin Sultonovning alohida lug'aviy birliklarini o'rganish
uning adabiy mahoratining teranligini va haqiqiy adabiyotning bardavomligini
yoritib berdi. Sultonov o'zining innovatsion leksik tanlovlari va chuqur mavzuli
izlanishlari orqali adabiy dunyoda o'chmas iz qoldirdi, yozuvchi avlodlarini ijod
va til ifodasi chegaralarini yanada kengaytirishga ilhomlantirildi. Uning qo'shgan
qismlari haqida fikr yuritar ekanmiz, Sultonov uslubi yana jaranglab,
adabiyotning ham yo'nalishiga ta'sir ko'rsatishi, jahon kitobxonlari qalbi va
ongida unutilmas iz qoldirishi ayon bo'ladi.Xayriddin Sultonov asarlaridagi
individual leksik birliklar uning adabiy uslubining ajralmas qismiga tegishli. Bu
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
156
birliklar yozuvchining hayot, inson va jamiyat qarashlarini ifodalashda xizmat
qiladi. Ularning semantik tahlili orqali yozuvchining badiiy dunyoqarashi va til
poetikasi yanada chuqurroq ochiladi. Shu bois, Sultonov leksikasini lingvistik
egalik o'rganish moddiy filologik, balki madaniy zarar hamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sultonov X. Asarlar to'plami. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2005.
2.
Karimov R. O'zbek adabiyot tilining uslubiy qatlamlari. – Toshkent, 2014
yil.
3.
G'ulomov N. Stilistika va matn tahlili. – Toshkent, 2018 yil.
4.
Babayev V. V. Lingvistik poetika. - Moskva, 2012 yil.
5.
Mamatqulov O. O'zbek adabiyotshunosligi. – Toshkent, 2020.
