SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
174
TA’LIM MUASSASALARINI BUDJETDAN MOLIYALASHTIRISHNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Abdullayev Ahadjon Akmal o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429829
Annotatsiya
Mazkur ilmiy ishda ta’lim muassasalarini davlat budjeti hisobidan
moliyalashtirish tizimi tahlil qilinadi hamda ushbu jarayonni takomillashtirish
bo‘yicha amaliy va nazariy takliflar ishlab chiqiladi. O‘zbekiston Respublikasida
ta’lim tizimining moliyaviy barqarorligini ta’minlash, ta’lim sifati va
samaradorligini oshirish maqsadida budjetdan ajratilayotgan mablag‘larning
taqsimoti va ulardan foydalanish mexanizmlari qayta ko‘rib chiqilmoqda.
Tadqiqotda mavjud moliyalashtirish tizimining afzalliklari va kamchiliklari
aniqlanib, xalqaro tajriba asosida natijadorlikka asoslangan budjetlash (PBB –
performance-based budgeting) modelining joriy etilishi taklif etiladi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, byudjet mablag‘larining maqsadli va
oqilona
sarflanishini
ta’minlash,
ta’lim
muassasalarining
moliyaviy
mustaqilligini oshirish, shaffoflik va samaradorlik mezonlarini kuchaytirish
orqali sohaga ajratilayotgan moliyaviy resurslardan foydalanish darajasi
sezilarli darajada yaxshilanishi mumkin. Mazkur ish ta’lim muassasalarini
moliyalashtirish bo‘yicha islohotlar strategiyasini shakllantirishda nazariy va
amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
ta’lim muassasalari, davlat budjeti, moliyalashtirish tizimi,
natijadorlikka asoslangan byudjetlash, ta’lim xarajatlari, samaradorlik, moliyaviy
mustaqillik, ta’lim islohotlari, xalqaro tajriba, davlat moliyasi
Abstract
This scientific work analyzes the system of financing educational
institutions from the state budget and develops practical and theoretical
proposals for improving this process. In order to ensure the financial stability of
the education system in the Republic of Uzbekistan, improve the quality and
efficiency of education, the distribution of funds allocated from the budget and
the mechanisms for their use are being reviewed. The study identifies the
advantages and disadvantages of the existing financing system and proposes the
introduction of a performance-based budgeting (PBB) model based on
international experience.
The results of the analysis show that by ensuring targeted and rational
spending of budget funds, increasing the financial independence of educational
institutions, and strengthening transparency and efficiency criteria, the level of
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
175
use of financial resources allocated to the sector can be significantly improved.
This work can serve as a theoretical and practical basis for formulating a reform
strategy for financing educational institutions.
Keywords:
educational institutions, state budget, financing system,
performance-based budgeting, educational expenditures, efficiency, financial
independence, educational reforms, international experience, public finance
Asosiy qism
Ta’lim muassasalarini davlat budjeti hisobidan moliyalashtirish
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasida muhim o‘rin
egallaydi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasi davlat tomonidan ustuvor
yo‘nalish sifatida qaralib, har yili budjet xarajatlarining sezilarli qismi aynan
ushbu sohani qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilmoqda. Shu bilan birga,
moliyalashtirish mexanizmlarining zamonaviy talablarga javob bermasligi,
resurslardan foydalanish samaradorligining pastligi va taqsimotdagi
nomutanosibliklar mavjud bo‘lib, bu holatlar ta’lim muassasalarining barqaror
faoliyat yuritishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Hozirgi kunda ta’lim tizimini moliyalashtirishda ikki asosiy model mavjud:
an’anaviy smeta asosidagi yondashuv va natijadorlikka asoslangan
moliyalashtirish. O‘zbekistonda amalda bo‘lgan tizim asosan xarajatlarning
oldindan belgilangan smetasi asosida mablag‘ ajratishni ko‘zda tutadi. Bunday
yondashuvda ta’lim sifati, natijadorlik, innovatsion yondashuvlar kabi omillar
yetarlicha inobatga olinmaydi. Bu esa moliyaviy resurslarning samaradorligiga
putur yetkazadi.
Shu jihatdan, natijaviylikka asoslangan budjetlash (performance-based
budgeting – PBB) tizimini joriy etish orqali mavjud muammolarga yechim topish
mumkin. Ushbu tizimda mablag‘ ajratilishi belgilangan maqsadlar, ko‘rsatkichlar
va natijalar asosida amalga oshiriladi. Masalan, maktabdagi o‘quvchilarning
o‘zlashtirish darajasi, universitetlarda ilmiy faoliyat samaradorligi yoki
bitiruvchilar bandlik ko‘rsatkichlari moliyaviy taqsimotga ta’sir etuvchi
mezonlarga aylanishi mumkin.
Bundan tashqari, xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, ta’lim
muassasalarining moliyaviy mustaqilligini oshirish va ularga o‘z budjetlarini
shakllantirishda erkinlik berish muassasalarning ichki boshqaruv sifatini
oshiradi. Masalan, Yevropa davlatlarida ta’lim muassasalari o‘z mablag‘larini
mustaqil ravishda shakllantirish, grantlar jalb qilish, nodavlat homiylar bilan
ishlash imkoniyatiga ega. O‘zbekistonda ham bu borada ilk qadamlar
qo‘yilmoqda, biroq tizimli islohotlarga ehtiyoj yuqori.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
176
Yana bir muhim jihat – bu ta’lim xarajatlarining Yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi. Jahon tajribasida ta’limga ajratiladigan byudjet mablag‘lari YIMning 5-7
foizini tashkil etadi. O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich 2023 yilda 4,6% atrofida
bo‘lib, bu sohaga ko‘proq e’tibor qaratish zarurligini anglatadi. Shuningdek,
budjetdan tashqari manbalarni — masalan, xususiy sektor investitsiyalari,
xorijiy grantlar, xalqaro moliyaviy institutlar ko‘magini jalb etish ham muhim
ahamiyatga ega.
Ta’lim muassasalarini moliyalashtirishda shaffoflikni ta’minlash, raqamli
texnologiyalarni joriy etish va monitoring tizimlarini kuchaytirish orqali
mablag‘lar oqilona ishlatilishini ta’minlash mumkin. Masalan, elektron xarajat
monitoringi, real vaqtli budjet ijrosi hisobotlari va ochiq axborot platformalari
orqali jamiyat va hukumat o‘rtasidagi ishonch mustahkamlanadi.
Ta’lim muassasalarini samarali moliyalashtirish tizimini yaratish orqali
nafaqat o‘quv jarayoni sifatini, balki inson kapitalining salohiyatini oshirish,
mamlakatning uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga mustahkam zamin
yaratish mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Ta’lim muassasalarini budjetdan moliyalashtirish – bu faqatgina mablag‘
ajratish jarayoni emas, balki butun ta’lim tizimining samaradorligi, sifati va
barqarorligini belgilovchi strategik mexanizmdir. O‘zbekistonda ta’lim sohasiga
davlat budjetidan yildan-yilga katta hajmdagi mablag‘lar ajratilayotgani
quvonarli hol, biroq mavjud moliyalashtirish tizimi to‘liq yangilanishni va
samaradorlikni oshirishni talab qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, amaldagi xarajatlar smetasi asosidagi
yondashuv ko‘p hollarda ta’lim sifati va natijalari bilan bevosita bog‘liq emas. Bu
esa moliyaviy resurslarning oqilona va maqsadli ishlatilmasligiga olib keladi.
Shu boisdan, natijadorlikka asoslangan budjetlash modelini joriy etish,
moliyalashtirishda adolatli mezonlar yaratish, ta’lim muassasalariga moliyaviy
mustaqillik berish va resurslardan foydalanish bo‘yicha monitoring tizimini
kuchaytirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
Bundan tashqari, xalqaro tajriba asosida xulosa qilinsa, ta’lim
muassasalariga grant, xususiy sektor sarmoyasi va donor tashkilotlar orqali
moliyaviy manbalarni diversifikatsiya qilish muassasalarning innovatsion
rivojlanishiga
zamin
yaratadi.
Shuningdek,
ta’lim
muassasalarini
moliyalashtirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish, byudjet xarajatlarini
ochiq qilish orqali shaffoflik va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mumkin.
Shu asosda quyidagi
asosiy xulosalar va takliflar
ilgari suriladi:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
177
Natijadorlikka asoslangan budjetlash tizimini joriy etish orqali
ta’limga ajratilayotgan mablag‘larning samaradorligini oshirish lozim.
Moliyaviy mustaqillik tamoyillariga asoslangan boshqaruv modeli
ta’lim muassasalariga o‘zini o‘zi moliyalashtirish imkoniyatini beradi.
Shaffoflik va hisobdorlikni kuchaytirish uchun raqamli budjet
monitoringi va ochiq hisobot tizimlari joriy etilishi kerak.
Xalqaro tajriba asosida grantlar, investorlar va donorlar bilan
ishlash tizimi kengaytirilmog‘i zarur.
Davlat budjetidan ajratiladigan mablag‘lar ulushi YIMga nisbatan 5%
dan kam bo‘lmasligi kerak — bu ta’lim sohasiga ustuvorlik berilayotganining
amaliy ifodasidir.
Yuqorida keltirilgan taklif va choralar ta’lim muassasalarining moliyaviy
barqarorligini oshirish, ularning mustaqil va samarali faoliyat yuritishini
ta’minlash, hamda mamlakatda raqobatbardosh bilimli inson kapitalini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). [online] Available at:
https://lex.uz [Accessed 10 May 2025].
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. (2020). [online]
Available at: https://lex.uz/docs/5013009 [Accessed 10 May 2025].
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022-yil 28-
yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi” to‘g‘risidagi PF–60-son Farmoni. [online] Available at:
https://lex.uz/docs/5841063 [Accessed 10 May 2025].
4.
Moliya vazirligi (2024). 2023-yil davlat budjeti ijrosi yuzasidan hisobot.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.
5.
Mahmudov, B. (2021). Ta’lim tizimini moliyalashtirishning dolzarb
muammolari va ularni hal etish yo‘llari. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
6.
Juraev, A. (2022). Davlat budjetidan ta’lim sohasini moliyalashtirishda
samaradorlik tamoyillari. Ilmiy maqola. – Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №4, 45–
52-betlar.
7.
World Bank. (2023). Education Public Expenditure Review: Uzbekistan.
[online]
Available
at:
https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan/publication [Accessed 9
May 2025].
8.
OECD. (2021). Education at a Glance 2021: OECD Indicators. Paris: OECD
Publishing. [online] Available at: https://www.oecd.org/education [Accessed 10
May 2025].
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
178
9.
UNESCO. (2022). Global Education Monitoring Report: Non-state actors in
education. Paris: UNESCO Publishing.
10.
Musayev, I. (2020). Ta’lim tizimining moliyaviy barqarorligi: nazariy va
amaliy jihatlar. Toshkent: Fan va taraqqiyot.
11.
Karimova, N. (2023). Byudjet xarajatlarining natijadorlikka asoslangan
rejalashtirilishi va monitoringi. – Moliyaviy tahlil jurnali, №1, 31–38-betlar.
12.
IMF (2021). Performance-Based Budgeting in the Education Sector:
Concept and Practice. Washington D.C.: International Monetary Fund.
