SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
124
ALISHER NAVOIY IJODIDA JANRLAR XILMA-XILLIGI VA ULARNING
BADIIY-ESTETIK QIYOSI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554650
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, Alisher Navoiy ijodidagi asosiy janrlar
g‘azal, qasida, masnaviy, ruboiy, qit’a va fard janrlari o‘zaro qiyosiy tahlil
qilinadi. Har bir janrda shoirning qanday badiiy vositalardan foydalangani,
qanday g‘oyalarni ilgari surgani va har bir janrning estetik yuki yoritiladi. Navoiy
asarlarining mazmuniy chuqurligi va janrlar bo‘yicha poetik yondashuvlari
ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, mumtoz adabiyot, janr, g‘azal, qasida,
masnaviy, ruboiy, qit’a, fard, badiiylik, estetik tahlil.
Abstract:
This article provides a comparative analysis of the main genres of
Alisher Navoi's work: ghazal, qasida, masnavi, rubai, qut'a and fard. The poet's
artistic means used in each genre, the ideas he put forward, and the aesthetic
load of each genre are highlighted. The depth of the content of Navoi's works
and his poetic approaches to genres are shown.
Keywords:
Alisher Navoi, classical literature, genre, ghazal, qasida,
masnavi, rubai, qut'a, fard, artistry, aesthetic analysis.
Alisher Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yirik va eng ko‘p janrlarda
qalam tebratgan ijodkoridir. U nafaqat adabiy, balki falsafiy, axloqiy va
tasavvufiy qarashlarini turli janrlarda ifoda etgan. Navoiy o‘z ijodida Sharq
she’riyoti janrlarining deyarli barcha turlarini mahorat bilan qo‘llagan. Bu esa
uning badiiy tafakkurining teranligini va janr madaniyatiga bo‘lgan chuqur
e’tiborini ko‘rsatadi. Navoiyning adabiy mahoratining zamirida uning g‘azal
(lirik she’r)dan ruboiy (to‘rtlik)gacha bo‘lgan turli shakllarni qamrab olgan
she’riyatdan foydalanishi yotadi. Uning g‘azallarida ko‘pincha muhabbat,
go‘zallik va insoniy holat mavzulari o‘rganilib, uning chuqur hissiy aks sado
berish qobiliyati namoyon bo‘ladi. Undan farqli o‘laroq, uning ruboiylarida
murakkab hayot saboqlarini bir necha ta’sirli satrlarga singdiruvchi ixcham,
aforistik hikmatlar jamlangan. Uning she'riyatidagi bu ikkilik shaklning
mohirona manipulyatsiyasini aks ettiradi, bunda u o'z fikrlarini ifodalashni
cheklash o'rniga kuchaytirish uchun tizimli cheklovlardan foydalanadi.
Navoiy ijodining markazida
g‘azal
turadi. U “Xazoyin ul-maoniy” devoni
orqali to‘rtta turli uslub va g‘oya asosida yozilgan g‘azallar to‘plamini yaratdi:
“Garoyib us-sig‘ar”, “Navodir ush-shabob”, “Badoyi’ ul-vasat”, “Favoyid ul-kibar”.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
125
G‘azallarda ishqiy, tasavvufiy, axloqiy-falsafiy mavzular ko‘tarilgan;
Badiiy vositalar: tashbeh, istiora, kinoya, tazod;
G‘azallar ko‘pincha nafaqat tuyg‘uni, balki ijtimoiy haqiqatni ham ifodalaydi.
Misol:
Dil ba yodash tole' o‘lsa, xayli jonimdin yiroq, Jon atalmish dard birla yod
etar har dam meni.
Bu baytda ishqning dardli, ammo ruhoniy tozalovchi kuchi tasvirlanadi.
Navoiy qasida janrida ham yuqori mahorat ko‘rsatdi. Uning qasidalari
nafaqat hukmdor yoki ustozlarni madh etish, balki didaktik, diniy va falsafiy
g‘oyalarni yoyishga qaratilgan.
“Munojot” – Allohga yuzlangan falsafiy-duoviy qasida
“Maqomat ul-avliyo” – avliyolar maqomiga bag‘ishlangan
Navoiy qasidasida klassik tarkib: nasib, madh, ta’rifi hol, xotima qismlari
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Navoiy besh masnaviy dostonini jamlab, “Xamsa”
yaratgan:
1.“Hayrat ul-abror” – axloqiy-didaktik masnaviy.
2.“Farhod va Shirin” – romantik doston.
3.“Layli va Majnun” – fojiali ishqiy syujet.
4.“Sab’ai sayyor” – fantastik-sarguzasht janr.
5.“Saddi Iskandariy” – tarixiy-falsafiy syujet.
Bu dostonlarda voqealar orqali insoniylik, adolat, axloq, ruhiy poklik targ‘ib
qilinadi. Masalan, “Farhod va Shirin”da:
Kimki toshni yorsa mehnat bilani,
Topgay oxir yoru ne’mat bilani.
Navoiy ruboiylarini falsafiy fikrlar, ibratli xulosalar, tasavvufiy tushunchalar
bilan to‘ldirgan. Uning ruboiylarida umr, nafs, axloq, haqiqat va o‘lim kabi
mavzular tahlil etiladi.
Misol:
Har ne ki, dunyoda yo‘q, bordek ko‘rur,
Bordekni ham yo‘qdek ado etar umr.
Bu saroyda keldik, ketgaymiz g‘arib,
Bir necha nafasni yelga berar umr.
Bu ruboiyda vaqtning o‘tkinchiligi va hayotning o‘zagi sabr va hikmat
ko‘rsatilgan. Qit’alari orqali Navoiy ko‘p hollarda hayotiy ibratlar, kinoyaviy
tanqidlar, ilm-ma’rifatga bo‘lgan e’tiborini ifoda qilgan. Fardlarida esa hikmatli
so‘zlar, shaxsiy kuzatuvlar, sodda, ammo teran ma’nolar mujassam. Misol – fard:
Til birla dilda yo‘qlig‘ erur nifoq alomati,
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
126
Nechukki, dilda bo‘lmasa, tilda ne sud andin.
Bu baytda til bilan yurak birligi, so‘zning samimiyligi haqida fikr bildiriladi.
Navoiyning she’r va nasrdan tashqari tasavvuf bilan ham shug‘ullanishi ijodining
yana bir jihatini ochib beradi. Uning risolalarida koʻpincha Oʻrta Osiyoda taʼsirli
diniy falsafa boʻlgan soʻfiylik yoritiladi. “Asor al-baqiyah” va “Nusrat al-hikmat”
kabi asarlarda tasavvufiy tushunchalar jamlangan bo‘lib, ilohiylik va insoniyat
o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish uchun allegorik til va metafizik so‘rovlar
qo‘llangan. Bu yerda Navoiy she’riy nafosatni falsafiy ohanglar bilan
uyg‘unlashtirib, o‘z matnlarida san’at va ma’naviyat o‘rtasida suhbat maydoni
o‘rnatib, an’anaviy janrlardan oshib ketadi.
Navoiyning dramaturg sifatidagi serqirraligini ham e'tibordan chetda
qoldirib bo'lmaydi. Uning dramatik asarlari, garchi kam ma'lum bo'lsa-da, uning
adabiyot merosiga ajoyib o'rin tutadi. Dramaning o'z ijodi doirasidagi
integratsiya o'z davrining ijtimoiy muammolarini yoritib beradi, adolat, axloqiy
yaxlitlik va insoniy munosabatlarning murakkabliklarini o'rganish uchun teatr
konventsiyalaridan aniqlash. Ushbu janr tomoshabinlarni inson ijrosi orqali jalb
qiladi, balki tanqidiy fikrlashni rag'bat qiladi, ijtimoiy masalalar bo'yicha suhbat
uchun platforma ustida ishlaydi. Navoiyning til xilma-xilligi bilan keng
shug'ullanishi uning ijodi boyligini yanada kuchaytir. Asosan chagʻatoy tilida
yozgan uning uslubiy tanlovlari til evolyutsiyasi va turkiy va fors taʼsirlari oʻziga
xos madaniy oʻzaro bogʻliqlikni chuqur anglashni aks ettiradi. Uning bu tillar
an'analarini boshqarish va birlashtirish kengroq madaniy muloqotdan dalolat
beradi va uni madaniyatlar va tillar o'ziga tegishli ko'prik sifatida joylashtiradi.
Ush lingvistik mahorat uning matnlariga ma'no qatlamlarini qo'shib, ularning
ochiq, ammo murakkab, chuqur va bir-biriga bog'lab qo'yadi. Navoiy ijodining
o'ziga xos ijtimoiy sharhlovchi sifatida ro'lidir. U ko'pincha ijtimoiy me'yorlar va
imperiya siyosatini tanqid qilish uchun o'zining turli adabiyotlaridan olib
tashlang. Uning siyosiy allegoriya bilan sug'orilgan she'riyati zulmga qarshi
qarshilik ko'rsatishning nozik xususiyati bilan jaranglab, hokimiyatning
dinamikasining nozik xususiyatlarini aks ettiradi. U kinoya va zukkolar orqali
davlat boshqaruvidagi xatolarga to'xtalib, rahbarlikka rahm-shafqat bilan
yondashishrg'ib qiladi, adabiyot qanday qilib ijtimoiy-siyoda vosita bo'lib xizmat
ko'rsatish qobiliyatiga ega.
Qiyosiy xulosa
Janr
Navoiyda roli
Mavzusi
Maqsadi
G‘azal
Lirik-falsafiy
Ishq, tasavvuf,
Ruhiy tarbiya, estetik
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
127
Janr
Navoiyda roli
Mavzusi
Maqsadi
sabr
zavq
Qasida
Tantanali, didaktik
Madh, duo,
maqtov
Ilohiy yuksaklikni madh
Masnaviy
Epik, hikoyaviy
Ishq, axloq, tarix
Yirik g‘oyalarni ifoda
qilish
Ruboiy
Falsafiy-ibratli
O‘lim, vaqt,
haqiqat
Qisqa fikrlar bilan ta’sir
qilish
Qit’a
Ijtimoiy-hikmatli
Tanqid, nasihat Hayotiy haqiqatni ifoda
Fard
Hikmatli,
umumlashtiruvchi
Axloqiy saboq,
haqiqat
Tashxisiy estetik xulosa
Qolaversa, Navoiy dostonida “Xosrov va Shirin” kabi fors shakllariga
oʻxshash madaniy anʼanalar oʻzida mujassamlashgan boʻlib, unga turkiy tajribaga
tegishli unsurlar singdirilgan. Uning “Farhod va Shirin” dostoni bunga misol
bo‘lib, mumtoz hikoyat tuzilmalarini beg‘araz ishq, insonning taqdirga qarshi
kurash mavzulari bilan bog‘lab turadi. Navoiy qalami ostida janrning o‘zgarishi
nafaqat uning adabiy yangiligini, balki madaniy introspeksiya, madaniy merosni
boyitish va klassik adabiyot sohasida o‘ziga xos o‘z o‘rnini egallashning chuqur
e’tirofini ham ko‘rsatadi. Navoiy adabiy repertuarida uning falsafiy mayllarini
aks ettiruvchi yana bir salmoqli o'rinni hikoya nasri egallaydi. Uning nasrida,
yuk, “Majolis un-nafis” kabi asarlarida axloqiy mahsulotlar va jamiyat
me'yorlarini qo'llab-quvvatlovchi didaktik hikoyalar o'rin olgan. Bu janr unga
falsafiy nutqlarni yanada to'g'ridan-to'g'ri ifodalash, elita adabiyotiga
qo'shimcha ravishda auditoriyaga yetib boradi. Allegorik ertaklar va axloqiy
masalalar orqali u fazilat, yomonlik va axloqiy boshqaruvning ahamiyati
mavzulari bilan shug'ullanib, o'z davrining zeitgeistini aks ettirdi.
Xulosa
Alisher Navoiy ijodi janrlar boyligi bilan ajralib turadi. U har bir janrni
nafaqat shaklan, balki mazmunan mukammallashtirdi. G‘azal orqali inson
qalbini, masnaviy orqali umumbashariy g‘oyalarni, ruboiy va fard orqali esa
hayotning eng chuqur haqiqatlarini ifoda etdi. Uning janrlararo yondashuvi
hamon dolzarbligini yo‘qotmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. – Toshkent: Fan, 1993.
2.
Hayitmetov A. Navoiy – shoir va mutafakkir. – Toshkent: Fan, 1979.
3.
G‘aniyev A. Navoiy dostonlari poetikasi. – Toshkent: Universitet, 2001.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
128
4.
Sodiqov H. Alisher Navoiy g‘azallari tahlili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1985.
5.
Karimov U. Navoiy va janr masalalari. – Samarqand: SamDU, 2007.
