Образование и образовательные исследования

Til – jamiyatda sodir bo‘lgan voqelik va o‘zgarishlarni o‘zida namoyon qiladigan, tadrijiy rivojlanib boradigan hodisadir. Til va jamiyat uzviy tarzda bir-biri bilan bog‘liq ekan, lug‘at tarkibi asrlar davomida o‘zgaradi. Jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy muhit, davr, jamiyatdagi o‘zgarish, shu jarayonni ifodalovchi ijtimoiy-siyosiy leksemalarda o‘z aksini topadi. Ma’lumki, har bir asar tili o‘ziga xos leksik ko‘lamiga ega. Bunga shu asar yaratilgan va asar voqealari ifodalangan davr, intralingvistik va ekstralingvistik omillar ta’sir qiladi. “Mehrobdan chayon” asari leksikasi XIX asr oxiri xonliklar davri XX asr jadidlar davriga oid ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-madaniy, ma’rifiy-maishiy tushunchalarni aks ettiruvchi lug‘aviy birliklarni qamrab oladi. Mazkur maqolada Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asari leksikasi statistik tahlil qilingan hamda leksik birliklar tarixiy-etimologik jihatdan tadqiqi qilingan.

Mazkur maqolada Boborahim Mashrabning “Mabdai nur” asari va unda ta’kidlangan ta’limiy-axloqiy masalalar xususida gap boradi. “Mabdai nur” tasavvuf ruhida yozilgan asar bo‘lib, unda insonlarning ijobiy va salbiy odatlari ta’rifi bayon etiladi. Uning inson hayotidagi o‘rni diniy qarashlar bilan dalillanganligi ifoda etiladi. Ushbu ishda asardan she’riy parchalar, Mashrab qalamiga mansub g‘azallardan tahlilga jalb etilgan.

Ushbu maqolada hazrat Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonidagi yetti vodiy tavsifi haqida so‘z boradi. Ushbu doston o‘zbek mumtoz adabiyotining durdonalaridan biri bo‘lib, unda tasavvufiy-falsafiy g‘oyalar ramziy shaklda ifoda etilgan.

Mazkur maqola “Kelinoy” dostoni va uning turli variantlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Unda dostonning kollektiv ijod mahsuli ekani, tarixiy asoslari, folkloristik xususiyatlari va tematik jihatlari muhokama qilingan. Xususan, O. Sobirov, Xodi Zarifov va J. Qobilniyozov kabi olimlarning fikrlari asosida dostonning yaratilishi va tarqalishi jarayonlari, uning bosh qahramonlari obrazi, epik an'analarning rivoji va transformatsiyasi haqida batafsil tahlil keltirilgan. Shuningdek, dostonning xalq qo‘shiqlari va boshqa epik janrlardan kelib chiqishi, davr talablariga mos ravishda o‘zgarishi va interpretatsiya qilinganligi xususida ham fikr yuritiladi. Maqola dostonning turli geografik hududlarda tarqalgan variantlari va ularning mazmun-mohiyati bo‘yicha tadqiqot olib borish zarurligini ta’kidlaydi.

Ushbu maqolada 1930-1935 yillar davomida Buxoroda Stalinning buyuk terrori davrida qatag'onga uchragan shaxslar ko'rib chiqiladi. Unda Sovet hokimiyati tomonidan nishonga olingan kishilar toifalari, jumladan, Buxoro amirligining sobiq amaldorlari, diniy ulamolar, ziyolilar va kollektivlashtirishga qarshilik ko‘rsatgan dehqonlar o‘rganiladi. Arxiv materiallari, shaxsiy guvohlik va tarixiy tadqiqotlardan foydalangan holda, tadqiqotda qamoqqa olish, qatl qilish, majburiy mehnat lagerlari va surgun kabi qatag‘on usullari tahlil qilinadi. Maqolada bu tozalashlarning ijtimoiy va madaniy oqibatlari yoritilgan, Buxoroning tarixiy va intellektual merosiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatilgan.

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy sohalarda tub o‘zgarishlar jarayoni boshlandi. Bu o‘zgarishlarning asosiy omili — jamiyat ehtiyojlariga mos, zamonaviy fikrlaydigan, yetuk mutaxassislarni tayyorlash tizimini yaratish zarurati edi. Sobiq tuzum davrida ta’lim mazmuni asosan siyosiy g‘oyalar bilan bog‘langan bo‘lib, amaliy bilim, mustaqil fikrlash va tashabbuskorlik yetarli darajada shakllantirilmas edi.

Ushbu maqola Jorj Gerbert Midning ramziy interaksionizm nazariyasi insonlar o‘tasidagi ijtimoiy muloqotni va bu muloqot orqali shaxs shakllanishini tushuntiruvchi yondashuv hisoblanadi. Jorj Gerbert Midning ushbu nazaryasiga ko‘ra, odamlar o‘zaro aloqada ramzlar ( til, imo-ishora, belgilar ) orqali muloqat qilishadi va bu ramzlar orqali ma‘no berib, ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini aniqlashadi. J.G.Midning ‘’Men’’ va ‘’Menlik’’ tushunchalari orqali shaxsiy ongning rivojlanish jarayonini tushuntiradi. J.G.Midning bu nazaryasi sotsiologiya va psixologiyada insonlarning xulq-atvorini tahlil qilishda keng qo‘llaniladi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti(BMT)ning “Barqaror rivojlanish maqsadlari” (BRM) – O‘zbekiston va butun dunyo aholisi duch kelayotgan asosiy muammolarni hal etishga qaratilgan 17 ta o‘zaro bog‘liq va ulkan maqsaddan iborat bo‘lib, uning 4-maqsadi “Sifatli ta’lim”ga bag‘ishlangan hamda har bir insonni qamrab oluvchi odil va yuqori sifatli ta’lim tizimini ta’minlash va ta’lim olishiga rag‘batlantirishni nazarda tutadi. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar ertangi kunimiz uchun mustahkam zamin yaratishi muqarrar.

В речевой деятельности человека грамматические значения глагола играют важную роль в выражении действий. В то же время в одном из основных направлений лингвистической науки — аспектологии — категория вида глагола предоставляет информацию о характере действия и различает завершённые (тéлик) и незавершённые (ателик) виды. В данной статье рассматриваются предложения в прошедшем совершённом времени (Past Perfect) английского языка и анализируются их свойства завершённости/незавершённости. Кроме того, проводится сопоставительный анализ этих предложений с их узбекскими эквивалентами. В качестве материала исследования выбран роман Дж. К. Роулинг «Гарри Поттер и философский камень», из которого были выделены предложения в Past Perfect, классифицированные на тéлик и ателик, и изучены механизмы их выражения в английском и узбекском языках.
Результаты показали, что предложения в Past Perfect Simple в английском языке почти всегда имеют тéлик аспект, тогда как предложения с ателик характеристикой в этом времени встречаются крайне редко. Эти особенности рассмотрены на примерах из обоих языков.

“Industriya 4.0” -bu IoT (Internet of Things) texnologiyasi, sun`iy intellekt (AI), katta ma`lumotlar (Big Data), bulutli texnologiyalar va boshqalar kabi yangi texnologiyalarni keng qo’llash asosida ishlab chiqarishni raqamli o’zgartirish konsepsiyasi. Ushbu konsepsiyaning maqsadi ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish, mahsuldorlikni oshirish, ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, shuningdek, mahsulot sifatini yaxshilash va mijozlarga xizmat ko’rsatishni yaxshilashdan iborat. Ishlab chiqarish sektorida raqamli transformatsiyani amalga oshirish qiyin bo’lishi mumkin, ammo u samaradorlikni oshirish, xatolarni kamaytirish va ishlab chiqarish vaqtlarini qisqartirish kabi muhim foyda keltirishi mumkin, bu esa pirovardida raqobatbardoshlik va daromadning oshishiga olib kelishi mumkin. “Industriya 4.0” ni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maʼlumotlar yigʻishdan tortib tahlil va boshqarishgacha boʻlgan barcha ishlab chiqarish jarayoni raqamlashtirilgan boʻlishini taʼminlash kerak.

Ushbu maqola "Ikki kemada suzish" fenomeni sifatida ko'p xotinlikni o'rganadi. Maqola jamiyatda ko'p xotinlikning ommalashish sabablarini, jumladan ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy omillarni tahlil qiladi. Shuningdek, ko'p xotinlikning ayollar huquqlari, oila ichidagi munosabatlar va farzandlar ta'limiga bo'lgan salbiy ta'siri haqida fikr yuritiladi. Muallif, O'zbekiston Respublikasi qonunchiligini hisobga olib, ko'p xotinlikka qarshi kurashish va bu masalani ijtimoiy jihatdan hal etish yo'llarini ko'rsatadi. Natijada, maqola ko'p xotinlik masalasining murakkabligini va uni hal etish uchun zarur bo'lgan choralarni yoritadi.

Ushbu maqolada to‘plamda keltirilgan hadislar,unda qo‘llanilgan vaznlar xususida tahlil boradi.A’zam O‘ktamning qo‘llagan novatarona uslubi bunda alohida ahamiyat kasb etadi. Shoirlar ijodidagi talqinlar, tahlilga tortiladi.

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Hayrat-ul abror” dostonida tilga olingan tarixiy-diniy shaxslar nomlari va bu orqali talmeh she’riy san’atidan mohirona foydalanib, voqea va rivoyatlarga alohida urg’u berganligi haqida so’z boradi.

Ushbu ilmiy maqolada “Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari” mavzusini o‘qitishda innovatsion usullaridan foydalanish haqida bayon qilingan.

Ushbu maqolada global mafkuraviy konfrontatsiya tushunchasi va uning mazmuni mohiyati masalalari ilmiy tahlilga tortilgan.

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilab qo‘yilgan fuqarolarning konstitutsiyaviy burchlari yoritilgan. Fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik burchlari jamiyat taraqqiyoti va barqarorligining asosiy omili sifatida ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, maqolada har bir fuqaroning Konstitutsiyaga rioya etish, davlatni himoya qilish, soliq to‘lash, tarixiy va madaniy merosni asrash, atrof-muhitni muhofaza qilish kabi burchlari to‘g‘risida batafsil tushuncha berilgan. Burchlarning bajarilishi mamlakatda qonun ustuvorligini, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.

Zamonaviy ta’limning asosiy vazifasi o‘quvchiga nafaqat fundamental bilim berish, balki unga keyingi ijtimoiy moslashish, o‘z-o‘zini tarbiyalash tendensiyasini ri vojlantirish uchun barcha zarur shart-sharoitlarni ta’minlashdir. Hozirgi vaqtda o‘qituvchi oldidagi asosiy vazifalardan biri o‘quv jarayonini o‘quvchilar uchun qiziqarli, dinamik va zamonaviy qilishdir. Bunda esa o‘qituvchilarga interfaol texnologiyalar yordamga keladi. O‘qitishda eng yangi texnologiyalardan foydalanish ko‘rinishini oshiradi, materialni idrok etishni osonlashtiradi. Bu o‘quvchilarning motivatsiyasiga va o‘quv jarayonining umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois oliy texnika ta’lim muassasalari talabalari uchun interfaol o‘qitish metodlarini ishlab chiqish vazifasi O‘zbekiston Respublikasi uchun dolzarb hisoblanadi. Shu maqsadda elektrotexnika va elektronika fanining “Energiya tejovchi transformatorlar” mavzusidagi mashg‘ulotlarda quyidagi interfaol o‘qitish usullaridan foydalanish taklif etiladi: aqliy hujum, Venn diagrammasi, klaster, atamalar zanjiri va “SWOT – tahlil”.

Ushbu maqolada Bahodir Qobulning “Enashamol” qissasi haqidagi fikrlar tahlilga tortilgan. Bahodir Qobul asarlari oddiy, jo‘ngina o‘qilmaydi. Uni shunchaki ko‘z yugurtirib o‘qib ketish mumkin emas. Muallif asarlari o‘quvchidan fikrlash, mushohada qilishni talab qiladi. Chunki, yozuvchi ko‘nikilgan an'anaviy badiiy uslublardan chekingan holda yangicha nasriy badiiy ifoda topishga urinadi. Buning uddasidan chiqadi ham. Qissalarda tasvirlangan bola, Ena, Ota, Mardon, Opa obrazlaridan tashqari juhud suratkash kabi qator obrazlar ham biz uchun begona emas. Ular ham yaqin o‘tmishning parchalari, lahzalari kabi xotiramizga oson o‘rnashadi.

O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasidagi joy nomlarining leksik-semantik, funksional-stlistik xususiyatlari yoritib berildi.

Maqolada dorivor gulxayri oʻsimligining biologik muhitda oʻsishi, uning taʼrifi, dorivorlik ahamiyati, foydasi, tabobatda qoʻllanilishi haqida bayon etilgan.

Maqolada semantik maydon asosidagi tahlilning tizimli yondashuv sifatidagi ahamiyati ta’kidlangan. “Devonu lug‘otit turk”dagi leksemalarni tizimli ravishda semantik maydon asosida tadqiq etish soha leksikasi taraqqiyoti haqida muhim ma’lumot berishi, xalqning nomlash xususiyatlari, leksemalarda ifodalangan milliy-madaniy qadriyatlar, urf-odat, an’analarni aniqlash imkonini berishi qayd etilgan. Lug‘atdagi leksemalarning mikromaydon asosidagi tahlili keltirilgan. Shu asosda lug‘at leksikasining qomusiy xarakteri ochib berilgan.

Xorazm shevalari leksikasining negizini asl turkiy tillarga xos bo‘lgan qatlam tashkil qiladi. Ma’lumki, qadimgi turkiy til manbasi bo‘lgan “Devonu lug‘otit turk” asaridagi leksemalar o‘g‘uz shevalarida eng ko‘p saqlanib qolgan. Shu bois, mazkur maqolada asar leksikasining Xorazm o‘g‘uz lahjasiga munosabati tadqiq etildi. O‘g‘uzcha so‘zlarning ma’nosidagi o‘zgarishlar, ularning etimologiyasi haqida fikr yuritildi.

Maqolada “Devonu lug‘otit turk” asaridagi onomastika, antroponimika, etnonimika va toponimika, dialektologiyaga oid dalillar hamda adabiy manbalar ozarbayjon tili va adabiyotiga qiyoslangan holda o‘rganilgan. Onomastik leksikaning shakllanishida ko‘plab lingvistik va ekstralingvistik omillarning roli Ozarbayjonda yozilgan bir qator onomastikaga oid maqolalar va dissertatsiyalarni o‘rganish orqali aniqlandi. Maqolada Ozarbayjon olimlarining devondagi shomanizmga oid qarashlari, asarda ishtirok etgan eng qiziq toponimlar (Qishloq terminlari, Ko‘l atamasi ishtirokidagi toponimlar), geografik nomlar yig‘ish, ularning kelib chiqishini oydinlashtirish, bir qator sabablar tufayli nomlarni almashtirilish sabablari, ularning ma’nosini aniqlash ushbu maqolada oldinda turgan vazifalardan biridir. Maqolada asarda keltirilgan taxalluslar, shaxs otlari, etnonimlarning tarixiy taraqqiyoti haqida so‘z yuritiladi, bosqichlari oydinlashtiriladi, etimologik tahlil qilinadi, ma’nolari haqida fikr-mulohazalar bildiriladi.

Mazkur maqolada Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarining jahon tilshunos olimlari tomonidan o‘rganilganligi hamda asar yuzasidan qilingan tadqiqot ishlari haqida ayrim fikr-mulohazalar va tahlillar aks etgan. Bundan tashqari. “Devon”ning zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari doirasida ham tadqiq qilingan ilmiy ishlarga alohida urg‘u berildi. Chunki bugungi kun fan olamidagi yangiliklar bevosita ushbu asarga ham aloqador ekanligi o‘z isbotini topadi.

Mahmud Qoshg'ariyning "Devonu lug'otit-turk" asari birinchi tilshunoslikka atab yozilgan asar hisoblanadi. Bu asar faqat tilshunoslik bilan cheklanib qolmasdan, balki Markaziy Osiyoda yashovchi qabilalar tarixi va adabiyotga oid materiallarni o'z ichiga olgan.M. Qoshg'ariy "Devon" ni 1074-yilda yozib tugatgan. Asar ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Ushbu maqola "Devonu lug'otit-turk" asari haqidagi ma'lumotlar va o'rganilish tarixiga qaratilgan.