Davlatlar tashqi siyosatini o‘rganish usullari va xususiyatlari

CC BY f
145-149
0
0
Поделиться
Шералиев, Н. (2023). Davlatlar tashqi siyosatini o‘rganish usullari va xususiyatlari. Узбекистан – стратегия 2030 с точки зрения молодых ученых: экономика, политика и право, 1(1), 145–149. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/strategy-2030-young-scientists/article/view/28703
Н Шералиев
доктор философии, научный сотрудник
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Mazkur maqolada tashqi siyosat tushunchasi, uning ijtimoiy va siyosiy fanlar yo’nalishi doirasida berilgan tariflar, shuningdek, tashqi siyosat metodologiyasi uni rivojlantirishda va tadqiq etishda katta hissa qo’shgan olimlar va ularning fikrlari yoritib o’tilgan.


background image

192

DAVLATLAR TASHQI SIYOSATINI O‘RGANISH USULLARI VA

XUSUSIYATLARI

Sheraliyev N.

PhD ilmiy tadqiqotchisi

Annotatsiya.

Mazkur maqolada tashqi siyosat tushunchasi, uning

ijtimoiy va siyosiy fanlar yo’nalishi doirasida berilgan tariflar, shuningdek,

tashqi siyosat metodologiyasi uni rivojlantirishda va tadqiq etishda katta hissa

qo’shgan olimlar va ularning fikrlari yoritib o’tilgan.

Kalit so’zlar.

Tashqi siyosat, xalqaro munosabatlar, g’arb

tadqiqotchilari, tizimli yondashuv.

Xalqaro munosabatlar va davlatlarning tashqi siyosat muammolarini

o‘rganishni turli fanlar, ularni o‘z nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadilar: tarix,

siyosatshunoslik, sotsiologiya, iqtisod va huquq fanlari va boshqalar. Shu

sababli “davlat tashqi siyosati” tushunchasiga ta‘rif berishda ma‘lum farqlar

mavjud. Eng maqbuli, bizning fikrimizcha, quyidagi ta‘rifdir: “Tashqi siyosat -

bu davlatning xalqaro maydondagi faoliyati, tashqi siyosiy faoliyatning

boshqa sub‘ektlari: davlatlar, xorijiy partiyalar va boshqa jamoat tashkilotlari,

jahon va mintaqaviy xalqaro munosabatlarni tartibga soluvchi faoliyati.

Tashqi siyosat davlatning iqtisodiy, demografik, harbiy, ilmiy-texnik va

madaniy salohiyatiga tayanadi; Shuningdek, Tashqi siyosat - boshqa

davlatlar bilan o‘z davlati manfaatlaridan kelib chiqqan holda munosabatlar;

davlatning xalqaro munosabatlardagi umumiy kursi, shuning bilan birga,

tashqi siyosat davlatning ichki siyosati bilan uzviy bog ‘liqdir.

Davlatning tashqi siyosatini murakkab ko‘p olchovli va dinamik ijtimoiy

hodisa sifatida o‘rganish uning tadqiqotiga nazariy va uslubiy yondashuvlarni

aniqlash va asoslashni o‘z ichiga oladi. Xalqaro munosabatlar va

davlatlarning tashqi siyosatining zamonaviy nazariyasini yaratish va

rivojlantirishga, ularning tadqiqot metodologiyasini ishlab chiqishda g‘arb


background image

193

olimlari G.Morgentau, Rosenau, R.Aron, S. Hantington, Z.Bjezinskiy katta

hissa qo‘shdilar.

Yuqorida aytib o'tilganlar bilan bir qatorda, turli xil ob‘ektiv va sub‘ektiv

sharoitlar va omillarni hisobga olgan holda, xalqaro munosabatlar va

davlatlarning tashqi siyosatini rivojlantirish va faoliyat ko‘rsatish

muammolariga kompleks, har tomonlama yondashuvni amalga oshirish

imkonini beradigan yetakchi umumiy metodologik usul sifatida tizimli usulni

qollash eng samarali hisoblanadi. Uning umume‘tirof etilgan afzalligi

shundaki, u o‘rganish ob'ektini uning birligi va yaxlitligida taqdim etishga

imkon beradi, tashqi siyosat amaliyotining qonunlarini aniqlashga yordam

beradi, uning to‘liq va ob‘ektiv tavsifiga va tahliliga yordam beradi.

Bilish usuli sifatida tizimli yondashuv XX asr o‘rtalarida adabiyotlarda

ilmiy atamalarga aylanishi oqibatida “tizim”, “element”, “boglanishlar”,

“tuzilma”, “funksiya”, “barqarorlik”, “atrof-muhit” kabi tushunchalar kirib

kelgan paytda shakllangan. Tizimli yondashuvni qollagan birinchi eng

mashhur nazariyotchilar amerikalik olimlar Devid Iston va Talkott

Parsonsedi.[1]

Shuningdek, R.Aronning nuqtai nazari bo‘yicha, “xalqaro tizim

muntazam munosabatlarni qo‘llab-quvvatlaydigan va umumiy urushga jalb

qilinishi mumkin bo‘lgan siyosiy birliklardan iborat” chunki Aron uchun xalqaro

tizimdagi o‘zaro munosabatlar davlatlar bo‘lib, bir qarashda u xalqaro

munosabatlarni jahon siyosati bilan birlashtiradigandek taassurot qoldirishi

mumkin. Biroq, aslida, xalqaro munosabatlarni davlatlararo o‘zaro

munosabatlar tizimi bilan cheklash, R.Aron, ayni paytda nafaqat resurslarni

baholashga, balki xalqaro maydonda o‘z harakatlarini belgilaydigan

davlatlarning salohiyatiga katta e‘tibor qaratibgina qolmay, balki bunday

baholashni xalqaro munosabatlarning sotsiologiyasining asosiy vazifasi va

mazmuni deb hisobladi. Shu bilan birga, u davlatning potentsialini (yoki

kuchini) uning geografik muhiti, moddiy va inson resurslari, jamoaviy harakat

qobiliyatidan iborat agregat sifatida ifodaladi. Shunday qilib, tizimli


background image

194

yondashuvga asoslanib, mohiyatiga ko‘ra, xalqaro (davlatlararo)

munosabatlarni ko‘rib chiqishning uchta darajasini belgilaydi: davlatlararo

tizim darajasi, davlat darajasi va uning kuch (potentsial) darajasi.[2]

Zamonaviy xalqaro munosabatlarni tahlil qilishning uslubiy

yondashuvlari uch jihat atrofida qurilmoqda:[3]

— tadqiqot pozitsiyasini axloqiy qadriyatlar yoki shaxsiy

qarashlardan ajratish;

— barcha ijtimoiy fanlar uchun umumiy bo‘lgan tahliliy uslub va

tartiblardan foydalanish;

— tizimlashtirish, umumiy yondashuvlarni ishlab chiqish va

qonuniyatlarni ochishga yordam beruvchi modellarni qurish.

Shu bilan birga, tarixiy-sotsiologik usulning xalqaro munosabatlarga

tatbiq etilishi va uning bashorat qilish imkoniyatlarini R.Aron ko‘rsatib berdi, u

xalqaro munosabatlarni o‘rganishning to‘rtta darajasini: mohiyati va o‘ziga

xosligini (xalqaro munosabatlar nazariyasi, determinantlar va qonuniyatlarni

(sotsiologiya) tubdan belgilaydi, siyosiy qarorni tayyorlash, qabul qilish va

amalga oshirish jarayoni deb ta’kidlagan. Shuningdek, R.Aron xalqaro tizimni

o‘rganishga o‘z yondashuvini qollagan holda, jahon siyosatida kommunistik

mafkuraning yemirilishidan, postindustrial jamiyatga o‘tishdan boshlab va

milliy davlatlarda suverenitet ma‘nosining o‘zgarishi bilan yakunlangan

ko‘plab kelajakdagi o‘zgarishlarni oldindan belgilab bera oldi. Ushbu usulning

bashorat qilish imkoniyatlari hali qayta ko‘rib chiqilmagan va xalqaro voqelikni

nazariy tahlil qilishda foydalanishga olib keladi [4].

Amerikalik olim Charlz Mccleland [5] siyosiy tadqiqotlar usuli sifatida

tadbir tahlilini (ingliz tilidan, voqea-hodisadan) taklif qildi. Davlat hayoti

hodisalarini guruhlashda asosiy xarakteristikalar G.Lassvellning aloqa

nazariyasidan olingan siyosiy harakat parametrlari edi:

— harakat predmetini aniqlash (tashabbuskor kim);

— siyosiy hodisaning mazmuni;


background image

195

— obyekt (harakat kimga qaratilgan);

— voqea vaqti. [6]

Xalqaro tadqiqotchi arsenalida axborotni olishning asosiy usuli -

televideniya orqali monitoring qilish, internet orqali malumotlarni uzatish,

rasmiy va norasmiy manbalardan axborotlarni jamlash va tahlil qilib boorish

mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1. Системные исследования в политологии: Т. Парсонс, Д.

Истон,

Г.

Алмонд

https://studref.com/354523/pravo/sistemnyeissledovaniyapolitologiipars ons

istonalmond

2. Цыганков П.А. Теория международных отношений: учебник/

П.А. Цыганков. - 2-е изд., испр. и доп. - М.: Гардарики, 2007. - 557 с.

3. Мировая политика и международные отношения: учеб,

пособие для бакалавров / под ред. Ю. Косова. СПб.: Питер, 2012. С. 42—

43.

4. Арон Р. Мир и война между народами / под общ. рсд. В. И.

Даниленко. М.: nota bene, 2000. С. 50.

5. Mc Clelland C.F. “some effects on theory from the International

Event Analysis Movement: mimeo. USA: University of Southern California,

1970”

6. Zachary S. Sapienza, Narayanan Iyer & Aaron S. Veenstra

“Reading Lasswell's Model of Communication Backward: Three Scholarly

Misconceptions” Routledge, Mass Communication and Society, p.599-622,

Southern Illinois University., 2015

7. Kadirova, Nargiza Rashitovna. "ANALYSIS OF IMMUNITY

BASED ON THE VIENNA CONVENTION ON CONSULAR RELATIONS

WITHIN THE CONTEXT OF THE NATIONAL INTERESTS OF THE


background image

196

REPUBLIC OF UZBEKISTAN." International Journal of Legal Studies

(IJOLS) 4.2 (2018): 441-455.

8. Mirkhamidova, Mahinnora Nurullaevna. "Legal Aspects Of

Cooperation Of The Republic Of Uzbekistan Within The Islamic Development

Bank." The American Journal of Political Science Law and Criminology 3.02

(2021): 131-138.

9. Исраилова, Зарина. "Понятие «эффективность» и его

критерии в деятельности депутатов представительного органа

государственной власти на местах." in Library 19.4 (2019): 59-63.

Библиографические ссылки

Системные исследования в политологии: Т. Парсонс, Д. Истон, Г. Алмонд https://studref.com/354523/pravo/sistemnyeissledovaniyapolitologiipars ons istonalmond

Цыганков П.А. Теория международных отношений: учебник/ П.А. Цыганков. - 2-е изд., испр. и доп. - М.: Гардарики, 2007. - 557 с.

Мировая политика и международные отношения: учеб, пособие для бакалавров / под ред. Ю. Косова. СПб.: Питер, 2012. С. 42—43.

Арон Р. Мир и война между народами / под общ. рсд. В. И. Даниленко. М.: nota bene, 2000. С. 50.

Mc Clelland C.F. “some effects on theory from the International Event Analysis Movement: mimeo. USA: University of Southern California, 1970”

Zachary S. Sapienza, Narayanan Iyer & Aaron S. Veenstra “Reading Lasswell's Model of Communication Backward: Three Scholarly Misconceptions” Routledge, Mass Communication and Society, p.599-622, Southern Illinois University., 2015

Kadirova, Nargiza Rashitovna. "ANALYSIS OF IMMUNITY BASED ON THE VIENNA CONVENTION ON CONSULAR RELATIONS WITHIN THE CONTEXT OF THE NATIONAL INTERESTS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN." International Journal of Legal Studies (IJOLS) 4.2 (2018): 441-455.

Mirkhamidova, Mahinnora Nurullaevna. "Legal Aspects Of Cooperation Of The Republic Of Uzbekistan Within The Islamic Development Bank." The American Journal of Political Science Law and Criminology 3.02 (2021): 131-138.

Исраилова, Зарина. "Понятие «эффективность» и его критерии в деятельности депутатов представительного органа государственной власти на местах." in Library 19.4 (2019): 59-63.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов