T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
105
ISSN:3030-3613
METALL CHIQINDILARINI QAYTA ISHLASHDA INNOVATSION
YONDASHUVLAR VA ULARNING SAMARADORLIGI
Toshkent davlat texnika universiteti
“Metallurgiya” kafedrasi dotsenti
Saidova Malika
Toshkent davlat texnika universiteti
“Metallurgiya” yoʻnalishi talabasi
Ismoilova Umida Shuhrat qizi
Kirish
Bugungi kunda sanoatning jadal rivojlanishi bilan birga, chiqindilar hajmi ham
ortib bormoqda. Ayniqsa, metall chiqindilari ekologik muhitga jiddiy tahdid soluvchi
omillardan biridir. Metall resurslarining cheklanganligi va ularni qazib olishning
yuqori xarajatlari qayta ishlash jarayonlarini yanada dolzarb masalaga aylantirgan. Shu
nuqtai nazardan, metall chiqindilarini innovatsion usullar yordamida qayta ishlash
texnologiyalarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish zarurati ortmoqda.
Yurtimiz xalq xo'jaligida rangli metall juda qadrlanadi. Chunki, bu jamiyat
taraqqiyoti uchun muhim hisoblanadigan xom ashyo sirasiga kiradi. Shuning uchun
qora bozorda ham rangli metallning xaridori ko'p. Aynan rangli metall parchalari
yig'ish va mamlakatimiz hududidan tashqariga nogonuniy ravishda sotish bilan
shug'ullanayotganlar paydo bo'lmogda. Biroq, ana shu kimsalar rangli metall
o'zimizning sanoatda juda kerakli ekanligini unutib qo'ymoqdalar:
Ko'rilayotgan choralarga garamay, tarkibida rangli metallar bo'lgan mexanizm
va agregatlarni talon-toroj gilish bilan bog'lig huquqbuzarlik faktlari, rangli metall
parchalari va chiqindilarini yashirincha tayyorlash, ularni mamlakat tashqarisiga
kontrabanda yo'li bilan olib chiqib ketish hollari uchrab turibdi.
"O'zikkilamchiranglimetall" OAJ va uning hududiy bolinmalari rangli metall
parchalarini to'liq yig'ib olish, temir-tersak topshiruvchilar bilan shartnomalarni o'z
vaqtida tuzish va ularni rag'batlashtirishning ta'sirchan tizimini joriy etish bo'yicha
zarur choralar ko'rmayaptilar.
Aynan shuning uchun ham, hukumatimiz tomonidan muhim sanoat xom ashyosi
bo'lgan boshqa qazilma boyliklari va ishlab chiqarish sohalari qatorida rangli metall va
uni ishlab chiqarish sohasiga doir qaror va farmonlar hayotga joriy gilindi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyayev ning 7 fevral kungi
farmoni bilan 2017-2021 yillarda o'zbekistonni rivojlantirishning beshta ustuvor
yo'nalishi bo' yicha xarakatlar strategeyasini tasdiqladi.
Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirishga yo'naltirilgan makro
iqtisodiy bargarorlikni mustahkamlash va yugori milliy iqtisodiyotning raqobat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
106
ISSN:3030-3613
bardoshligini oshirish,qishloq xo'jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlatirish,
iqtisodiyotda davlat ishtirokini kamaytirish bo'yicha institutsional va tarkibiy
isloxatlarni davom ettirish, xususiy mulk huquqini himoya gilish va uning ustivor
movqeyini yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy Tadbirkorlik rivojini
rag'batlantirish hududlarda tuman va shaharlarni kompleks va mutonosib xolda
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiy ettirish, investetsiyaviy muhitni yaxshilash orqali
mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga taol ialb etish.
Metallni qayta ishlash
Metall chiqindilari turli sohalarda yuzaga keladi. Ular asosan mashinasozlik,
avtomobilsozlik, qurilish, elektrotexnika va maishiy texnikadan foydalanish jarayonida
hosil boladi. Bunday chiqindilar ferrometall (temir, po'lat, quyma temir) va rangli
metallar (alyuminiy, mis, nikel, rux) ko'rinishida bo'lishi mumkin. Ularning har biri
o'ziga xos fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega bolib, qayta ishlash texnologiyalari ham
farqlanadi. Metallni qayta ishlash - bu metall parchalaridan ishlab chiqarish jarayoni.
Bu qayta ishlangan metallar metall rudasini birlamchi qayta ishlash natijasida olingan
metallardan farqlanmaydi.
Biroq, jarayon biroz boshqacha va ta sir qilish boshqacha bolishi mumkin.
Muhandislik boshqaruvlari asosan bir xil. Metallni qayta ishlash jahon iqtisodiyoti
uchun juda muhim, chunki xomashyoning kamayishi va hurda materiallar yaratgan
atrof-muhitning ifloslanishi. Metall chiqindilarni qayta ishlash, tabiiy resurslarni
iste'mol qilishni kamaytirishga,chiqindilarning hajmini kamaytirish va atrof-muhitga
ekologik yukni kamaytirishga yordam beradigan barqaror rivojlanishning eng muhim
tomonidir. Industralizatsiya va metall ishlab chiqarishning ko'payishi bilan metall
parchalarni qayta ishlash tobora ko'proq rivojlanmoqda. Ushbu maqolada biz metal
Metallurgik ishlab chiqarish jara-yonlari natijasida hosil bo'Igan texnogen chiqindilar
nafaqat atrof-muhitga ta'sir ko*rsatadi, balki ichida qimmatbaho resurslar saqlaydi.
Nadir va noyob metallar, masalan, indiy, galliy, hafniy, lantanidlar, va boshqa
elementlar, yangi texnologiyalar va elektronika sanoatida keng qo'llaniladi. Texnogen
chiqindilarni qayta ishlash hozirgi kunda ekologik va iqtisodiy jihatdan muhim masala
bo'lib qolmoqda. 2-GMZ. texnogen chiqindilari tarkibida mavjud qimmatbaho
metallarni, ayniqsa, oltin va kumushni ajratib olish jarayonlari, ularni samarali qayta
ishlashning yangi texnologiyalarini ishlab chiqish zaruratini yaratadi. Ushbu
magolada, texnogen chiqindilardan oltin va kumushni ajratib olishning gravitatsiya
boyitish va sianidlashtirish usullari orgali amalga oshirilgan tadqiqot natijalari taqdim
etiladi. Kopgina yirik ishlab chiqarish kompaniyalari allaqachon aylanma iqtisodiyot
tamoyillarini faol ravishda amalga oshirmoqda va metall chiqindilarini qayta ishlashda
sezilarli yutuqlarga erishmoqda.
Metall Chiqindilarini Qayta Ishlash Muommolari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
107
ISSN:3030-3613
Metall chiqindilarni qayta ishlash, metall parchalardan samarali foydalanishni
murakkablashtiradigan bir nechta muhim muammolarga ega.
1. Chiqindilarni Saralashning Past Darajasi
Asosiy muammolardan biri samarali chiqindilar saralash tizimining
etishmasligi.
Metall chiqindilari kopincha individual qayta ishlash jarayonlarini talab
qiladigan turli xih metal va qotishmalarni o'z ichiga oladi.
Masalan, alyuminiy, polat va mis chiqindilar ixtisoslashtirilgan uskunalardan
foydalanishsiz ajralmas bolishi mumkin.
Saralashning etishmasligi qayta ishlangan Saralashning etishmasligi qayta
ishlangan
materiallar sifatining pasayishiga olib keladi va qayta ishlash narxini oshiradi.
2.Yuqori Qayta Ishlash Xarajatlari
Metall parchalarni qayta ishlash materiallarni eritish va ajratish kabi qimmat
texnologiyalarni talab qiladi. Yuqori energiya va operatsion
xarajatlar qayta ishlash narxini sezilarli darajada oshirishi mumkin, bu bazi
korxonalar, ayniqsa, ayniqsa, ishlov berish infratuzilmasi bolmagan mamlakatlarda
iqtisodiy jihatdan noqulaylik qiladi.
3.Zaharli Chiqindilar Va Ifloslanish
Metallni qayta ishlash jarayoni, ayniqsa eritish natijasida atmosferaga zararli
moddalar chiqishi mumkin. Uglerod, oltingugurt va azot oksidi kabi zaharli gazlar
atrof-muhitga va ishchilarning sog'lig'iga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Zamonaviy
korxonalar ushbu jihatlarni hisobga olishlari va chiqindilarni qayta ishlash va qayta
ishlash texnologiyalarini joriy etishlari kerak.
4. Infratuzilmaning Etishmasligi
Kopgina mamlakatlarda, ayniqsa rivojlanayotganlarini, metall chiqindilarni
yig'ish, saralash va qayta ishlashning samarali tizimlari yo'q. Bu poligonlarda
metall chiqindilarning to'planishiga olib keladi, bu
atrof-muhitning ifloslanishi bilan bog'liq
muammolarni kuchaytiradi.
Xulosa
So'nggi yillarda texnogen chiqindilardan nodir metallarni ajratib olish bo'yicha
ko'plab ilmiy tadqiqotlar o't-kazilgan. Ilgari o'rganilgan texnologiyalar orasida
kimyoviy eritmalar va fizik-kimyoviy jarayonlar alohida o'rin tutadi. Xususan,
suyuqlik-ekstraksiya usuli, past navli chiqindilardan metallarni ajratishda eng samarali
metodlardan biri sifatida tan olingan.
Biroq, ushbu usulning yuqori energiya sarfi va uzoq davom etadigan jarayonlari
ekologik va iqtisodiy nuqtai nazardan samaradorligini kamaytiradi. Ion almashinuvi va
elektrokimyoviy texnologiyalar hamda yangi biotexnologik usullar esa ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
jarayonni takomillashtirishga yordam beradi. Tad-qigotlarda shuningdek, yugori
samarali nanotex-nologiyalarning qo'llanilishi va ularning texnogen chiqindilarni
qayta ishlashdagi potensiali o'rga-nilgan. Ekologik ta'sir va iqtisodiy samaradorlikni
hisobga olgan holda, yangi texnologiyalarni joriy etishning istiqbollari sezilarli
darajada oshdi [1].
2-GMZ texnogen chiqindilaridan metallarni ajratib oilish jarayonlari ekologik
xavfsizlikni yax-shilash va qayta ishlash samaradorligini oshirishda katta rol o'ynaydi.
Ayniqsa, boyitish jarayonlarida zararli moddalar miqdori kamayishi, chiqindilarni
qayta ishlash va tabiiy resurslardan samarali foy-dalanish kabi muhim jihatlar
metallurgiya soha-sining afzalliklaridan biri hisoblanadi. Tadqiqotda,
2-GMZ texnogen chiqindilarini gravitatsiya usulida boyitish hamda sianlash
jarayonlarining metod-larining samaradorligi turli eksperimental sharoit-larda
o'rganilgan. Har bir metodning afzalliklari va cheklovlari aniq belgilab, ularning o zaro
ta'sirini yaxshilash va jarayonlarni optimallashtirish yo'llari ko rsatilgan [3].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
A.U.Samadov, D.B.Xoliqulov, M.S.Saidova "Metallar retsiklingi" Darslik-T. :
2020 .
2.
Q.S.Sanaqulov, V.N.Sitenkov, P.A. Shemetov «Ko'p qatlamli goplamalardan
oltinni uyumda tanlab yeritish» O'zbekiston Respublikasi fanlar Akademiyasining,
«Fan» nashriyoti, Toshkent –
3.
Samadov A.U., Xolikulov D.B. Ikkilamchi metallurgiya asoslari. -T.: FAN, 2011.
4.
«Ikkilamchi metallurgiya asoslari» fanidan maruzalar matni. Navoiy davlat
konchilil instituti. D. B. Xolikulov, 2007.
Intemet-saytlari:
5.
http:/www.eibrary.ru/menu_info.asp-ilmiy elektronkutubxona;
6.
http://misis.ru- Moskva po lat va xotishmalar instituti
7.
http:wwwminenet.com - ining companies:
