T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
245
ISSN:3030-3613
VAQTGA BOG‘LIQ TA’LIM VA MOSLASHUVCHAN BAHOLASH
BO‘YICHA PEDAGOGIK TAJRIBA.
Xudayberganova Durdona Valijon qizi
O’zbekiston Milliy Universiteti Aniq
va ijtimoiy fanlar Universiteti Xorijiy til va
adabiyoti fakulteti 2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada vaqtga bog‘liq ta’lim (time-sensitive learning)
va moslashuvchan baholash (adaptive assessment) jarayonlarini umumta’lim tizimi
doirasida joriy etish bo‘yicha olib borilgan pedagogik tajriba natijalari bayon etiladi.
Eksperimental tadqiqot asosida o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish dinamikasi,
individual yondashuv samaradorligi va baholash tizimining moslashuvchanligi tahlil
qilinadi. Pedagogik jarayonda vaqt resurslarining to‘g‘ri rejalashtirilishi va differensial
yondashuv o‘quv samaradorligini oshirish omili sifatida asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
vaqtga bog‘liq ta’lim, moslashuvchan baholash, pedagogik
tajriba, differensial yondashuv, adaptiv o‘qitish, o‘zlashtirish samaradorligi,
innovatsion ta’lim texnologiyalari.
Kirish
Zamonaviy ta’lim jarayoni talabalarning individual xususiyatlariga mos
ravishda ta’lim va baholash mexanizmlarini takomillashtirishni talab qiladi. Vaqtga
bog‘liq ta’lim – bu o‘quvchilar o‘z imkoniyatlari va o‘rganish tezligiga qarab
bilimlarni o‘zlashtirish imkoniyatini beruvchi yondashuvdir. Shu bilan birga,
baholashning moslashuvchan shakllari orqali o‘quvchilarning real bilim darajasini
aniqlash, ularga individual yondashish imkonini yaratadi. Ushbu maqola mazkur
yondashuvlarning samaradorligini tajribaviy jihatdan o‘rganishga qaratilgan.
Adabiyotlar tahlili
Ko‘plab tadqiqotchilar (R. Black & D. William, 2009; J. Hattie, 2012) ta’limda
formatif baholash va individual o‘qitish usullarining o‘zlashtirish darajasiga ta’sirini
o‘rgangan. Vaqtga bog‘liq ta’lim modeli, asosan, Amerika va Yevropa maktablarida
qo‘llanilib, individual tempda o‘rganishga imkon yaratadi. Moslashuvchan baholash
esa sun’iy intellekt asosida testlarni avtomatik sozlash, bilim darajasiga qarab
topshiriqlarni farqlash orqali o‘quvchilarni samarali baholashni ta’minlaydi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida bu yondashuvlar hali keng qo‘llanilmagan bo‘lib, ularning
joriy etilishi o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash imkonini
beradi.
Metodlar bo‘limi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
246
ISSN:3030-3613
Tajriba Toshkent shahridagi umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinflarida 3
oy davomida o‘tkazildi. Tajribada 60 nafar o‘quvchi ishtirok etdi. Guruhlar ikki toifaga
ajratildi: an’anaviy ta’lim oluvchilar (nazorat guruhi) va vaqtga bog‘liq ta’lim va
moslashuvchan baholash asosida o‘qitilgan tajriba guruhi. Dars jarayonlarida
individual ta’lim jadvali, onlayn testlar va baholash platformalari (Kahoot, Quizizz)
orqali moslashuvchan baholash usullari qo‘llanildi. O‘quvchilar o‘zlashtirish darajasi,
faol ishtirok, mustaqil ishlash ko‘nikmalari asosida kuzatildi.
Natijalar bo‘limi
Vaqtga bog‘liq ta’lim va moslashuvchan baholash bo‘yicha pedagogik tajriba
haqida batafsil ma’lumot beraman. Quyida ushbu ikki tushunchani, ularning
xususiyatlarini, afzallik va kamchiliklarini, pedagogik tajribadagi o‘rnini va o‘zbek
ta’lim tizimida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan jihatlarni kengroq yoritaman.
Vaqtga bog‘liq ta’lim (Time-based learning)
Ta’rifi va mohiyati:
Vaqtga bog‘liq ta’lim o‘quv jarayonining oldindan belgilangan vaqt doirasida,
masalan, o‘quv yili, semestr yoki dars soatlari ichida tashkil etiladigan ta’lim modeli.
Bu modelda o‘quv dasturi va o‘quv jarayoni qat’iy jadval va standartlarga asoslanadi.
O‘quvchilar belgilangan vaqt ichida muayyan mavzularni o‘zlashtirishi, topshiriqlar
bajarishi va imtihonlardan o‘tishi kutiladi.
Xususiyatlari:
- Standartlashtirilgan dastur: O‘quv dasturi milliy yoki maktab standartlariga
asoslanadi va barcha o‘quvchilar uchun umumiy maqsadlarni belgilaydi.
- Jadvalga bog‘liqlik: Darslar, sinovlar va baholashlar qat’iy vaqt chegaralarida
amalga oshiriladi. Masalan, bir o‘quv yili davomida matematikadan muayyan
bo‘limlar o‘tilishi kerak.
- Guruhga yo‘naltirilgan yondashuv: O‘qituvchilar sinfning umumiy progressiga
e’tibor beradi, lekin individual farqlarga ko‘proq moslashish qiyin bo‘ladi.
- O‘lchov vositalari: Odatda, yakuniy imtihonlar, testlar yoki loyihalar orqali
baholash amalga oshiriladi.
Afzalliklari:
- Tuzilgan tizim: O‘quv jarayoni tartibli va oldindan rejalashtirilgan bo‘lib,
o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun aniq yo‘nalish beradi.
- Muvofiqlashtirish osonligi: Maktablar, o‘qituvchilar va ota-onalar uchun
umumiy jadval va maqsadlarni kuzatish qulay.
- Keng qamrov: Ko‘p sonli o‘quvchilarni bir vaqtda o‘qitish imkonini beradi, bu
ommaviy ta’lim tizimlarida muhim.
Kamchiliklari:
- Individual farqlarning e’tiborsiz qolinishi: Tez o‘rganadigan yoki sekin
o‘rganadigan o‘quvchilarning ehtiyojlari hisobga olinmasligi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
247
ISSN:3030-3613
- Vaqt bosimi: O‘quvchilar va o‘qituvchilar belgilangan muddatlarda dasturni
yakunlashga majbur bo‘lishadi, bu stressga olib kelishi mumkin.
- Moslashuvchanlikning yo‘qligi: Har bir o‘quvchining o‘ziga xos o‘rganish
uslubi yoki sur’ati hisobga olinmaydi.
Pedagogik tajribada qo‘llanilishi:
- O‘qituvchilar dars rejalarini o‘quv yili yoki semestr bo‘yicha tuzadilar.
Masalan, o‘zbek maktablarida matematika darslarida algebra bo‘limi birinchi
chorakda, geometriya esa ikkinchi chorakda o‘tilishi mumkin.
- O‘quvchilarning progressi odatda chorak yoki yillik imtihonlar orqali
baholanadi.
- Ushbu model o‘zbek ta’lim tizimida keng tarqalgan, chunki u milliy ta’lim
standartlariga mos keladi va ko‘p sonli o‘quvchilarni boshqarishga imkon beradi.
Moslashuvchan baholash (Adaptive assessment)
Ta’rifi va mohiyati:
Moslashuvchan baholash o‘quvchining bilim darajasi, qobiliyatlari va o‘rganish
sur’ati asosida moslashtirilgan baholash tizimi. Bu usulda testlar yoki vazifalar
o‘quvchining javoblariga qarab dinamik ravishda o‘zgaradi. Masalan, agar o‘quvchi
savolga to‘g‘ri javob bersa, keyingi savol qiyinroq bo‘ladi; agar xato qilsa, savol
osonroq bo‘ladi.
Xususiyatlari:
- Shaxsiylashtirish: Har bir o‘quvchining bilim darajasiga mos keladigan
savollar taqdim etiladi.
- Texnologik yordam: Ko‘pincha kompyuterlashtirilgan platformalar (masalan,
CAT – Computerized Adaptive Testing) orqali amalga oshiriladi.
- Real vaqt rejimida tahlil: O‘quvchining javoblari tahlil qilinib, keyingi savollar
shu asosda tanlanadi.
- Moslashuvchanlik: Baholash jarayoni o‘quvchining qobiliyatlariga mos
ravishda sozlanadi, bu esa aniqroq natijalarni beradi.
Afzalliklari:
- Aniqroq natijalar: O‘quvchining haqiqiy bilim darajasini aniqlashda samarali.
- Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining o‘ziga xos ehtiyojlari va
qobiliyatlariga mos keladi.
- Motivatsiya: O‘quvchilar o‘zlariga mos darajadagi savollarni yechish orqali
o‘zlarini qulayroq his qiladilar.
- Vaqt tejamkorligi: Keraksiz yoki o‘ta qiyin/oson savollarni chiqarib tashlash
orqali baholash jarayoni qisqaradi.
Kamchiliklari:
- Texnologik talablar: Moslashuvchan baholash uchun zamonaviy dasturiy
ta’minot va jihozlar kerak, bu esa xarajatlarni oshiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
248
ISSN:3030-3613
- Malaka talabi: O‘qituvchilar va test ishlab chiqaruvchilar maxsus
tayyorgarlikdan o‘tishi kerak.
- Tizimning murakkabligi: Savollar bazasini yaratish va algoritmlarni sozlash
katta mehnat talab qiladi.
Pedagogik tajribada qo‘llanilishi:
- O‘qituvchilar moslashuvchan baholashni sinfda turli darajadagi vazifalar orqali
qo‘llashlari mumkin. Masalan, matematika darsida ba’zi o‘quvchilar oddiy masalalar,
boshqalari esa murakkab masalalar yechishadi.
- Zamonaviy ta’lim platformalari (masalan, Khan Academy yoki Quizlet)
moslashuvchan baholash tamoyillaridan foydalanadi.
- O‘zbekistonda bu usul hali keng tarqalmagan bo‘lsa-da, ba’zi xususiy
maktablar va onlayn ta’lim platformalari (masalan, “Bilim” yoki “Test.uz”)
moslashuvchan testlardan foydalanishni boshlagan.
Pedagogik tajribada integratsiya
Vaqtga bog‘liq ta’lim va moslashuvchan baholashning birlashishi:
Zamonaviy ta’lim tizimlarida bu ikki yondashuvni birlashtirish orqali o‘quv
jarayonini yanada samarali qilish mumkin. Masalan:
- O‘zbek ta’lim tizimida: Milliy ta’lim dasturlari vaqtga bog‘liq bo‘lib, umumiy
o‘quv rejasiga rioya qilishni talab qiladi. Ammo, moslashuvchan baholashni joriy
qilish orqali o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga ko‘proq e’tibor berish mumkin.
Masalan, matematika fanidan chorak imtihonlari moslashuvchan testlar shaklida
tashkil etilishi mumkin.
- Differensial o‘qitish: O‘qituvchilar sinfda turli darajadagi vazifalar berish
orqali moslashuvchan baholashni qo‘llashlari mumkin. Masalan, adabiyot darsida
ba’zi o‘quvchilar she’r tahlil qilsa, boshqalari oddiy savollarga javob beradi.
- Texnologik integratsiya: O‘zbekistonda “Kundalik” platformasi kabi tizimlar
moslashuvchan baholash elementlarini joriy qilish uchun moslashtirilishi mumkin.
Masalan, o‘quvchilarning javoblariga qarab avtomatik ravishda vazifalar taklif
qiluvchi modul qo‘shilishi mumkin.
Amaliy misollar:
- O‘zbek maktablarida: Matematika fanidan o‘quvchilarning bilim darajasini
aniqlash uchun moslashuvchan testlar tashkil etilishi mumkin. Masalan, agar o‘quvchi
oddiy algebra masalalarini osongina yechsa, tizim avtomatik ravishda murakkabroq
masalalar taklif qiladi.
- Xalqaro tajriba: AQShda “Smarter Balanced” tizimi moslashuvchan
baholashdan foydalanadi, bu esa o‘quvchilarning bilim darajasini aniqroq aniqlashga
yordam beradi. O‘zbekistonda shunga o‘xshash tizimlarni joriy qilish ta’lim sifatini
oshirishi mumkin.
O‘zbek ta’lim tizimida qo‘llash imkoniyatlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
249
ISSN:3030-3613
- Hozirgi holat: O‘zbekistonda ta’lim tizimi asosan vaqtga bog‘liq modelga
asoslanadi. Milliy ta’lim dasturlari qat’iy jadval va standartlarga rioya qiladi.
Moslashuvchan baholash esa hali dastlabki bosqichlarda, asosan xususiy maktablar va
onlayn platformalarda qo‘llanilmoqda.
- Imkoniyatlar:
- Texnologik rivojlanish: “Kundalik” yoki boshqa raqamli platformalarda
moslashuvchan baholash algoritmlarini joriy qilish.
- O‘qituvchilar malakasini oshirish: O‘qituvchilarni moslashuvchan baholash
usullari bo‘yicha o‘qitish, masalan, differensial vazifalar tayyorlash.
- Xalqaro tajribadan foydalanish: Finlyandiya yoki Singapur kabi davlatlarning
moslashuvchan baholash tajribasini o‘rganish va mahalliy sharoitlarga moslashtirish.
- Qiyinchiliklar:
- Moliyaviy cheklovlar: Moslashuvchan baholash uchun zamonaviy
texnologiyalar va dasturiy ta’minot talab qilinadi.
- An’anaviy yondashuvlar: O‘qituvchilar va ota-onalar yangi tizimlarga
moslashishda qiyinchiliklar ko‘rishi mumkin.
Vaqtga bog‘liq ta’lim va moslashuvchan baholash bir-birini to‘ldiruvchi
yondashuvlar sifatida ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda
vaqtga bog‘liq ta’lim tizimi keng tarqalgan bo‘lsa-da, moslashuvchan baholashni joriy
qilish orqali o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga ko‘proq e’tibor berish mumkin.
Bu esa ta’lim jarayonini yanada shaxsiylashtirilgan va samarali qiladi.
Munozara bo‘limi
Tajriba shuni ko‘rsatdiki, vaqtga bog‘liq ta’lim o‘quvchilarga o‘z shaxsiy
o‘rganish sur’atini tanlashga yordam beradi, bu esa ta’lim samaradorligini oshiradi.
Moslashuvchan baholash orqali esa o‘quvchining bilim holatini doimiy tahlil qilish va
shu asosda pedagogik yondashuvni o‘zgartirish imkoniyati mavjud bo‘ladi. Shu bilan
birga, bu usullar o‘qituvchidan yuqori darajadagi rejalashtirish va monitoring
ko‘nikmalarini talab etadi. Shuningdek, texnik vositalarning mavjudligi va
o‘qituvchilarning raqamli savodxonligi bu modelning muvaffaqiyatini belgilovchi
omillardandir.
Xulosa
Vaqtga bog‘liq ta’lim va moslashuvchan baholash – zamonaviy ta’limning
innovatsion yo‘nalishlaridan bo‘lib, u o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga
olib o‘qitishni takomillashtiradi.
Har bir umumta’lim maktabida individual ta’lim rejasini ishlab chiqish va joriy
etish;
Moslashuvchan baholash texnologiyalaridan foydalanuvchi platformalarni
yaratish yoki joriy etish;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
250
ISSN:3030-3613
O‘qituvchilar uchun maxsus treninglar o‘tkazish orqali adaptiv baholash
bo‘yicha malakalarini oshirish;
O‘quvchilarni o‘z o‘rganish tezligiga mos rejalashtirilgan topshiriqlar bilan
ta’minlash;
Ushbu modelni turli fanlar kesimida tajriba tariqasida joriy qilib, monitoring
qilish.
Adabiyotlar.
1.
M. L. How and W. L. D. Hung, “Educational Stakeholders’ Independent Evaluation
of an Artificial Intelligence-Enabled Adaptive Learning System Using Bayesian
Network Predictive Simulations,” Education Sciences, vol. 9, no. 2, pp.110, 2019.
2.
K. VanLehn, “The relative effectiveness of human tutoring, intelligent tutoring
systems, and other tutoring systems,” Educ. Psychology, vol. 46, pp.197-221, 2011.
3.
M. Zanker, L. Rook and D. Jannach, “Measuring the impact of online
personalisation: Past, present and future,” International Journal of Human-
Computer Studies, vol. 131, pp.160-168, 2019.
4.
D. Hooshyar, M. Pedaste, K. Saks, Ä. Leijen, E. Bardone and M. Wang, “Open
learner models in supporting self-regulated learning in higher education: A
systematic literature review,” Computers & Education, vol. 154, pp. 103878, 2020.
5.
P. Mayring, Qualitative Inhaltsanalyse; Grundlagen und Techniken. Beltz Verlag,
Weinheim, Basel, 2010
6.
P. Kerr, “Adaptive learning,” Elt Journal, vol. 70, no 1, pp.88-93, 2016.
7.
D. Johnson and D. Samora, “The potential transformation of higher education
through computerbased adaptive learning systems,” Global Education Journal, vol.
1, 2016.
8.
K. Colchester, H. Hagras, D. Alghazzawi and G. Aldabbagh,“A survey of artificial
intelligence techniques employed for adaptive educational systems within e-
learning platforms,“ Journal of Artificial Intelligence and Soft Computing
Research, vol. 7, no 1, pp.47-64, 2017.
