T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
190
ISSN:3030-3613
BUXORO VILOYATIDA COVID-19 KASALLIGINI TARQALISHIDA
BEMORLAR GENDER XUSUSIYATLARINING O’RNI.
Omonov Olimjon Yunusovich
orcid.org/0009-0003-8268-7052
Buxoro Davlat Tibbiyot Instituti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada COVID-19 kasalligining tarqalishida
bemorlarning gender xususiyatlarining o’rni muhokama qilinadi. O’tkazilgan
tadqiqodlar davomida qaysi jins vakillarida COVID-19 kasalligidan kasallanish
darajasi yuqoriroqligi to’g’risidagi ma’lumotlar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
COVID-19, Gender xususiyatlar, gender guruhlar.
Mavzuning dolzarbligi:
Jamoat salomatligi sohasida o’tkazilayotgan
muvaffaqiyatli tadqiqodlar davomida epidemiya vaqtida mavjud kasalliklarning
tarqalishini oldini olishning yangi imkoniyatlari paydo bo’layotganligini kuzatish
mumkin. Yaqindagina butun insoniyat boshidan kechirgan COVID-19 pandemiyasi
ham infeksion kasalliklar tarqalishida juda ko’plab preventiv chora tadbirlar ishlab
chiqish zarurligini ko’rsatdi. Ayni shu chora-tadbirlarni ishlab chiqish jarayonida juda
ko’plab kasallikning ijtimoiy xususiyatlarini hisobga olib borish zarur. |Xususan
kasallik tarqalishida uning gender xususiyatlarini o’rganish kasallik tarqalishini oldini
olishda va preventiv chora tadbirlarni ishlab chiqishda juda dolzarb hisoblanadi. O’z
navbatida shuni aytish mumkinki, ayollar va erkaklar o’rtasida ko'pincha kasallik
tarqalish vaqtida turli xil munosabat bo'ladi. Bunday holat inson organizmimning
biologik jinsiy xususiyatlari, hamda ijtimoiy jihatdan qurilgan gender majburiyatlari
bilan tushuntiriladi. COVID-19 bilan kasallangan bemorlarni jins bo'yicha ajratilgan
ma'lumotlar bilan deyarli barcha mamlakatlarda hujjatlashtirilgan izchil namunalar
shuni ko’rsatadiki, ko’proq erkaklar , xuddi shunday yoshdagi ayollar bilan
solishtirganda, og'ir kasallik va o’lim xavfini boshdan kechiradilar . Bir qancha
davlatlarda o’tkazilgan tajribalar davomida kasallikning gender xususiyatlari turlicha
kechishini kuzatish mumkin. Masalan Kanada sog’liqni saqlash xizmati vakillari
tomonidan tayyorlangan hisobotlarda kasallik uchrash darajasi erkaklarga nisbatan
ayollarda yuqoriroq nisbatda uchrashi to’g’risida ma’lumotlar berildi. Buning asosiy
sababi sifatida esa ayollarning sog'liqni saqlash va parvarish bilan bog'liq kasblarda
erkaklarga nisbatan bir necha barobar ko’proq o’rinlarda ish olib borishi bilan
tushuntirildi. Ya’ni bunday vaziyatda kasallikka chalinganlar bilan ko’proq muloqot
qiluvchilar ayollar bo’lib hisoblanadi. Rossiya federatsiyasida olib borilgan statistik
tahlil natijalariga ko’ra quyidagi xulosalar olindi. Bunga ko’ra Yangi koronavirus
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
191
ISSN:3030-3613
infektsiyasi erkaklarda ayollarga qaraganda o'lim darajasi yuqoriligi bilan ajralib
turadi. Buning sababi sifatida 1-turdagi interferonning katta miqdorda ishlab
chiqarilishi COVID-19 ga erta javob reaksiyasi sifatida namoyon bo’lishi mumkin.
O’z navbatida O’zbekiston hududida ham COVID-19 kasalligining tarqalishini gender
xususiyatlarini o’rganishda olib borilgan tajribalarning yetarlicha emasligi sababli,
Buxoro viloyati misolida koronavirus infeksiyasi tarqalishini jinsga bog’liq bo’lgan
jihatlarini o’rganib chiqdik.
Tadqiqod maqsadi:
Buxoro viloyatida
COVID-19 kasalligi tarqalishining
gender xususiyatlarini aholi qatlamlariga mos tarzda o’rganish.
Material va metodlar:
2020-2022-yillar davomida Buxoro viloyat kasalxonasi
va viloyat yuqumli kasalliklar shifoxonasida COVID-19 tashxisi bilan davolangan ikki
ming ikki nafar bemorning passport ma’lumotlari.
Olingan natijalar:
COVID-19 kasalligining tarqalishida
aholi gender
xususiyatlarining o’rnini o’rganish maqsadida, barcha davolangan bemorlarni ikki
toifaga ajratib chiqildi. O’z navbatida quyidagi jadvaldan ko’rinib turibdiki erkaklar va
ayollar o’rtasida deyarli teng nisbatda kasallik tarqalishini kuzatish mumkin. Faqatgina
kichik ulushlarda erkaklarda ustunlikni kuzatish mumkin. Quyidagi jadvalga asoslanib
shuni tahlil qilib aytadigan bo’lsak jami bemorlarning 1055 nafarini, foiz nisbatda
olinganda 52,75 %ini erkaklar tashkil qiladigan bo’lsa, mos tarzda qolgan bemorlar
ya’ni 947 nafar bemor ulush hisobida 47.25% bemorlar ayollar hisobiga to’g’ri keladi.
Gender xususiyatlariga ko’ra taqsimlanish
Gender
Soni
Foiz
Ayol
947
47.25%
Erkak
1055
52.75%
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
192
ISSN:3030-3613
Xulosa
: Dunyo davlatlari bilan taqqoslash olib borilganda Buxoro viloyati
hududida kasallik tarqalishining gender xususiyatlari tahlil qilinganda erkaklar va
ayollar o’rtasida kasallik aniqlanish darajasi deyarli teng foizlarda aniqlangan.
Faqatgina erkaklarda biroz ustunlikni kuzatish mumkin. Bu holatning asosiy sababi
sifatida aholi bilan ko’proq muloqot olib boruvchi ish o’rinlarida erkaklar ulushining
nisbatan yuqoriligi bilan izohlash mumkin. Boshqa tarafdan olib qaralganda kasallik
tarqalishining gender xususiyatlarini ochib berish uchun bir qator laborator tahlillarni
o’tkazish uchun katta ehtiyoj bor.
References:
1.
WHO. Weekly epidemiological update on COVID-19 — 25 May 2021. URL:
https://www.who.int/publications/m/item/
weekly-epidemiological-update-on-
covid-19---25-may-2021.
2.
Iba T., Connors J.M., Levy J.H. The coagulopathy, endotheliopathy, and vasculitis
of
COVID-19.
Inflamm
Res
2020;
69(12):
1181–1189,
https://doi.org/10.1007/s00011-020-01401-6.
3.
Wang D., Hu B., Hu C., Zhu F., Liu X., Zhang J., Wang B., Xiang H., Cheng Z.,
Xiong Y., Zhao Y., Li Y., Wang X., Peng Z. Clinical characteristics of 138
hospitalized patients with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in Wuhan,
China. JAMA 2020; 323(11): 1061–1069, https://doi. org/10.1001/jama.2020.1585.
4.
Wu Z., McGoogan J.M. Characteristics of and important lessons from the
coronavirus disease 2019 (COVID-19) outbreak in China: summary of a report of
72,314 cases from the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA
2020; 323(13): 1239–1242, https://doi.org/10.1001/ jama.2020.2648.
5.
Tsatsakis A., Calina D., Falzone L., Petrakis D., Mitrut R., Siokas V., Pennisi M.,
Lanza G., Libra M., Doukas S.G., Doukas P.G., Kavali L., Bukhari A., Gadiparthi
C., Vageli D.P., Kofteridis D.P., Spandidos D.A., Paoliello M.M.B., Aschner M.,
Docea A.O. SARS-CoV-2 pathophysiology and its clinical implications: an
integrative overview of the pharmacotherapeutic management of COVID-19. Food
Chem Toxicol 2020; 146: 111769, https://doi.org/10.1016/j. fct.2020.111769.
6.
Pagliaro P. Is macrophages heterogeneity important in determining COVID-19
lethality?
Med
Hypotheses
2020;
143:
110073,
https://doi.org/10.1016/j.mehy.2020.110073.
7.
Sze S., Pan D., Nevill C.R., Gray L.J., Martin C.A., Nazareth J., Minhas J.S., Divall
P., Khunti K., Abrams K.R., Nellums L.B., Pareek M. Ethnicity and clinical
outcomes in COVID-19: a systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine
2020; 29: 100630, https://doi.org/10.1016/j. eclinm.2020.100630.
8.
Zhang J., Wang X., Jia X., Li J., Hu K., Chen G., Wei J., Gong Z., Zhou C., Yu H.,
Yu M., Lei H., Cheng F., Zhang B., Xu Y., Wang G., Dong W. Risk factors for
disease severity, unimprovement, and mortality in COVID-19 patients in Wuhan,
China.
Clin
Microbiol
Infect
2020;
26(6):
767–772,
https://doi.
org/10.1016/j.cmi.2020.04.012.
9.
Liu Y., Mao B., Liang S., Yang J.W., Lu H.W., Chai Y.H., Wang L., Zhang L., Li
Q.H., Zhao L., He Y., Gu X.L., Ji X.B., Li L., Jie Z.J., Li Q., Li X.Y., Lu H.Z.,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
193
ISSN:3030-3613
Zhang W.H., Song Y.L., Qu J.M., Xu J.F.; Shanghai Clinical Treatment Experts
Group for COVID-19. Association between age and clinical characteristics and
outcomes
of
COVID-19.
Eur
Respir
J
2020;
55(5):
2001112,
https://doi.org/10.1183/13993003.01112-2020.
10.
Liu X., Lv J., Gan L., Zhang Y., Sun F., Meng B., Jheon A., Yan F., Li B., Xuan
Z., Ma X., Wulasihana M. Comparative analysis of clinical characteristics, imaging
and laboratory findings of different age groups with COVID-19. Indian J Med
Microbiol 2020; 38(1): 87–93, https://doi. org/10.4103/ijmm.ijmm_20_133. 11.
Liu K., Chen Y., Lin R., Han K. Clinical features of COVID-19 in elderly patients:
a comparison with young and middle-aged patients. J Infect 2020; 80(6): e14–e18,
https:// doi.org/10.1016/j.jinf.2020.03.005.
11.
Moreno Fernández-Ayala D.J., Navas P., López-Lluch G. Age-related
mitochondrial dysfunction as a key factor in COVID-19 disease. Exp Gerontol
2020; 142: 111147, https:// doi.org/10.1016/j.exger.2020.111147.
12.
McGuire P.J. Mitochondrial dysfunction and the aging immune system. Biology
(Basel) 2019; 8(2): 26, https://doi. org/10.3390/biology8020026.
13.
López-Lluch G. Mitochondrial activity and dynamics changes regarding
metabolism in ageing and obesity. Mech Ageing Dev 2017; 162: 108–121,
https://doi.org/10.1016/j. mad.2016.12.005.
14.
Meng Y., Wu P., Lu W., Liu K., Ma K., Huang L., Cai J., Zhang H., Qin Y., Sun
H., Ding W., Gui L., Wu P. Sexspecific clinical characteristics and prognosis of
Coronavirus Disease-19 infection in Wuhan, China: a retrospective study of 168
severe
patients.
PLoS
Pathog
2020;
16(4):
e1008520,
https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1008520.
15.
Wenham C, Smith J, Morgan R. COVID-19: the gendered impacts of the outbreak.
Lancet. (2020) 395:846–8. doi: 10.1016/S0140-6736(20)30526-2
16.
World Health Organization. Taking Sex and Gender into Account in Emerging
Infectious Disease Programme : An Analytical Framework. (2011). Available
online
at:
https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/207693/9789290615323_eng. pdf
(accessed July 23, 2022).
17.
Gebhard C, Regitz-Zagrosek V, Neuhauser HK, Morgan R, Klein SL. Impact of sex
and gender on COVID-19 outcomes in Europe. Biol Sex Differ. (2020) 19:1–13.
doi: 10.1186/s13293-020-00304-9
18.
Scully EP, Haverfield J, Ursin RL, Tannenbaum C, Klein SL. Considering how
biological sex impacts immune responses and COVID-19 outcomes. Nat Rev
Immunol. (2020) 20:442–7. doi: 10.1038/s41577-020-0348-8
19.
Kabeer N, Razavi S, van der Meulen Rodgers Y. Feminist economic perspectives
on
the
COVID-19
pandemic.
Fem
Econ.
(2021)
27:1–29.
doi:
10.1080/13545701.2021.187690