T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
304
ISSN:3030-3613
JIGARNING INSON ORGANIZMDAGI VAZIFALARI VA AHAMIYATI.
Alfraganus Unversiteti, Tibbiyot fakuleteti,
Davolash ishi yo’nalishi 2-kurs talabalar
Yusupova Sevinch va Baxodirova Mohichehra
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tirik organizmlarning muhim organlaridan biri
Jigar haqida so’z boradi.Jigar organizmdagi eng katta organlardan biri hisoblanadi.U
organizmga kerakli bo’lgan moddalarni sentizlaydi,organizmga tushgan zararli
toksinlarni siqib chiqaradi,organizmda ovqat hazmini ta’minlab beradi,metabolitni
oxirgi mahsulotlarini hamda tashqi tomondan kirib kelgan moddalarni zararsizlantirib
beradi,jigar ,asosan,o’t(Safro)ishlab chiqarib,oziq moddalarni ichakdan qonga
so’rilishini ta’minlaydi.Jigar ishdan to’xtasa,butun organizm uchun jiddiy
muommolarni chaqirishi mumkin.
Kalit so’zlar:
Jigar, gepatotsit, metabolizm, detoksikatsiya, safro sekretsiyasi,
oqsil sintezi, immunologik funksiyalar, jigar kasalliklari.
Kirish:
Inson organizmi murakkab tuzilishga ega bo’lib, undagi har bir a’zo va
tizim o’ziga xos hayotiy funksiyalarni bajaradi a’zolar o’zaro chambarchas bog’langan
bo’lib, ularning muvozanatli faoliyati organizmning umumiy sog’lomligini
ta’minlaydi. Shular orasida jigar eng yirik ichki a’zo hisoblanadi va u o’zining ko’p
qirrali faoliyati bilan inson hayoti uchun zarur bo’lgan asosiy funksiyalarni bajaradi.
Jigarning og’irligi o’rtacha 1,5 kilogrammni tashkil etadi va u qorin bo’shlig’ining
yuqori o’ng qismida joylashgan. Jigar 500 dan ortiq biologik vazifani bajarishi bilan
organizmdagi boshqa a’zolardan ajralib turadi.Jigar organizmda moddalar
almashinuvi, zaharli moddalarni zararsizlantirish (detoksikatsiya), safro ishlab
chiqarish, qonning ivishini tartibga solish, immun javobda ishtirok etish va energiya
manbalarini saqlash kabi muhim funksiyalarni bajaradi.Ayniqsa, hozirgi davrda
ekologik muhitning ifloslanishi, oziq-ovqat mahsulotlaridagi kimyoviy qo’shimchalar,
dori vositalarining ko’p miqdorda ishlatilishi va noto’g’ri turmush tarzi tufayli jigar
faoliyatiga tushayotgan yuk ortib bormoqda. Bu esa jigar kasalliklari, xususan, gepatit,
yog’li gepatoz, sirroz va jigar o’smalari bilan kasallanish ko’rsatkichlarining ortishiga
sabab bo’lmoqda.Jigar o’zini tiklash (regeneratsiya) xususiyatiga ega bo’lgan yagona
ichki a’zodir. Biroq bu imkoniyat cheksiz emas. Agar jigar uzoq muddat zararli omillar
ta’sirida bo’lsa, uning to’qimalarida qaytarilmas o’zgarishlar yuzaga keladi.
Adabiyotlar tahlili: Abu Rayhon Beruniy
o’zining mashhur asari –
“Kitob
as-Saydana fit-”
(qisqacha “Saydana”) da jigar kasalliklarini davolashga oid muhim
ma’lumotlarni keltirgan.“Saydana” asarida jigar va o’t pufagi kasalliklarini davolashda
qo’llanilgan bir nechta dorivor o’simliklar haqida ma’lumotlar mavjud. Masalan, igir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
305
ISSN:3030-3613
(itkuchaladoshlar oilasiga mansub o’simlik) ildizpoyasida efir moyi, C vitamini,
kraxmal va oshlovchi moddalar mavjud bo’lib, buyrak, jigar va o’t pufagi
kasalliklarini davolashda dori tayyorlashda keng foydalanilgan.
Stryer (2015). J
jigarni asosiy detoksikatsiya organi deb e’tirof etadi. Unga
ko’ra, gepatotsitlar orqali toksik moddalar, dori metabolitlari, spirtli ichimliklar va
zararli metabolitlar zararsizlantiriladi.
Smith & Muench (2009)
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar safro ishlab
chiqarishning ahamiyatiga bag’ishlangan bo’lib, jigar tomonidan ishlab chiqarilgan
safro yog’larni hazm qilishda muhim vosita ekani ta’kidlanadi.
Nelson & Cox (2008)
esa jigar tomonidan qonda muhim bo’lgan oqsillar –
albumin, protrombin va fibrinogen sintezi haqida batafsil ma’lumot bergan. Ularning
fikricha, jigar qonning ivishi, bosimini ushlab turish va oziq moddalarning tashilishini
ta’minlaydi.
Asosiy qism:
Gepatotsit - bu jigarning asosiy parenximatoz (ya’ni funksional)
hujayrasi bo’lib, inson jigari massasining taxminan 70-80 foizini tashkil etadi. Ular
katta, ko’p funksiyali hujayralar bo’lib, bir nechta yadrogacha ega bo’lishi mumkin va
murakkab hujayraviy tuzilishga ega.
Jigarning asosiy hujayralari gepatositlar bo’lib, ular organizmdagi turli xil
metabolik va detoksikatsion jarayonlarda ishtirok etadi (Karimov S.T., 2021).
Jigar quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
1.
Metabolik funksiyasi. Jigar oqsil, yog’ va uglevodlar almashinuvi
jarayonlarida ishtirok etadi. Oqsillarning parchalanishidan hosil bo’lgan ammiak jigar
tomonidan zararsizlantirilib, siydik shirasi sifatida chiqariladi. Uglevodlardan esa
glikogen hosil bo’lib, u energiya manbai sifatida zaxirada saqlanadi (Rajabov M.,
2019).
2.
Detoksikatsiya funksiyasi. Jigar organizmga tushgan toksinlar, dori moddalar,
spirtli ichimliklar va boshqa zararli moddalarni neytrallashtiradi. Bu jarayon
mikrosomal fermentlar ishtirokida sodir bo’ladi. Agar bu funksiyada uzilish bo’lsa,
organizmda zaharlanish alomatlari yuzaga keladi (Soliyev A., 2020).
3.
Safro ishlab chiqarish. Jigar kuniga 500-1500 ml gacha safro ishlab chiqaradi.
Safro hazm qilish jarayonida, ayniqsa yog’larning parchalanishida muhim rol
o’ynaydi. Safro o’t pufagida to’planib, kerakli paytda o’n ikki barmoqli ichakka
quyiladi (Karimov S.T., 2021).
4.
Vitaminlar va zaxira funksiyasi. Jigar A, D, K, B12 vitaminlarini, shuningdek,
temir, mis kabi mikroelementlarni zaxirada saqlaydi. Shu bilan birga, glyukozani
glikogen shaklida jamlaydi va organizm ehtiyojiga qarab uni qayta ajratib beradi
(WHO Liver Health Report, 2023).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
306
ISSN:3030-3613
5.
Immunologik himoya. Jigar Kupfer hujayralari yordamida organizmga
tushgan mikroorganizmlarni yo’q qiladi. Bu hujayralar immun tizimining muhim
bo’g’inlaridan biridir.
6.
Gormonal muvozanatni saqlash.Jigar ayrim gormonlarni (masalan, estrogen,
insulin, kortizol) parchalaydi va ularning muvozanatini nazorat qiladi.
Jigar funksiyalarining buzilishi organizmda turli patofiziologik holatlarning
rivojlanishiga olib keladi. Bunday buzilishlar, odatda, jigarning to’qima strukturasidagi
o’zgarishlar, gepatotsitlarning shikastlanishi yoki virusli, toksik yoki autoimmun
omillar ta’sirida yuzaga keladi.
-Metabolik buzilishlar (insulin qarshiligi, semirish, qandli diabet)
-Intoksikatsiya (ammiak to’planishi, ensefalopatiya)
-Qon ivishining buzilishi (gemorragik sindromlar)
-Imunitet zaiflashuvi
-Psixonevrologik holatning yomonlashuvi
Xulosa:
Jigar inson organizmidagi eng muhim a’zolardan biri bo’lib, uning
funksiyalari modda almashinuvi, detoksikatsiya, safro ishlab chiqarish, immunologik
himoya va gormonlar muvozanatini ta’minlash kabi ko’plab hayotiy jarayonlarni o’z
ichiga oladi. Jigar funksiyalarining buzilishi nafaqat mazkur a’zoning, balki butun
organizm tizimlarining ishdan chiqishiga olib keladi. Ayniqsa, gepatotsitlar
faoliyatining pasayishi metabolik sindrom, gepatoentsefalopatiya, qon ivishining
buzilishi, immun zaiflik va gormonal nomutanosiblik kabi og’ir holatlar bilan namoyon
bo’ladi.Shu bois, jigar salomatligini saqlash uchun sog’lom turmush tarziga rioya
qilish, toksik moddalar (alkogol, dorilar)dan saqlanish, virusli gepatitlarning oldini
olish va jigar faoliyatini doimiy nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. Vaqtida
aniqlangan jigar muammolari samarali profilaktika va davolash choralarini ko’rishga
imkon beradi, bu esa umumiy salomatlik va hayot sifatini saqlashda hal qiluvchi rol
o’ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alberts, B. et al. (2015). Molecular Biology of the Cell. 6
t
Edition. New York:
Garland Science.
2.
Nelson, D. L., & Cox, M. Μ. (2008). Lehninger Principles of Biochemistry.
5
th
Edition. W.H. Freeman and Company.
3.
Stryer, L. (2015). Biochemistry. 8
th
Edition. San Francisco: W.H. Freeman.
4.
Tortora
, G. J., & Derrickson, B. (2017). Principles of Anatomy and Physiology.
15
th
Edition. Wiley.
5.
Beruniy, A. (XII asr). Kitob as-Saydana fit-tibb. (O’zbekcha tarjimasi asosida) –
Toshkent: Fan, 1982.
6.
Akbarov, X. et al. (2020). Biologiya. Oliy o’quv yurtlari uchun darslik. Toshkent:
“Ilm Ziyo”.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
307
ISSN:3030-3613
7.
Karimov, Ι. Η. (2018). Odam anatomiyasi va fiziologiyasi. Toshkent: “Yangi asr
avlodi”.
8.
Soliyev, M., & Nasirov, Β. (2021). Ichki kasalliklar propedevtikasi. Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
9.
World
Health
Organization
(WHO).
(2023).
Hepatitis:
Key
Facts.
10.
Mayo
Clinic.
(2022).
Liver
disease:
Symptoms
and
causes.
https://www.mayoclinic.org
