T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
79
ISSN:3030-3613
АVTOMATLASHTIRILGAN KONSTRUKSIYALASH YORDAMIDA
ERKAKLAR YELKA KIYIMINI ISHLAB CHIQISH USLUBI
Nuriddinova Rohila Pazlitdin qizi
Namangan davlat texnika universiteti
Annotatsiya
: Muayyan ishlab chiqarish xususiyatiga ko‘ra kirlanish hududlari
aniqlangan maxsus kiyim yangi modellarini loyihalashda tipaviy va unifikatsiyalangan
detallar yordamida loyihalanayotgan modelda eng yaxshi konstruktiv-dekorativ
yechimga ega bo‘lgan zarur detallarni qidirish jarayonini optimallashtirishga erishish
lozim. Buning uchun aniqlangan himoya zonalarining optimal o‘lchamiga muvofiq
mumkin bo‘lgan detallar kombinatsiyalar majmuasini tashkil qilish vazifasini yechish
kerak
Annotatsiya
: Based on the quantitative assessment of the degree of
contamination detected in special clothing, it is necessary to solve the problem of
alternative use of protective material impregnated with oleophobic (oil-repellent)
dressing for parts of special clothing with a high degree of contamination. When
designing new models of special clothing with identified contamination zones due to a
specific production feature, it is necessary to optimize the process of searching for the
necessary details that have the best constructive and decorative solution in the model
being designed using typical and unified details. For this, it is necessary to solve the
problem of organizing a set of possible combinations of details in accordance with the
optimal size of the identified protection zones.
Аннотатция:
По данным количественной оценки степени загрязнения
специальной
одежды
необходимо
решить
задачу
альтернативного
использования
защитного
материала,
пропитанного
олеофобным
(маслоотталкивающим) аппретом, для частей специальной одежды с высокой
степенью загрязнения. При проектировании новых моделей специальной
одежды, где зоны загрязнения определяются с учетом конкретных особенностей
производства, необходимо оптимизировать процесс поиска необходимых
деталей, имеющих лучшее конструктивное и декоративное решение в
проектируемой модели, с помощью типичные и унифицированные детали. Для
этого необходимо решить задачу организации набора возможных комбинаций
деталей по оптимальному размеру определяемых зон защиты.
Buyum o‘rnashuvi sifatini oshirish imkonini ta’minlovchi avtomatlashtirilgan
loyihalash uchun bazaviy asos konstruktiv elementlarini qurishning formalizatsiyasi
asosida erkaklar yelkali kiyimini konstruksiyalash uslubi ishlab chiqildi. 2.7-rasmda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
80
ISSN:3030-3613
erkaklar yelkali kiyimi bazaviy konstruksiya chizmasi keltirilgan. 2.4 –jadvalda
konstruksiya elementlarini qurish formulalari va ketma-ketligi keltirilgan.
Uslubga muvofiq orqa cho‘qqi (15) nuqta va yelka (16) nuqtasi koordinatasi
quyidagicha aniqlanadi:
x
15
= 0,18*Ош
;
y
15
= 0,053*Ош (2.10)
x
16
= (Шп*cosα)+
x
15
;
y
16
=
√Шп
2
− x
16
2
(2.11)
bu yerda
,
Ош
–
bo‘yin aylanasi, Шп- yelka qiyaligi kengligi.
2.4-jadval
Erkaklar kiyimi bazaviy asoslari konstruktsiyasini qurish ketma ketligi
№
Kesma
(nuqta)
Hisoblash
formulasi
Kordinata
(X o’qi bo’yicha)
Kordinata
(Y o’qi bo’yicha)
1.
1-2
Впрз + 2
x
2
= 0
y
2
= Впрз + 2
2.
1-3
Дтс
x
3
= 0
y
3
= Дтс
3.
1-4
Ди
x
4
= 0
y
4
= Ди
4.
2-5
Шс+Пшс
x
5
= Шс+Пшс
y
5
=
y
2
5.
5-6
Шпр+Пшр
x
6
=
x
5
+ Шпр+Пшр
y
6
=
y
2
6.
6-7
Шг+Пшг
x
7
=
x
6
+ Шг+Пшг
y
7
=
y
2
7.
7-8
(5-6)/2
x
8
=
x
5
+
(Шпр+Пшр)/2
y
8
=
y
2
8.
9
Туташма
x
9
=
x
7
y
9
=
y
3
9.
10
Туташма
x
10
=
x
8
y
10
=
y
3
10.
11
Туташма
x
11
=
x
7
y
11
=
y
4
11.
12
Туташма
x
12
=
x
8
y
12
=
y
4
12.
1-13
Шс+Пшс
x
13
=
x
5
y
13
=
0
13.
1-14
0,18*Ош
x
14
= 0,18*Ош
y
14
=
0
14.
14-15
0,53*Ош
x
15
=
x
14
y
15
= 0,053*Ош
15.
15-16
Шп
(
∠
α асосида)
x
16
= (Шп*cosα)+
x
15
y
16
=
√Шп
2
− 𝑥
16
2
16.
5-17
(5-13)/4
x
17
=
x
5
y
17
=
y
2
/4
17.
17-18
2 см
x
18
=
x
5
+
2 см
y
18
=
y
17
18.
19
Туташма
x
19
=
x
6
y
19
=
y
3
19.
19-20
Дтп
II
x
20
=
x
19
y
20
= Дтп
II
20.
20-21
Шг+Пшг
x
21
=
x
7
y
21
=
y
20
21.
21-22
0,18*Ош
x
22
=
x
7
- 0,18*Ош
y
22
=
y
20
= Дтп
II
22.
22-23
Шп
(
∠
β асосида)
x
23
= (Шп *cosβ)+
x
22
y
23
=
√Шп
2
− 𝑥
23
2
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
81
ISSN:3030-3613
23.
21-24
0,23*Ош
x
24
=
x
7
y
24
=
y
20
-
0,23*Ош
24.
25
Туташма
x
25
=
x
6
y
25
=
y
17
25.
10-26
1-1.5 см
x
26
=
x
10
+ 1,0 см
y
26
=
y
10
26.
10-27
1-1.5 см
x
27
=
x
10
- 1,0 см
y
27
=
y
10
27.
12-28
3 см гача
x
28
=
x
12
y
28
=
y
12
– 3 см
Old cho‘qqi (22) nuqta va yelka (23) nuqtasi koordinatasi quyidagicha
aniqlanadi:
x
22
=
x
7
- 0,18*Ош
;
y
22
=
y
20
= Дтп
II
(2.12)
x
23
= (Шп*cosβ)+
x
22
;
y
23
=
√Шп
2
− x
23
2
(2.13)
bu yerda,
x
7
= x
7
=
(Шс+Пшс)+( Шпр+Пшпр)+( Шг+Пшг),
Шс – orqa
kengligi, Шпр – o‘miz kengligi, Шг –ko‘krak kengligi, Пшс, Пшпр, Пшг – o‘lcham
belgilariga muvofiq qo‘shimcha qiymatlari, Впрз – orqa o‘miz balandligi.
Konstruksiya egri konturlari qurishni avtomatlashtirish uchinchi tartibli
polinomali splayn interpolyasiya usulini qo‘llash asosida [93,94,95]. ishda ayollar
yelkali kiyimi bazaviy konstruksiya elementlarini qurish yondashuvi kabi amalga
oshiriladi.
Bunda uchinchi tartibli polinomali splayn interpolyasiya funksiyasi quyidagi
tuzilishga ega:
𝑓(𝑥) =
{
𝑎
1
𝑥
3
+ 𝑏
1
𝑥
2
+ 𝑐
1
𝑥 + 𝑑
1
, 𝑖𝑓 𝑥 ∈ [𝑥
1
, 𝑥
2
]
𝑎
2
𝑥
3
+ 𝑏
2
𝑥
2
+ 𝑐
2
𝑥 + 𝑑
2
, 𝑖𝑓 𝑥 ∈ [𝑥
2
, 𝑥
3
]
…
𝑎
𝑛
𝑥
3
+ 𝑏
𝑛
𝑥
2
+ 𝑐
𝑛
𝑥 + 𝑑
𝑛
, 𝑖𝑓 𝑥 ∈ [𝑥
𝑛
, 𝑥
𝑛+1
].
(2.14)
bu yerda
a
1...n
, b
1..n
, c
1...n
, d
1…n
- erkin koeffisiyentlar;
x
1…n
- nuqtalarning
x
o‘qidagi koordinatalari.
Taklif etilgan funksiya asosida yeng o‘mizi egri shaklini qurish natijalari
170-100-88 o‘lchamdagi bazaviy asos uchun qo‘yidagicha:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
82
ISSN:3030-3613
𝑓(𝑥)
=
{
3.5844 ∙ 10
−2
∙ 𝑥
3
− 1.8749 ∙ 10
−58
∙ 𝑥
2
+ 9.5867 ∙ 10
−1
∙ 𝑥 + 0.0000,
−1.1885 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
3
+ 1.9816 ∙ 𝑥
2
− 8.3655 ∙ 𝑥 + 1.2043 ∙ 10
1
,
4.5389 ∙ 10
−2
∙ 𝑥
3
− 1.3392 ∙ 𝑥
2
+ 1.4017 ∙ 10
1
∙ 𝑥 − 3.8242 ∙ 10
1
,
−2.7786 ∙ 10
−3
∙ 𝑥
3
+ 1.9083 ∙ 10
−2
∙ 𝑥
2
+ 1.2486 ∙ 𝑥 + 1.7650,
3.5167 ∙ 10
−3
∙ 𝑥
3
− 2.4796 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
2
+ 5.0246 ∙ 𝑥 − 1.6033 ∙ 10
1
,
−4.5572 ∙ 10
−3
∙ 𝑥
3
+ 2.0983 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
2
− 3.6277 ∙ 𝑥 + 3.8477 ∙ 10
1
,
1.1562 ∙ 10
−2
∙ 𝑥
3
− 8.5503 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
2
+ 1.9821 ∙ 10
1
∙ 𝑥 − 1.3363 ∙ 10
2
,
−4.3227 ∙ 10
−3
∙ 𝑥
3
+ 4.2927 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
2
− 1.4791 ∙ 10
1
∙ 𝑥 + 1.7730 ∙ 10
2
,
−1.9458 ∙ 10
−3
∙ 𝑥
3
+ 2.0722 ∙ 10
−1
∙ 𝑥
2
− 7.8768 ∙ 10
1
∙ 𝑥 + 1.0552 ∙ 10
2
,
if 𝑥 ∈ [0, 4.27],
if 𝑥
∈ [4.27, 6.74],
if 𝑥 ∈
[6.74, 9.4]
,
if 𝑥 ∈
[9.4, 14.14]
,
if 𝑥 ∈
[14.14, 18.9]
,
if 𝑥
∈ [18.9, 22.02],
if 𝑥
∈ [22.02, 26.95],
if 𝑥
∈ [26.95, 31.14],
if 𝑥
∈ [31.14, 31.5].
Maxsus kiyimlarni manzilli loyihalash uchun avtomatlashtirish tizimining
ishlab chiqilgan matematik ta’minoti asosida uning axborot va dasturiy ta’minotini
yaratish vazifalari MONOGRAFIYAning keyingi boblarida yoritiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
83
ISSN:3030-3613
2.7-rasm. Erkaklar yelkali kiyimi bazaviy konstruksiya chizmasi
xulosalar
1.
Maxsus kiyim xizmat muddatini bashoratlash imkonini beradigan
ekspluatatsiya sharoitida buyumga yog‘-moylar, kislota va ishqorlarning kiyimga
to‘qilishidan material yuzasi rangining o‘zgarishini (qorayishi)ni nazarda tutilgan
ifloslanish darajasini optik usul yordamida baholash uslubi ishlab chiqildi.
2.
Maxsus kiyimlarning kirlanish darajasini aniqlash uchun AQShning Agilent
firmasining yuqori aniqlikdagi spektrofometrida avtoservis korxonasi turli kasb
ishchilarining xizmat muddati tugallangan buyumlari turli darajadagi kirlanganlik
qismlaridan iborat 165 ta namunaning lyumenesentsiya intensivligi bo‘yicha asbob
ko‘rsatkichlari aniqlandi.
3.
Turli tarkibli matolar kirlanganlik darajasi to‘lqin uzunligining 440 nm
ko‘rsatkichida eng yaqqol namoyon bo‘lganligi va ushbu to‘lqin uzunligida asbob eng
minimal ko‘rsatkichi – 0,236609 va eng maksimal ko‘rsatkichi - 397,1345 ekanligi
qayd etildi. Namunalarning yuqori kirlanganligi lyumenesentsiya intensivligining past
ko‘rsatkichida va aksincha kam kirlanganligi yuqori ko‘rsatkichida aniqlanishi
kuzatildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
84
ISSN:3030-3613
4.
Namunalarning kirlanganlik darajasi va lyumenesentsiya intensivligi
orasidagi bog‘liqlik eng kichik kvadratlar usuli yordamida tajriba natijalari bo‘yicha
kirlanganlik darajasi bahosining og‘ishini minimallashtirish uchun regressiya
tenglamasi olindi va o‘zgaruvchilar orasidagi chiziqli bog‘liqlik aniqlandi. Kiyimning
zararli omillardan kirlanish sohalarini aniqlash va baholash uchun uchun kirlanganlik
darajasining quyidagi miqdoriy ko‘rsatkichlari qabul qilindi: o‘ta kir – o’rtacha kir,
o’rtachadan toza, tozadan kir, toza.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Н.К.
Воропаева.
Разработка
метод
проектированния
фирменной
производственной одежды дис..док. техн. наук: ТИТЛП, Москва 2004. - 248 с
2.
М.А.Абдукаримова,
Ш.А.Маҳсудов,
Д.А.Хакимова
Кийимларни
конструкциялашнинг автоматлаштирилган усулларини такомиллаштириш
аспектлари // Наманган-муҳандислик технология институти Илмий-техника
журнали, 2020 йил, Том 5-Махсус сон №1. 49-55 б. (05.00.00; №33)
3.
Афиногентова Н.В. Исследование и разработка спецодежды для рабочих
автомобильной промышленности: диссертация кандидата технических наук:
05.19.04. Москва, 2004. -230 стр.
4.
Мамасолиева Ш. Л. Юқори гигиеник ва эксплуататсион хусусиятли махсус
кийим ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш. Дис. PhD. (PhD).
Тошкент – 2023.й. 101 б.
5.
Xakimova D.A. VSN 108-15 «Инструксия по изготовлению и исползованию
комплекта защитных одежд для спесиалистов автомобилных дорог», Научно-
исследователский институт автомобилных дорог, Т., 2015 г., 90 с.
6.
Тарасенко С.Л. Обоснование защитных свойств спецодежды горнорабочих с
учетом условий труда: диссертация …кандидата технических наук: 05.19.04.
Макеевка, 2018. -202 стр.
7.
Михайлова В.Н. Методология комплексной оценки качества спецодежды
горнорабочих для защиты от неблагоприятного воздействия пониженных
температур: автореф. дис. канд. техн. наук: 05.19.04. Москва, 2010. -39 стр.
8.
Сорокина Д.Н. Разработка и исследование специальной теплозащитной
одежды с теплоаккумулирующим материалом: автореф. дис. канд. техн. наук:
05.19.04. Шахты, 2012. -22 стр.
9.
Кокина Д.С. Совершенствование процесса и методов проектирования одежды
сотрудников отряда специального назначения: диссертация …кандидата
технических наук: 05.19.04. Москва, 2019. -18 стр.
10.
Попадько Е.А. Разработка технологии проектирования кислотозащитной
одежды для работников химических предприятий: автореф. дис. канд. техн.
наук: 05.19.04. Москва, 2008. -17 стр.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
85
ISSN:3030-3613
11.
Загоруйко М.В. Бесшапошникова В. И Косыгина А.Н. Анализ ассортимента
огнезащитных текстильных материалов и их классификация с 64.
12.
О. Н. Микрюкова, В. А. Штейнле, С. Н. Иванова, М. В. Загоруйко В. И.
Бесшапошникова В.И. Анализ требований и оценка значимости показателей
качества огнезащитных 63 тканей., с 80-86.
13.
А.Ф. Давыдов, С.В. Кудринский., Фгбоу во 52 определение теплопередачи
при воздействии пламени на ткани для спецодежды работников нефтегазовых
комплексов, на основе разработанного экспресс-метода с 88 93.