T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
261
ISSN:3030-3613
SAPRONOZ KASALLIKLARNING UMUMIY TASNIFI:
CHUQURLASHTIRILGAN TAHLIL
Rahimov Shermat Ismatovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti
raximov.shermat@bsmi.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqola sapronoz kasalliklarning umumiy tasnifi, ularning
etiologiyasi, patogenezi, epidemiologiyasi, diagnostikasi, davolash tamoyillari va
oldini olish choralari haqida keng qamrovli ma’lumot beradi. Sapronoz kasalliklar
ekologik tizimlar, xususan, tuproq, suv va boshqa tabiiy omillar bilan bogʻliq boʻlgan
patogen mikroorganizmlar keltirib chiqaradigan kasalliklardir. Maqolada sapronoz
infeksiyalarning turlari, ularning inson va hayvonlar salomatligiga taʼsiri hamda ularga
qarshi kurashish choralari yoritilgan. Shuningdek, iqlim oʻzgarishlari va inson
faoliyatining sapronozlar tarqalishiga taʼsiri ham tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Sapronozlar, infeksiya, tuproq, suv, patogen, epidemiologiya,
profilaktika, zoonozlar, diagnostika, davolash, iqlim oʻzgarishlari, bioxilma-xillik.
Asosiy qism
Sapronoz kasalliklarga umumiy taʼrif va farqlanishi
Sapronoz kasalliklar
(yunoncha "sapros" – chirigan, "nosos" – kasallik) – bu
tabiiy muhitda (tuproq, suv havzalari, oʻsimlik qoldiqlari, oʻlik organizmlar va boshqa
organik substratlarda) yashaydigan, koʻpayadigan va patogen xususiyatga ega boʻlgan
mikroorganizmlar tomonidan qoʻzgʻatiladigan infeksion kasalliklardir. Bu
kasalliklarda infeksiya manbai tirik organizm (inson yoki hayvon) emas, balki
abiotik
atrof-muhit
hisoblanadi.
Sapronozlarni boshqa infeksion kasalliklardan farqlash muhim. Masalan,
zoonozlar
kasallik manbai asosan hayvonlar boʻlgan infeksiyalar (masalan, Sibir
yarasi, brutsellyoz). Ba'zi hollarda sapronoz va zoonoz infeksiyalar oʻrtasida oʻzaro
bogʻliqlik boʻlishi mumkin, agar kasallikni keltirib chiqaruvchi mikroorganizm ham
hayvon organizmida (odatda tashuvchi holatida), ham tashqi muhitda yashay olsa.
Masalan, tularemiya ham zoonoz, ham sapronoz xususiyatga ega. Uning
qoʻzgʻatuvchisi kemiruvchilarda yashasa-da, suv va tuproqda ham uzoq vaqt saqlanishi
mumkin.
Etiologiyasi, patogenezi va tarqalish mexanizmlari
Sapronoz kasalliklarga asosan
bakteriyalar
(masalan,
Clostridium
turkumiga
mansub turlari,
Legionella
,
Francisella
),
zamburugʻlar
(masalan,
Histoplasma
,
Coccidioides
) va kam hollarda baʼzi
viruslar
sabab boʻladi. Ularning patogenligi atrof-
muhit sharoitlariga, masalan, harorat, namlik, pH darajasi, organik moddalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
262
ISSN:3030-3613
mavjudligi va kislorod miqdori kabi omillarga bogʻliq boʻladi. Koʻpgina sapronoz
qoʻzgʻatuvchilar tashqi muhitda spora yoki kista shaklida uzoq vaqt saqlanish
qobiliyatiga ega boʻlib, bu ularning ekstremal sharoitlarga chidamliligini oshiradi.
Infeksiya tarqalish yoʻllari:
Kontakt-jarohat yoʻli:
Eng keng tarqalgan usul. Tuproq, suv yoki boshqa
ifloslangan yuzalar bilan bevosita aloqa qilish, ayniqsa teridagi kesilish, tirnalish,
teshilish kabi shikastlanishlar orqali patogenlar organizmga kiradi.
Stolbuxa
va
gazli
gangrena
bunga yorqin misoldir.
Aliementar (ovqat hazm qilish) yoʻli:
Ifloslangan suv, meva-sabzavotlar yoki
notoʻgʻri tayyorlangan/saqlangan oziq-ovqat mahsulotlari (ayniqsa, konservalar) orqali
infeksiya yuqadi.
Botulizm
shu yoʻl bilan tarqaladi.
Aerogen (havo-chang) yoʻli:
Chang zarralari orqali, ayniqsa qurgʻoqchilik
sharoitida tuproqdagi sporalar havoga koʻtarilib, nafas yoʻllari orqali organizmga
kirishi mumkin.
Koktsidioidomikoz
va baʼzi oʻpka mikozlari shu usulda yuqadi.
Transmissiv (vektor orqali) yoʻli:
Baʼzi sapronoz kasalliklarning
qoʻzgʻatuvchisini hasharotlar (chivinlar, kanalar) yoki boshqa artropodlar tashishi
mumkin. Masalan,
tularemiya
qoʻzgʻatuvchisi kanalarda saqlanib, ular orqali odamga
yuqishi mumkin.
Asosiy sapronoz kasalliklar va ularning xususiyatlari
1.
Stolbuxa (qoqshol):
Clostridium tetani
anaerob bakteriyasi sabab
boʻladi. Tuproqda keng tarqalgan boʻlib, jarohatlar orqali organizmga kiradi va kuchli
neyrotoksin ishlab chiqaradi, bu esa muskullarning spastik qisqarishiga va nafas olish
faoliyatining buzilishiga olib keladi. Yuqori oʻlim koʻrsatkichiga ega.
2.
Botulizm:
Clostridium botulinum
bakteriyasi toksini sabab boʻladi.
Koʻpincha notoʻgʻri uy sharoitida konservalangan goʻsht, baliq yoki sabzavot
mahsulotlarida rivojlanadi. Toksin nerv sistemasini zararlab, falajlarga va nafas olish
yetishmovchiligiga olib keladi.
3.
Gazli gangrena:
Clostridium perfringens
va boshqa klostridiyalar
tomonidan chaqiriladi. Jarohatlarda, ayniqsa chuqur, kislorodsiz sharoitda rivojlanadi,
toʻqimalarning tez nekroziga va gaz hosil boʻlishiga sabab boʻladi. Oʻta xavfli
infeksiya.
4.
Legionellyoz ("Legionerlar kasalligi"):
Legionella pneumophila
bakteriyasi keltirib chiqaradi. Suv tizimlarida (konditsionerlar, dush tizimlari,
favvoralar, ventilyatsiya tizimlari) koʻpayadi va aerogen yoʻl orqali, mayda suv
tomchilari (aerozollar) bilan nafas yoʻllariga kirganda nafas yoʻllarini zararlaydi
(pnevmoniya).
5.
Mikozlar (chuqur zamburugʻli kasalliklar):
Tuproqda yashovchi
patogen zamburugʻlar, masalan,
Histoplasma
capsulatum
(gistoplazmoz),
Coccidioides immitis
(koksidioidomikoz) va
Blastomyces dermatitidis
(blastomikoz)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
263
ISSN:3030-3613
tomonidan chaqiriladi. Ular sporalar orqali nafas yoʻllariga kirib, oʻpka va boshqa
organlarni zararlaydi.
6.
Tularemiya:
Francisella tularensis
bakteriyasi. Tabiiy oʻchoqli kasallik
boʻlib, kemiruvchilar (quyonlar, sichqonlar) va ularning tashqi parazitlari (kanalar,
burga) orqali, shuningdek, ifloslangan suv yoki oziq-ovqat orqali yuqishi mumkin.
Kontakt yoʻli ham mavjud.
Diagnostika va davolash tamoyillari
Diagnostika:
Sapronoz kasalliklarni tashxislash anamnezni yigʻish (atrof-muhit
bilan aloqa, jarohatlar tarixi), klinik belgilar, laboratoriya tekshiruvlari (mikroskopiya,
ekish, PCR, serologik testlar) asosida amalga oshiriladi. Qoʻzgʻatuvchini bemordan
olingan materialdan (qon, balgʻam, yiring, jarohat ajralmasi) yoki atrof-muhit
ob’ektlaridan (tuproq, suv, oziq-ovqat) aniqlash mumkin.
Davolash:
Asosan antibiotiklar (bakterial sapronozlarda), zamburugʻlarga qarshi
preparatlar (mikozlarda) va detoksikatsiya terapiyasini oʻz ichiga oladi. Davolash kursi
kasallikning ogʻirligiga va qoʻzgʻatuvchining sezgirligiga qarab belgilanadi. Baʼzi
hollarda (masalan, stolbuxa, botulizm) antitoksinlar qoʻllaniladi. Jarohatlarni jarrohlik
yoʻli bilan tozalash ham muhim.
Epidemiologiya, profilaktika va global dolzarbligi
Sapronoz
kasalliklarning
epidemiologiyasi
koʻp
jihatdan
tabiatdagi
mikroorganizmning tarqalishiga va insonning ushbu muhit bilan aloqasiga bogʻliq.
Kasallikning tarqalishiga geografik joylashuv, iqlim sharoitlari (harorat rejimi,
yogʻingarchilik miqdori), tuproq turi, suv resurslarining holati, shuningdek, aholining
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari va gigiyenik saviyasi kabi omillar taʼsir qiladi.
Iqlim oʻzgarishlarining taʼsiri:
Global isish, qurgʻoqchiliklar, suv toshqinlari
kabi iqlim oʻzgarishlari sapronoz qoʻzgʻatuvchilarning atrof-muhitda tarqalishini va
ularning faolligini oʻzgartirishi mumkin. Masalan, qurgʻoqchilik changli shamollar
orqali zamburugʻ sporalarining tarqalishini oshirsa, suv toshqinlari tuproqdagi
patogenlarning suv havzalariga tarqalishiga yordam beradi.
Oldini olish choralari (profilaktika):
Sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish:
Shaxsiy gigiyena qoidalariga
qatʼiy rioya qilish (qoʻllarni yuvish), oziq-ovqat mahsulotlarini toʻgʻri saqlash va qayta
ishlash, ayniqsa uy sharoitida konservalashda texnologik talablarga amal qilish.
Atrof-muhitni nazorat qilish:
Qishloq xoʻjaligi va qurilish ishlarida xavfsizlik
choralariga rioya qilish, tuproq bilan ishlashda himoya vositalaridan foydalanish
(qoʻlqop, yopiq poyabzal). Ichimlik suvini tozalash (xlorlash, ultrabinafsha nurlar bilan
sterilizatsiya, qaynatish) va oqova suvlarni toʻgʻri boshqarish.
Vaksinatsiya:
Baʼzi sapronoz kasalliklarga qarshi samarali vaksinatsiyalar
mavjud (masalan, stolbuxaga qarshi).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
264
ISSN:3030-3613
Xavfli hududlarda ehtiyotkorlik:
Endemik hududlarda (kasallik doimiy
ravishda uchraydigan joylar) tuproq yoki suv bilan aloqa qilishda (masalan,
bogʻdorchilik, sayr qilish) ehtiyot boʻlish, himoya vositalaridan foydalanish.
Ekologik
monitoring:
Atrof-muhitda
patogen
mikroorganizmlarning
mavjudligini muntazam nazorat qilish, xavfli oʻchoqlarni aniqlash va ularga qarshi
choralar koʻrish.
Aholi oʻrtasida tushuntirish ishlari:
Kasalliklar haqida maʼlumot berish,
profilaktika qoidalarini targʻib qilish.
Xulosa
Sapronoz kasalliklar global sogʻliqni saqlash tizimi uchun jiddiy muammo boʻlib
qolmoqda, chunki ularning qoʻzgʻatuvchilari atrof-muhitda keng tarqalgan va uzoq
vaqt yashashga qodir. Iqlim oʻzgarishlari, urbanizatsiya va insonning tabiatga taʼsiri
bu kasalliklarning tarqalish dinamikasiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Ularni oldini
olishda kompleks yondashuv talab qilinadi, jumladan, samarali sanitariya-gigiyena
choralari, atrof-muhitni ifloslanishdan saqlash, aholini emlash va kasalliklar haqida
xabardorlikni oshirish muhim ahamiyatga ega. Mikroorganizmlarning evolyutsiyasi va
ekologik oʻzgarishlar tufayli sapronozlarning yangi shakllari paydo boʻlishi mumkin,
bu esa doimiy ilmiy tadqiqotlar, monitoring va xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Abdulazizov A.I., Abdulpaxatova S.B. Parazitozы u ambulatornыx i statsionarnыx
bolnыx detey // Med. parazitol. — 2007. — № 1. — S. 14–16.
2. Avdyuxina T.I., Kucherya T.V. Effektivnost albendazola i pirantelya dlya lecheniya
lyamblioza i enterobioza u detey // Uspexi teoreticheskoy i klinicheskoy meditsinы. —
M.: RMAPO, 2001. — S. 345.
3. Bronshteyn A.M., Malыshev N.A., Luchshev V.I. Gelmintozы organov
piщevareniya: problemы diagnostiki i lecheniya // Rus. med. jurn. — 2005. — T. 7, №
2. — S. 67–69.
4. Zaprudnov A.M., Salnikova S.I., Mazankova L.N. Gelmintozы u detey.
Prakticheskoe rukovodstvo dlya vrachey. — M., 2002.
5. Ye Shermatov, Sh.I. Raximov, ZK Mirxasilova, MA Yakubov REGULIROVANIE
SOLEVOGO REJIMA POChV S POMOЩYu ZIMNIX PROMЫVOK I RASChET
PROMЫVNЫX NORM //Scientific Impulse 1 (3), 778-781
6.
MR
Mirzoeva,
ShI
Raximov
KASALLIKLARINING LYaMBLIOZ VA ASKARIDOZ BILAN BIRGA
KEChIShI, DAVOLASh-PROFILAKTIKA ChORA-TADBIRLARI VA KLINIK
XUSUSIYaTLARI. // Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2024
7. Sh.I. Raximov Allergicheskie Reaksii Pri Parazitozax U Detey //
8. Central Asian Journal of Medical and Natural Science 4 (6), 1223-1227
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
265
ISSN:3030-3613
Rakhimov Sh I
.
Post-covid syndrome: prevalence, course forms, diagnostic aspects
Galaxy international interdisciplinary research journal (giirj) issn (e): 2347-6915vol.
11, issue 10, oct. (2023)
9. SPECIFIC FEATURES OF GIARDIASIS IN YOUNG CHILDREN Rakhimov
Sh.I. https://grnjournal.us/index.php/AJPMHS/article/view/2264
10. Co-occurrence and Clinical Features of Ascariasis and Giardiasis in Children
Rakhimov
Shermat
Ismatovich
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4291
11. АЛЛЕРГИЧЕСКИЕ РЕАКЦИИ, ВОЗНИКАЮЩИЕ ПРИ НЕКОТОРЫХ
ПАРАЗИТОЗАХ У ДЕТЕЙ Ш.И.Рахимов
org/articles/ bioconf/ pdf/ 2024/40/bioconf_glsbia 2024_03022.pdf
12. Sh.I. Raximov Чакалокларда аскаридозларнинг клиник учраши
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/11-73-2024
13. Co-occurrence and Clinical Features of Ascariasis and Giardiasis in Children
Rakhimov
Shermat
Jsmatovich
conferences.
org/articles/bioconf/abs/2024/40/
bioconf_glsbia
2024_03022/bioconf_glsbia2024_03022.html
14. BOLALARDA PARAZITAR KASALLIKLARINING LYaMBLIOZ VA
ASKARIDOZ BILAN BIRGA KEChIShI, DAVOLASh-PROFILAKTIKA ChORA-
TADBIRLARI
https://web-
journal.ru/index.php/ilmiy/article/view/4196
15. Болаларда аскаридоз ва лямблиёз касаллигининг бирга кечиши хамда
клинико
хусусиятлари
хамда
профилактикасини
такомиллаштириш
https://journal-web.uz/index.php/07/article/view/395
16. RAHIMOV SHERMAT ISMATOVICH IMPROVING THE PREVENTION
AND CLINICAL FEATURES OF THE COOCCURRENCE OF ASCARIASIS AND
GIARDIASIS
IN
CHILDREN.
