T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
272
ISSN:3030-3613
FEKAL-ORAL MEXANIZM BILAN YUQADIGAN KASALLIKLARNING
UMUMIY TASNIFI: CHUQURLASHTIRILGAN TAHLIL
Rahimov Shermat Ismatovich
Buxoro davlat tibbiyot institute
Annotatsiya:
Ushbu kengaytirilgan maqolada fekal-oral mexanizm orqali
yuqadigan kasalliklarning har tomonlama tahlili keltirilgan. Unda ushbu
infeksiyalarning epidemiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari, diagnostikasi, davolash
usullari va oldini olish strategiyalari batafsil yoritilgan. Maqola tibbiyot sohasi
mutaxassislari, talabalar, jamoat salomatligi xodimlari va keng jamoatchilik uchun
moʻljallangan boʻlib, fekal-oral infeksiyalarga qarshi kurashishda chuqur bilim va
amaliy yondashuvlarni taqdim etadi.
Kalit soʻzlar:
fekal-oral, infeksiya, diareya, salmonellyoz, dizenteriya, gepatit A,
vabo, profilaktika, sanitariya, gigiyena, epidemiologiya, patogenez, diagnostika,
davolash.
Kirish
Fekal-oral mexanizm orqali yuqadigan kasalliklar, ayniqsa rivojlanayotgan
mamlakatlarda,
global sogʻliqni saqlashning eng dolzarb muammolaridan biri
boʻlib qolmoqda. Har yili millionlab odamlar, ayniqsa kichik yoshdagi bolalar, ushbu
turdagi infeksiyalardan aziyat chekmoqda, bu esa
yuqori kasallanish va oʻlim
darajasiga
olib keladi. Bu kasalliklar najas bilan ajralib chiqqan patogen
mikroorganizmlarning (bakteriyalar, viruslar, parazitlar) ifloslangan suv, oziq-ovqat,
qoʻllar yoki boshqa vositalar orqali ogʻiz boʻshligʻiga tushishi natijasida rivojlanadi.
Ushbu maqola ushbu kasalliklarning barcha jihatlarini qamrab olib, ularga qarshi
samarali kurashish yoʻllarini tushuntirishga qaratilgan.
Asosiy qism
Epidemiologiya: Tarqalish va xavf omillari
Fekal-oral kasalliklarning
tarqalishi bevosita sanitariya-gigiyena sharoitlari
va ichimlik suvi sifatiga bogʻliq
. Xavf omillari orasida quyidagilar ajratib
koʻrsatiladi:
1.
Ifloslangan suv manbalari:
Xavfsiz ichimlik suvi taʼminotining yoʻqligi
yoki kanalizatsiya tizimlarining notoʻgʻri ishlashi infeksiya tarqalishining asosiy
sababidir.
2.
Yomon sanitariya sharoitlari:
Aholining ochiq joylarda defekatsiya
qilishi, toʻgʻri qurilmagan yoki notoʻgʻri parvarish qilingan hojatxonalar kasallik
tarqalishiga xizmat qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
273
ISSN:3030-3613
3.
Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik:
Ovqatlanishdan oldin,
hojatxonadan keyin qoʻllarni yuvmaslik infeksiya tarqalishining eng keng tarqalgan
yoʻli hisoblanadi.
4.
Oziq-ovqat xavfsizligining buzilishi:
Xom va pishirilgan mahsulotlarni
birga saqlash, ovqat mahsulotlariga etarli termik ishlov bermaslik, ifloslangan suvda
yuvilgan sabzavot va mevalarni isteʼmol qilish.
5.
Aholi zichligi va ijtimoiy-iqtisodiy holat:
Aholi zich joylashgan
hududlar va kambagʻal jamiyatlarda bu kasalliklar koʻproq uchraydi.
Patogenez: Mikroorganizmlarning taʼsiri
Fekal-oral yoʻl bilan tushgan patogenlar, asosan,
oshqozon-ichak trakti shilliq
qavatiga taʼsir qiladi
. Ularning taʼsir mexanizmlari har xil boʻlishi mumkin:
Toxin ishlab chiqarish:
Baʼzi bakteriyalar (masalan,
Vibrio cholerae
,
enterotoksigen
E. coli
) ichakda toksinlar ishlab chiqarib, suv va elektrolitlarning
oshqozon-ichak yoʻlidan chiqib ketishiga sabab boʻladi, bu esa
ogʻir diareya va
suvsizlanish
ga olib keladi.
Ichak devoriga invaziya:
Boshqa bakteriyalar (masalan,
Shigella
,
Salmonella
)
ichak shilliq qavatiga kirib, yalligʻlanish va toʻqimalarning shikastlanishiga sabab
boʻladi, bu esa
qonli diareya (dizenteriya)
va isitma bilan kechadi.
Reproduksiya va hujayra shikastlanishi:
Viruslar (masalan, Rotavirus,
Norovirus, Gepatit A virusi) ichak hujayralariga kirib, ularda koʻpayadi va hujayralarni
nobud qiladi, natijada
ichak faoliyati buziladi va yalligʻlanish
rivojlanadi.
Parazitar taʼsir:
Parazitlar (masalan,
Giardia
,
Entamoeba
) ichakda yashab,
oziq moddalarni oʻzlashtiradi, shilliq qavatni tirnash xususiyatini keltirib chiqaradi va
surunkali diareya, qorin ogʻrigʻi va vazn yoʻqotishiga olib kelishi mumkin.
Klinik belgilar: Xilma-xil koʻrinishlar
Fekal-oral kasalliklarning klinik koʻrinishlari patogen turiga, infeksiya dozasiga
va bemorning immun tizimining holatiga bogʻliq. Eng keng tarqalgan belgilar
quyidagilardir:
Diareya:
Eng xarakterli belgi boʻlib, uning ogʻirligi va xususiyati (suvli,
shilliqli, qonli) patogenga bogʻliq.
Qusish va koʻngil aynishi:
Koʻpincha diareyaga hamroh boʻladi.
Qorin ogʻrigʻi va spazmlar:
Ichakning yalligʻlanishi va spazmlari natijasida
yuzaga keladi.
Isitma:
Koʻpgina bakterial va baʼzi virusli infeksiyalar uchun xosdir.
Dehidratatsiya (suvsizlanish):
Ayniqsa bolalar va qariyalar orasida jiddiy
asorat boʻlib, ogʻir hollarda hayot uchun xavfli boʻlishi mumkin. Belgilari: ogʻiz
qurishi, chanqoqlik, kam siyish, teri elastikligining yoʻqolishi, koʻzning ichkariga
kirishi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
274
ISSN:3030-3613
Boshqa belgilar:
Holsizlik, bosh ogʻrigʻi, mushak ogʻrigʻi va baʼzan teri
toshmalari (masalan, tifda) kuzatilishi mumkin.
Diagnostika: Aniqlash usullari
Toʻgʻri diagnostika samarali davolashni taʼminlash uchun muhimdir:
Anamnez yigʻish:
Bemorning oxirgi vaqtlarda isteʼmol qilgan oziq-ovqatlari,
sayohat tarixi, kontaktlar haqida maʼlumot toʻplash.
Laboratoriya tekshiruvlari:
o
Najasni bakteriologik ekish (bakposev):
Salmonellalar, shigellalar,
Vibrio cholerae
kabi bakteriyalarni aniqlash uchun asosiy usul.
o
Virusologik tekshiruvlar:
ELISA, PCR kabi usullar yordamida
rotavirus, norovirus, gepatit A viruslarini aniqlash.
o
Parazitologik tekshiruvlar:
Najasda parazit tuxumlari yoki kistalarini
aniqlash (mikroskopiya).
o
Qon tahlili:
Umumiy qon tahlilida yalligʻlanish belgilari (leykositoz,
ECHT oshishi) kuzatilishi mumkin. Serologik tekshiruvlar (masalan, Vidal reaksiyasi
tifda) ham qoʻllanilishi mumkin.
Davolash: Kompleks yondashuv
Fekal-oral kasalliklarni davolash kompleks yondashuvni talab qiladi:
1.
Regidratatsiya (suv-elektrolit balansini tiklash):
Bu eng muhim
bosqichdir. Engil va oʻrta darajali suvsizlanishda
ogʻiz orqali rehidratatsiya tuzlari
(ORS)
ishlatiladi. Ogʻir suvsizlanishda vena ichiga suyuqlik yuborish talab qilinadi.
2.
Dietoterapiya:
Oson hazm boʻladigan, yogʻsiz, achchiq boʻlmagan
parhezga rioya qilish tavsiya etiladi. Ovqatlanishni kichik porsiyalarda, tez-tez amalga
oshirish kerak.
3.
Antibiotiklar:
Bakterial infeksiyalarda (masalan, vabo, ogʻir
salmonellyoz, shigellyoz) shifokor nazorati ostida antibiotiklar buyuriladi. Virusli
infeksiyalarda antibiotiklar samarali emas.
4.
Simptomatik
davolash:
Isitmani tushiruvchi vositalar, ogʻriq
qoldiruvchilar (qorin ogʻrigʻida), ichak mikroflorasini tiklovchi probiotiklar
qoʻllanilishi mumkin.
5.
Maxsus preparatlar:
Parazitar infeksiyalarda antiparazitar dorilar
(masalan, metronidazol, albendazol) ishlatiladi.
Profilaktika va nazorat choralari: Eng muhim chora
Kasalliklarning oldini olish davolashdan koʻra samaraliroqdir. Asosiy profilaktika
choralari:
1.
Xavfsiz suv taʼminoti:
o
Ichimlik suvini tozalash (qaynatish, filtrlash, xlorlash).
o
Markazlashgan suv taʼminoti tizimlarini yaxshilash va nazorat qilish.
2.
Sanitariya va gigiyena:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
275
ISSN:3030-3613
o
Aholini toʻgʻri hojatxonadan foydalanishga oʻrgatish va ularni taʼminlash.
o
Chiqindilarni xavfsiz utilizatsiya qilish tizimlarini rivojlantirish.
o
Ochiq defekatsiyaga barham berish.
3.
Shaxsiy gigiyena:
o
Qoʻl yuvish:
Hojatxonadan soʻng, ovqat tayyorlashdan va ovqatlanishdan
oldin qoʻllarni sovun bilan yaxshilab yuvishni odat qilish.
o
Bolalarga gigiyena qoidalarini oʻrgatish.
4.
Oziq-ovqat xavfsizligi:
o
Oziq-ovqat mahsulotlarini yaxshilab yuvish, ayniqsa xom meva va
sabzavotlarni.
o
Goʻsht va tuxumni toʻliq pishirish.
o
Xom va pishirilgan mahsulotlarni alohida saqlash va tayyorlash.
o
Oziq-ovqat mahsulotlarini chivinlardan himoya qilish.
5.
Emlash:
o
Rotavirusga qarshi emlash:
Bolalarda rotavirus diareyasining ogʻir
shakllarini oldini olishda juda samarali.
o
Gepatit A ga qarshi emlash:
Xavfli hududlarda va risk guruhidagi
shaxslar uchun tavsiya etiladi.
o
Vabo va tifga qarshi emlash:
Yuqori endemik hududlarda yoki
sayohatdan oldin tavsiya etilishi mumkin.
6.
Sogʻliqni saqlash taʼlimi:
Aholi orasida gigiyena, sanitariya va
kasalliklar haqida tushunchalarni oshirish.
Xulosa
Fekal-oral mexanizm bilan yuqadigan kasalliklar murakkab va koʻp qirrali
muammo boʻlib, ularga qarshi kurashishda kompleks va tizimli yondashuv talab
qilinadi.
Xavfsiz suvga, yaxshi sanitariya sharoitlariga va shaxsiy gigiyenaga
eʼtiborni kuchaytirish (WASH dasturlari)
ushbu
infeksiyalar
yukini
kamaytirishning asosiy yoʻlidir. Emlash, erta diagnostika va oʻz vaqtida davolash ham
kasallanish va oʻlim darajasini pasaytirishda muhim rol oʻynaydi. Har bir insonning
sogʻligʻi va farovonligi uchun jamiyat miqyosida birgalikdagi saʼy-harakatlar ushbu
kasalliklarni nazorat qilish va butunlay yoʻq qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Abdulazizov A.I., Abdulpaxatova S.B. Parazitozы u ambulatornыx i statsionarnыx bolnыx
detey // Med. parazitol. — 2007. — № 1. — S. 14–16.
2. Avdyuxina T.I., Kucherya T.V. Effektivnost albendazola i pirantelya dlya lecheniya
lyamblioza i enterobioza u detey // Uspexi teoreticheskoy i klinicheskoy meditsinы. — M.:
RMAPO, 2001. — S. 345.
3. Bronshteyn A.M., Malыshev N.A., Luchshev V.I. Gelmintozы organov piщevareniya:
problemы diagnostiki i lecheniya // Rus. med. jurn. — 2005. — T. 7, № 2. — S. 67–69.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
276
ISSN:3030-3613
4. Zaprudnov A.M., Salnikova S.I., Mazankova L.N. Gelmintozы u detey. Prakticheskoe
rukovodstvo dlya vrachey. — M., 2002.
5. Ye Shermatov, Sh.I. Raximov, ZK Mirxasilova, MA Yakubov REGULIROVANIE
SOLEVOGO REJIMA POChV S POMOЩYu ZIMNIX PROMЫVOK I RASChET
PROMЫVNЫX NORM //Scientific Impulse 1 (3), 778-781
6. MR Mirzoeva, ShI Raximov BOLALARDA PARAZITAR KASALLIKLARINING
LYaMBLIOZ
PROFILAKTIKA ChORA-TADBIRLARI VA KLINIK XUSUSIYaTLARI. // Ta'lim
innovatsiyasi va integratsiyasi, 2024
7. Sh.I. Raximov Allergicheskie Reaksii Pri Parazitozax U Detey //
8. Central Asian Journal of Medical and Natural Science 4 (6), 1223-1227
Rakhimov Sh I
.
Post-covid syndrome: prevalence, course forms, diagnostic aspects Galaxy
international interdisciplinary research journal (giirj) issn (e): 2347-6915vol. 11, issue 10, oct.
(2023)
9. SPECIFIC FEATURES OF GIARDIASIS IN YOUNG CHILDREN Rakhimov Sh.I.
https://grnjournal.us/index.php/AJPMHS/article/view/2264
10. Co-occurrence and Clinical Features of Ascariasis and Giardiasis in Children
Rakhimov
Shermat Ismatovich
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4291
11. АЛЛЕРГИЧЕСКИЕ РЕАКЦИИ, ВОЗНИКАЮЩИЕ ПРИ НЕКОТОРЫХ
ПАРАЗИТОЗАХ У ДЕТЕЙ Ш.И.Рахимов
https://www.bio-conferences. org/articles/
bioconf/ pdf/ 2024/40/bioconf_glsbia 2024_03022.pdf
12.
Sh.I.
Raximov
Чакалокларда
аскаридозларнинг
клиник
учраши
https://newdayworldmedicine.com/en/new_day_medicine/11-73-2024
13. Co-occurrence and Clinical Features of Ascariasis and Giardiasis in Children
Rakhimov
Shermat
Jsmatovich
conferences.
org/articles/bioconf/abs/2024/40/
bioconf_glsbia
2024_03022/bioconf_glsbia2024_03022.html
14. BOLALARDA PARAZITAR KASALLIKLARINING LYaMBLIOZ VA
ASKARIDOZ BILAN BIRGA KEChIShI, DAVOLASh-PROFILAKTIKA ChORA-
TADBIRLARI
https://web-
journal.ru/index.php/ilmiy/article/view/4196
15. Болаларда аскаридоз ва лямблиёз касаллигининг бирга кечиши хамда клинико
хусусиятлари
хамда
профилактикасини
такомиллаштириш
web.uz/index.php/07/article/view/395
16. RAHIMOV SHERMAT ISMATOVICH IMPROVING THE PREVENTION AND
CLINICAL FEATURES OF THE COOCCURRENCE OF ASCARIASIS AND
GIARDIASIS
IN
CHILDREN.
