T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
202
ISSN:3030-3613
FOIZ STAVKASI TUSHUNCHASI VA TURLARI
Teshaboyev Jamshidbek Qudratilayevich
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va menejment
kafedrasi assisent o‘qituvchisi
Xalilov Anvarjon Ergashboy o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik
iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi 4-kurs talabasi
Annotatsiya
. Mazkur ilmiy maqolada foiz stavkasi tushunchasi, uning
iqtisodiyotdagi o‘rni hamda foiz stavkalarining asosiy turlari keng yoritilgan. Foiz
stavkasi moliyaviy bozorlarda asosiy narx ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanib, u kredit
va depozit operatsiyalari, investitsion faoliyat hamda pul-kredit siyosati orqali
iqtisodiyotga keng ko‘lamda ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada foiz stavkalarining
shakllanish mexanizmi, ularning qat’iy (fiks), o‘zgaruvchan (float), oddiy va murakkab
shakllari, shuningdek, nominal, real va effektiv stavkalar kabi ko‘rinishlari tahlil
qilingan. Shuningdek, Markaziy bank stavkalari, bozor stavkalari va kredit/omonalarga
oid foiz stavkalari o‘rtasidagi farqlar ham yoritilgan. Tadqiqot davomida foiz
stavkalarining iqtisodiy agentlar faoliyatiga, ya’ni banklar, tadbirkorlar va aholi
qarorlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil etildi. Foiz stavkalarining to‘g‘ri belgilanishi
makroiqtisodiy barqarorlik, investitsion muhit va bank tizimi samaradorligi uchun
muhim omil ekani asoslab berildi.
Kalit so‘zlar
: Foiz stavkasi, kredit, depozit, pul-kredit siyosati.
ПОНЯТИЕ ПРОЦЕНТНЫХ СТАВОК И ИХ ВИДЫ
Аннотация.
В данной научной статье подробно рассматривается понятие
процентной ставки, её значение в экономике, а также основные виды процентных
ставок. Процентная ставка является одним из ключевых ценовых индикаторов на
финансовых рынках, оказывающим широкомасштабное влияние на кредитные и
депозитные операции, инвестиционную деятельность и проведение денежно-
кредитной политики. В статье исследуются механизмы формирования
процентных ставок, включая фиксированные и плавающие ставки, а также
простое и сложное начисление процентов. Также проведён анализ таких форм,
как номинальная, реальная и эффективная процентные ставки. Особое внимание
уделено различиям между ставками центрального банка, рыночными ставками и
ставками по кредитам и вкладам. В ходе исследования проанализировано
влияние процентных ставок на деятельность экономических агентов — банков,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
203
ISSN:3030-3613
предпринимателей и населения. Делается вывод о том, что правильное
определение процентных ставок имеет важнейшее значение для обеспечения
макроэкономической
стабильности,
формирования
благоприятной
инвестиционной среды и повышения эффективности банковской системы.
Ключевые слова:
Процентная ставка, кредит, депозит, денежно-кредитная
политика.
THE CONCEPT OF INTEREST RATES AND THEIR TYPES
Abstract.
This scholarly article provides a comprehensive overview of the concept
of interest rates, their role in the economy, and the main types of interest rates. Interest
rates are among the key price indicators in financial markets, influencing credit and
deposit operations, investment activities, and monetary policy, thereby exerting a broad
impact on the overall economy. The article explores the mechanisms of interest rate
formation, including fixed and variable rates, as well as simple and compound interest
calculations. Furthermore, it analyzes different forms such as nominal, real, and
effective interest rates. Distinctions between central bank policy rates, market-based
rates, and those applied to credit and deposit instruments are also examined in detail.
The study evaluates how interest rates affect the behavior and decision-making
processes of economic agents—namely banks, entrepreneurs, and the general public.
The research concludes that the accurate determination of interest rates plays a crucial
role in maintaining macroeconomic stability, fostering a favorable investment
environment, and ensuring the efficiency of the banking system.
Keywords:
Interest rate, credit, deposit, monetary policy.
Kirish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida foiz stavkasi moliya va bank tizimining eng
muhim elementlaridan biri hisoblanadi. U kredit va depozit munosabatlarining
markazida turib, pul resurslarining harakati, investitsiya jarayonlari va umumiy
iqtisodiy faollik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Aynan foiz stavkalari orqali
banklar o‘z kredit siyosatini shakllantiradi, Markaziy bank esa pul-kredit siyosatini
yuritadi va inflyatsion jarayonlarga ta’sir qiladi. Foiz stavkasi pulning vaqt qiymatini
ifodalovchi asosiy vositadir. U nafaqat qarz oluvchining xarajatini, balki investorlar va
jamg‘arma egalarining kutilayotgan daromadini ham belgilaydi. Shu bois, foiz
stavkalari iqtisodiy agentlarning – ya’ni banklar, tadbirkorlar va aholi – moliyaviy
qarorlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur maqolada foiz stavkasi tushunchasi,
uning iqtisodiy ahamiyati, shakllanish mexanizmi hamda mavjud asosiy turlari – qat’iy
va o‘zgaruvchan, nominal va real, oddiy va murakkab foiz stavkalari – tahlil qilinadi.
Shuningdek, foiz stavkalarining bozor ishtirokchilari faoliyatiga ta’siri va ularning
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni ham chuqur yoritiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
204
ISSN:3030-3613
METODOLOGIYA.
Foiz stavkasi tushunchasi va iqtisodiy mohiyati. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida foiz stavkasi – bu moliyaviy munosabatlarda muhim vosita
bo‘lib, u qarzga berilgan mablag‘lar evaziga olinadigan yoki omonat sifatida qo‘yilgan
mablag‘lar evaziga to‘lanadigan daromaddir. Foiz stavkasi asosan qarz
mablag‘larining vaqt bo‘yicha qiymatini belgilovchi indikator sifatida qaraladi. U
iqtisodiy agentlar (banklar, investorlar, tadbirkorlar, aholi)ning moliyaviy qarorlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Foiz stavkasi – bu mablag‘ni vaqtinchalik foydalanishga
berish uchun to‘lanadigan mukofotdir. U pulning hozirgi vaqtdagi qiymatini
kelajakdagi qiymatga nisbatan ifodalaydi. Bundan kelib chiqadiki, pulning qiymati
vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, ya’ni bugungi pul ertangi puldan ko‘ra qimmatroqdir.
-
Foiz stavkalarining iqtisodiyotdagi roli. Foiz stavkasi pul-kredit siyosatining
asosiy asbobi bo‘lib, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga, jumladan inflyatsiya darajasi,
iqtisodiy o‘sish sur’atlari, valyuta kurslari va moliyaviy barqarorlikka sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Markaziy bank foiz stavkasi orqali iqtisodiyotdagi pul massasini tartibga
soladi. Foiz stavkasi yuqori bo‘lsa, kreditlash susayadi, iste’mol kamayadi,
jamg‘armaga moyillik ortadi. Aksincha, past foiz stavkasi iqtisodiy faollikni
rag‘batlantiradi.
Hisoblash usuli bo‘yicha:
-
Oddiy (yassi) foiz stavkasi – bu asosiy summaga nisbatan aniqlanadigan doimiy
miqdordagi foizdir. U asosan qisqa muddatli kreditlarda qo‘llaniladi.
-
Murakkab foiz stavkasi – bu hisoblash usulida har bir davrdagi foizlar asosiy
summaga qo‘shilib boradi va kelgusi davrlarda ushbu yangi summa asosida hisob-
kitob qilinadi. U uzoq muddatli investitsion loyihalarda keng qo‘llaniladi.
Xulosa va takliflar
Foiz stavkasi zamonaviy iqtisodiyotda muhim moliyaviy vosita sifatida alohida
ahamiyat kasb etadi. U kredit va depozit munosabatlarini tartibga solish, pul
resurslarini yo‘naltirish hamda iqtisodiy faoliyatni muvofiqlashtirishda asosiy
indikator vazifasini bajaradi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida foiz stavkalarining
darajasi banklarning kredit siyosatiga, tadbirkorlik faoliyatiga, aholi jamg‘armalariga
va investitsion muhitga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Foiz stavkasi nafaqat qarz
mablag‘larining narxini, balki pulning vaqtga nisbatan qiymatini ham belgilaydi.
Uning oddiy va murakkab shakllari, qat’iy va o‘zgaruvchan turlari iqtisodiy agentlar
uchun turli moliyaviy natijalarni keltirib chiqaradi. Yuqori foiz stavkalari kreditlashni
cheklab, jamg‘armani rag‘batlantirsa, past foiz stavkalari iqtisodiy faollikni oshiradi.
Shuningdek, Markaziy bank tomonidan belgilanuvchi asosiy stavka orqali
mamlakatdagi umumiy pul-kredit siyosati yo‘naltiriladi. Ushbu mexanizm
inflyatsiyani nazorat qilish, pul massasini muvozanatlash va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Shunday qilib, foiz stavkalari nafaqat moliyaviy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
205
ISSN:3030-3613
barqarorlikni, balki butun iqtisodiy tizimning muvozanatli rivojlanishini ta’minlovchi
vosita hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb-sayti –
2.
Xodjaev, A.A. “Bank ishi va uning asoslari”, Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
3.
Moliya va kredit: o‘quv qo‘llanma / Tahrir hay’ati rahbari: M. Mullajanov –
Toshkent: IQTISOD-MOLIYA, 2021.
4.
Mishkin, Frederic S.
The Economics of Money, Banking and Financial
Markets
. Pearson Education, 2019.
5.
Saunders, A., & Cornett, M. M.
Financial Institutions Management: A Risk
Management Approach
. McGraw-Hill, 2021.
6.
Zaynutdinov, Sh. “Pul va banklar”, Toshkent moliya instituti nashriyoti, 2019.
7.
Krugman, P., & Wells, R.
Macroeconomics
. Worth Publishers, 2018.
