T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
80
ISSN:3030-3613
SPORT MUSOBAQALARIGA TAYYORLANISHDA INTENSIV
MASHG‘ULOTLARNING ROLI.
Burxonov Bahodir Hayotovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Malaka oshirish instituti Jismoniy tayyorgarlik sikli o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sport musobaqalariga tayyorlanish jarayonida
intensiv mashg‘ulotlarning tutgan o‘rni ilmiy asosda tahlil qilingan. Intensiv
mashg‘ulotlarning afzalliklari, ularni qo‘llash bosqichlari, salbiy oqibatlari va ehtiyot
choralari haqida ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar
asosida intensiv mashg‘ulotlarning sportchilar salomatligi va natijadorligiga ta’siri
yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: intensiv mashg‘ulotlar, sport musobaqalari, tayyorgarlik
bosqichlari, yuklama, chidamlilik, sportchilarning salomatligi, psixologik tayyorgarlik
РОЛЬ ИНТЕНСИВНЫХ ТРЕНИРОВОК В ПОДГОТОВКЕ К
СПОРТИВНЫМ СОРЕВНОВАНИЯМ.
Бурхoнов Баходир Хаётович
Преподаватель цикла физической подготовки
Институт повышения квалификации
Министерство внутренних дел Республики Узбекистан
Аннотация:
В данной статье научно проанализирована роль интенсивных
тренировок в процессе подготовки к спортивным соревнованиям.
Рассматриваются преимущества и возможные негативные последствия
интенсивных нагрузок, а также меры предосторожности. Также освещается
влияние интенсивных тренировок на здоровье и результативность спортсменов
на основе ранее проведённых научных исследований.
Ключевые слова
: интенсивные тренировки, спортивные соревнования,
этапы
подготовки,
нагрузка,
выносливость,
здоровье
спортсменов,
психологическая подготовка
THE ROLE OF INTENSIVE TRAINING IN PREPARATION FOR SPORTS
COMPETITIONS.
Burkhonov Bahodir Hayotovich
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
81
ISSN:3030-3613
Teacher of physical training cycle
Institute of advanced training
Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
Abstract:
. This article provides a scientific analysis of the role of intensive
training in the preparation process for sports competitions. It discusses the benefits and
potential negative effects of high-intensity workouts, as well as precautions to be taken.
The article also highlights the impact of intensive training on athletes’ health and
performance, based on previous scientific studies.
Keywords
: intensive training, sports competitions, preparation stages, physical
load, endurance, athlete health, psychological preparation.
Kirish
Sport musobaqalarida yuqori natijalarga erishish sportchidan nafaqat kuchli
irodani, balki jismoniy va psixologik tayyorgarlikning mukammal darajasini talab
qiladi. Tayyorgarlik jarayonining eng muhim bosqichlaridan biri bu — intensiv
mashg‘ulotlar bo‘lib, ular sportchi organizmini maksimal yuklama sharoitida sinovdan
o‘tkazish va musobaqaga yaqin sharoitda ishlashni ta'minlaydi. Ushbu maqolada
intensiv mashg‘ulotlarning asosiy tamoyillari, afzalliklari va salbiy jihatlari,
shuningdek, ularning sportchi tayyorgarligidagi ahamiyati yoritiladi.
Asosiy qism
1.
Intensiv mashg‘ulotlar mohiyati va ularning sport tayyorgarligidagi o‘rni.
Intensiv mashg‘ulotlar deganda, qisqa vaqt oralig‘ida yuqori jismoniy yuklama bilan
bajariladigan sport mashqlari tushuniladi. Bunday mashg‘ulotlar sportchining
maksimal kuch-quvvatini, chidamlilik darajasini va mushak faolligini rivojlantirishga
qaratilgan bo‘ladi. Ular asosan musobaqadan oldingi bosqichda qo‘llaniladi va
sportchining musobaqa sharoitlariga tezroq moslashishini ta’minlaydi. Shuningdek, bu
turdagi mashqlar orqali yurak-qon tomir, nafas olish va asab tizimi maksimal darajada
faollashtiriladi. Shuning uchun intensiv mashg‘ulotlar sportchi tayyorgarligining
ajralmas qismi hisoblanadi.
Bu turdagi mashg‘ulotlar nafaqat jismoniy imkoniyatlarni, balki psixologik
tayyorgarlikni ham mustahkamlab, sportchida irodaviy sifatlar — qat’iyat, bardoshlilik
va o‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantiradi. Ayniqsa, yuqori darajadagi musobaqalarda
raqiblar bilan teng kurashish uchun sportchi o‘zining maksimal imkoniyatlarini
namoyon qilishi kerak bo‘ladi. Bunga esa intensiv mashg‘ulotlarsiz erishish deyarli
mumkin emas.
2.
Tayyorgarlik bosqichlarida intensiv mashg‘ulotlarning tutgan o‘rni. Sport
musobaqasiga tayyorlanish bosqichma-bosqich olib boriladi va har bir bosqichda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
82
ISSN:3030-3613
sportchining jismoniy yuklamalarga moslashuvi oshirib boriladi. Umuman olganda,
sport tayyorgarligi quyidagi bosqichlarga bo‘linadi: bazaviy tayyorgarlik, maxsus
tayyorgarlik, old musobaqa tayyorgarligi va tiklanish bosqichi. Ayniqsa, intensiv
mashg‘ulotlar old musobaqa bosqichida muhim rol o‘ynaydi.
Bazaviy tayyorgarlik bosqichida umumiy jismoniy salohiyatni oshirishga e’tibor
qaratiladi. Maxsus tayyorgarlik bosqichida esa sport turiga xos texnik va taktik
harakatlar o‘rganiladi. Aynan old musobaqa bosqichida sportchi musobaqa
sharoitlariga yaqin holatda faoliyat yuritadi, shuning uchun intensiv yuklamalar aynan
shu bosqichda asosiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu davrda bajariladigan yuklamalar
yuqori darajadagi aerob va anaerob mashqlarni o‘z ichiga oladi, sportchining
musobaqa kunidagi harakat tezligi va davomiyligini modellashtiradi.
3.
Intensiv mashg‘ulotlarning afzalliklari. Intensiv mashg‘ulotlar sportchilarga
bir qator muhim afzalliklarni beradi. Eng avvalo, ular sportchining umumiy
chidamliligi va kuch-quvvat zaxirasini oshiradi. Yuqori yuklama sharoitida mashq
qilish yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi, qon aylanishini yaxshilaydi va
kislorod yetkazib berish darajasini oshiradi. Shu bilan birga, bu jarayonlar mushaklar
faoliyatining samaradorligini oshirib, sportchining tezroq harakat qilishiga va uzoqroq
masofani bosib o‘tishga imkon yaratadi.
Bundan tashqari, intensiv mashg‘ulotlar
psixologik
barqarorlikni
mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Sportchi kuchli stress sharoitida ham o‘zini
tutishni, qaror qabul qilishni va harakatlarini muvofiqlashtirishni o‘rganadi. Bu esa
musobaqa paytida psixologik bosim ostida to‘g‘ri harakat qilish imkonini beradi.
Intensiv mashg‘ulotlar orqali sportchi o‘zining hozirgi tayyorgarlik darajasini
real baholay oladi. Bu holat mashg‘ulot jarayonida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf
etishga, texnik yoki taktik nuqsonlarni tuzatishga xizmat qiladi. Demak, bu jarayon
musobaqaga to‘laqonli tayyorgarlik ko‘rish imkonini beradi.
4.
Ehtiyot choralar va intensiv mashg‘ulotlarning mumkin bo‘lgan salbiy
oqibatlari. Intensiv mashg‘ulotlar har doim ham foydali bo‘lavermaydi. Agar ular
noto‘g‘ri rejalashtirilsa yoki haddan tashqari ko‘p yuklama berilsa, sportchida bir qator
salbiy holatlar yuzaga kelishi mumkin. Eng avvalo, bu ortiqcha yuklanish sindromi
(overtraining) deb ataladigan holatga olib keladi. Bu holatda sportchining jismoniy va
ruhiy faoliyati pasayadi, ishga bo‘lgan qiziqishi kamayadi, mushaklarda og‘riq paydo
bo‘ladi va immunitet sustlashadi.
Shuningdek, intensiv mashg‘ulotlar natijasida
mushak va bo‘g‘imlarga
ortiqcha bosim
tushadi, bu esa turli jarohatlar xavfini oshiradi. Tez-tez bo‘ladigan
zo‘riqishlar, cho‘zilishlar, sinishlar, burilishlar intensiv mashg‘ulotlarning salbiy
oqibatlari bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, psixologik jihatdan charchash ham jiddiy muammo
hisoblanadi. Sportchi muntazam yuqori yuklama ostida bo‘lsa, unda befarqlik,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
83
ISSN:3030-3613
motivatsiya yo‘qolishi va emotsional tushkunlik holatlari paydo bo‘lishi mumkin. Shu
sababli intensiv mashg‘ulotlar har doim
ilmiy asoslangan reja
asosida, mutaxassis
murabbiy va shifokor nazorati ostida olib borilishi kerak.
5.
Ilmiy tadqiqotlar asosida intensiv mashg‘ulotlarning samaradorligi. So‘nggi
yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar intensiv mashg‘ulotlarning sport natijalari va
organizm funksiyalariga ijobiy ta’sirini isbotlagan. Masalan, O‘zbekiston Milliy
Olimpiya Qo‘mitasi huzuridagi Sport ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan olib borilgan
kuzatuv natijalariga ko‘ra, musobaqadan 3 hafta oldin boshlangan intensiv
mashg‘ulotlar
sportchilarning
yurak
urish
tezligini
10–12 foizga, mushak kuchi ko‘rsatkichlarini esa 15–18 foizga oshirgan. Shu bilan
birga, reaksiya tezligi va muvozanat saqlash qobiliyati ham yaxshilangani aniqlangan.
Boshqa bir xalqaro tadqiqotda (Bompa T., Haff G., 2018) intensiv mashg‘ulotlar
bilan shug‘ullangan sportchilar musobaqa kuni raqiblaridan ko‘ra tezroq tiklanganlik
holatiga ega bo‘lgani va musobaqa davomida bardoshlilik darajasi yuqoriligi
aniqlangan.
Shuningdek, intensiv mashg‘ulotlardan so‘ng sportchilarda stressga bardoshlilik
ortib, psixologik tayyorgarlik darajasi ham yaxshilangani qayd etilgan. Bu esa
musobaqada muvaffaqiyatga erishishda hal qiluvchi ahamiyatga ega omil hisoblanadi.
Xulosa
Sport musobaqalariga tayyorlanishda intensiv mashg‘ulotlar alohida o‘rin
egallaydi. Ular sportchining jismoniy, ruhiy va taktik holatini musobaqaga
moslashtirish, maksimal natijalarga erishish uchun tayyorlashda muhim vosita
hisoblanadi. Biroq ularni samarali va xavfsiz tarzda olib borish uchun ilmiy asoslangan
yondashuv zarur. Intensiv mashg‘ulotlarning miqdori va sifati sport turiga,
sportchining yoshi, jismoniy tayyorgarlik darajasi va sog‘lig‘iga qarab belgilanmog‘i
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абрамов А.И. “Подготовка спортсменов высокого класса”. – Москва,
2020.
2.
Bahromov Z. “Sport mashg‘ulotlari nazariyasi”, Toshkent, 2021.
3.
Bompa T., Haff G. “Periodization: Theory and Methodology of Training”,
2018.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sport vazirligi rasmiy nashrlari, 2022.
