T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
73
ISSN:3030-3613
JISMONIY TAYYORGARLIKNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI.
Burxonov Bahodir Hayotovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Malaka oshirish instituti Jismoniy tayyorgarlik sikli o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jismoniy tayyorgarlikning inson organizmiga,
xususan yurak-qon tomir, nafas olish, asab, immun va mushak-skelet tizimlariga
ko‘rsatadigan ta’siri chuqur tahlil qilingan. Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar
salomatlikni mustahkamlash, kasalliklarning oldini olish va psixologik barqarorlikni
ta’minlashdagi o‘rni ilmiy dalillar asosida yoritilgan. Maqolada jismoniy
tayyorgarlikning umumiy sog‘lomlashtiruvchi roli bilan birga, u bilan bog‘liq ayrim
xavf omillari ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: jismoniy tayyorgarlik, salomatlik, yurak-qon tomir tizimi,
immunitet, metabolizm, psixologik barqarorlik, sog‘lom turmush tarzi.
ВЛИЯНИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ НА ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА.
Бурхoнов Баходир Хаётович
Преподаватель цикла физической подготовки
Институт повышения квалификации
Министерство внутренних дел Республики Узбекистан
Аннотация:
В данной статье подробно рассматривается влияние
физической подготовки на организм человека, особенно на сердечно-
сосудистую, дыхательную, нервную, иммунную и опорно-двигательную
системы. На основе научных данных обоснована роль регулярной физической
активности в укреплении здоровья, профилактике заболеваний и обеспечении
психологического благополучия. Также проанализированы возможные риски и
меры предосторожности при занятиях физической активностью.
Ключевые слова
: физическая подготовка, здоровье, сердечно-сосудистая
система, иммунитет, метаболизм, психологическая устойчивость, здоровый
образ жизни.
THE IMPACT OF PHYSICAL FITNESS ON HUMAN HEALTH.
Burkhonov Bahodir Hayotovich
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
74
ISSN:3030-3613
Teacher of physical training cycle
Institute of advanced training
Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
Abstract:
This article provides a comprehensive analysis of the impact of
physical fitness on human health, with a focus on the cardiovascular, respiratory,
nervous, immune, and musculoskeletal systems. It highlights, through scientific
evidence, the role of regular physical activity in strengthening health, preventing
diseases, and promoting psychological stability. The paper also addresses potential
risks and precautions related to physical training.
Keywords
: physical fitness, health, cardiovascular system, immunity,
metabolism, psychological stability, healthy lifestyle
Kirish
Zamonaviy hayot sharoitida jismoniy faollik va sog‘lom turmush tarzi inson
salomatligining muhim omillaridan biri sifatida tobora katta ahamiyat kasb etmoqda.
Harakatsiz hayot tarzi, noto‘g‘ri ovqatlanish va stressning ortishi global sog‘liq
muammolariga olib kelmoqda. Shu nuqtayi nazardan, jismoniy tayyorgarlik inson
salomatligini mustahkamlashda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Jismoniy
tayyorgarlikning organizm tizimlariga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish, nafaqat sportchilar,
balki barcha yoshdagi insonlar uchun foydalidir.
Mazkur maqolada jismoniy tayyorgarlikning yurak-qon tomir tizimi, nafas olish
tizimi, asab tizimi, psixologik holat, immunitet va metabolizmga ta’siri ilmiy
yondashuv asosida yoritiladi.
ASOSIY QISM
1. Yurak-qon tomir tizimiga ta’siri. Jismoniy tayyorgarlik yurak-qon tomir
tizimining eng muhim stimulyatorlaridan biri hisoblanadi. Yurak va qon tomirlar inson
organizmidagi barcha organlarga kislorod va ozuqa moddalarini yetkazib beradi.
Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar yurak mushagining tonusini oshiradi, yurak chiqishi
(output) ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi va puls tezligining me’yorlashuviga olib keladi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, haftasiga 150 daqiqa o‘rtacha
intensivlikdagi jismoniy faollik bilan shug‘ullanuvchi kishilarda yurak-qon tomir
kasalliklari (yurak ishemik kasalligi, gipertoniya, insult) xavfi 30–40% ga kamayadi.
Muntazam mashg‘ulotlar qonning viskozligini pasaytiradi, qon tomirlar devorini
elastik saqlaydi va “yomon” xolesterin (LDL) darajasini kamaytiradi. Misol uchun,
yurak xurujidan keyin reabilitatsiya bosqichida yurak mashqlari (cardio training)
bemorlarning sog‘ayish tezligini 1,5–2 baravar oshirganligi kuzatilgan. Bu esa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
75
ISSN:3030-3613
jismoniy tayyorgarlik yurak faoliyatini faollashtirishda nafaqat profilaktika, balki
davolovchi vosita sifatida ham ishlatilishini isbotlaydi.
2. Nafas olish tizimi faoliyatiga ijobiy ta’siri. Jismoniy faollik nafas olish tizimi,
ayniqsa o‘pka va bronxlar faoliyatini faol rag‘batlantiradi. O‘pka ventilyatsiyasi, ya’ni
nafas olish va chiqarish tezligi oshadi, kislorodning o‘pkadan qon aylanish tizimiga
o‘tishi yaxshilanadi. Mashg‘ulot vaqtida tez-tez va chuqur nafas olish orqali o‘pka
alveolalari faoliyatga jalb qilinadi, bu esa “o‘lik zonalarni” kamaytiradi.
Shuningdek, sport bilan shug‘ullanuvchi insonlarda o‘pkaning hayotiy sig‘imi
(ЖЕЛ – жизненная емкость легких) 10–15% ga yuqori bo‘lishi aniqlangan. Bu esa
kislorod almashinuvini samaraliroq bajarishga imkon beradi. Sportchilar orasida
surunkali nafas yetishmovchiligi, astma, bronxit kabi kasalliklar deyarli uchramaydi.
Ayrim maxsus uslublar — aerob mashqlar, suzish, yugurish, nafasni boshqarish
mashqlari orqali o‘pka funksiyasi yildan-yilga kuchayib boradi. Shu bois sport nafaqat
sog‘lom odamlar, balki o‘pka faoliyati zaiflashgan bemorlar uchun ham muhim
reabilitatsiya usuli sanaladi.
3. Asab tizimi va psixologik barqarorlikka ta’siri. Zamonaviy psixologiya va
nevrologiya fanlari jismoniy faollikning markaziy asab tizimiga ijobiy ta’sirini keng
o‘rganmoqda. Harakat jarayonida organizmda serotonin,
dopamin,
endorfin kabi
neyromediatorlar ajralib chiqadi. Ular esa inson ruhiy holatini yaxshilaydi, tushkunlik,
xavotir va stress darajasini pasaytiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy faollik bilan muntazam
shug‘ullanadigan insonlarda depressiya holati 20–30% kam kuzatiladi. Ayniqsa,
maktab o‘quvchilari va talabalar orasida mashg‘ulotlardan keyin diqqat, xotira, aqliy
faollik va intizom yaxshilangan. Mashqlar orqali miyadagi qon aylanishi kuchayadi,
bu esa yangi nerv aloqalarining (neyral tarmoqlar) hosil bo‘lishini tezlashtiradi.
Sport turlari orasida, ayniqsa, yugurish, suzish, yoga, tai-chi va gimnastika
psixologik muvozanatni saqlashda samarali vosita hisoblanadi. Sport nafaqat ruhiy
barqarorlik, balki o‘ziga bo‘lgan ishonch, irodaviy sifatlar va hayotiy motivatsiyani
kuchaytiradi.
4. Immun tizimi va metabolizmga (moddalar almashinuviga) ta’siri. Jismoniy
tayyorgarlik organizmning himoya tizimi — immunitet faoliyatini kuchaytiradi.
Jismoniy mashqlar vaqtida qon aylanishi faollashadi, bu esa immun hujayralar
(leykotsitlar, limfotsitlar, fagotsitlar) harakatini kuchaytiradi va ularni zararlovchi
mikroorganizmlarga tezroq yo‘naltiradi.
Shuningdek, muntazam mashqlar orqali
garmonlar balansi
saqlanadi,
metabolik sindrom, ortiqcha vazn, semizlik, 2-tip diabet kabi kasalliklarning oldi
olinadi. Sport mashg‘ulotlari organizmda yog‘larni parchalashni faollashtiradi,
glikogen zaxiralarini tejaydi va insulin sezuvchanligini oshiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
76
ISSN:3030-3613
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, haftasiga 3–5 kun jismoniy mashq bajargan
odamlarda gripp, shamollash va virusli kasalliklarga chalinish holatlari 40% gacha
kamayadi. Bu esa jismoniy faollikni oddiy profilaktika emas, balki sog‘liqni saqlash
strategiyasi sifatida ko‘rishga asos bo‘ladi.
5. Mushak-skelet va ortopedik tizimlarga ta’siri. Jismoniy tayyorgarlik suyak va
mushak tizimining rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Muntazam mashg‘ulotlar
suyak zichligini oshiradi, bu esa osteoporoz va suyak mo‘rtlashuvining oldini oladi.
Ayniqsa, bolalar va o‘smir yoshdagilar uchun sport bilan shug‘ullanish suyak
to‘qimalarining to‘g‘ri shakllanishiga yordam beradi.
Mashqlar
mushaklarni
mustahkamlabgina
qolmay,
bo‘g‘imlar
harakatchanligini, elastikligini saqlab qoladi. Orqa umurtqa, tos suyaklari, tizza va
boldir bo‘g‘imlari uchun yugurish, velosport, suzish, stretching, pilates mashg‘ulotlari
ayniqsa foydalidir.
Ortopedik nuqtayi nazardan qaralganda, jismoniy tayyorgarlik orqa og‘rig‘i,
holsizlik, yelkada taranglik, holat buzilishi (skolioz, lordoz) kabi muammolarning
oldini olishga xizmat qiladi. Bugungi kunda maktab o‘quvchilari orasida ortopedik
muammolar tez-tez uchraydi, bu esa jismoniy tarbiya darslarining vaqti va sifati
oshirilishini taqozo etmoqda.
Xulosa
Jismoniy tayyorgarlik inson salomatligining barcha sohalariga kompleks ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Uning yurak-qon tomir, nafas olish, asab va immun tizimlariga
foydasi ko‘plab ilmiy tadqiqotlar orqali isbotlangan. Sog‘lom turmush tarzining
ajralmas qismi sifatida jismoniy faollikni har qanday yoshda doimiy ravishda olib
borish zarur. Shu sababli, jismoniy tarbiya va sportga bo‘lgan e’tiborni yanada
kuchaytirish, jismoniy tayyorgarlik dasturlarini har bir fuqaro hayotiga tatbiq etish
salomatlikni mustahkamlashning eng samarali yo‘llaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bahromov Z. “Sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi”. — Toshkent, 2021
2. Апанасенко Г.Л. “Здоровье и физическая активность человека”. — Киев, 2019
3. World Health Organization (WHO). Physical Activity and Health Factsheet, 2022
4. Bompa T., Haff G. “Periodization of Training for Sports”. — USA, 2018
5. O‘zbekiston Respublikasi SSV sog‘lom turmush targ‘iboti ma’lumotlari, 2023
