T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
27
ISSN:3030-3613
FIZIK-KIMYOVIY EKSPERTIZASINING AHAMIYATI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar Vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi o‘qituvchisi, katta leytenant
QIRG’IZBOYEV MARUF ODILJON O‘G‘LI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi
kunduzgi ta’lim 2-o‘quv kursi kursanti, safdor
XURSANDOV SARDOR KOMILJON O‘G’LI
Annotatsiya:
Jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish jarayonida huquq-tartibot
organlari va sud ekspertlarining roli katta ahamiyatga ega. Bu jarayonlarning
samaradorligi ko'pincha ilmiy tadqiqotlar va ekspertizalarga bog'liq bo'lib, ulardan biri
— fizik-kimyoviy ekspertizadir. Fizik-kimyoviy ekspertiza jinoyatlarni aniqlashda va
dalillarni tekshirishda muhim ilmiy asoslarni taqdim etadi. Maqsad — jinoyat joyidagi
yoki jinoyat bilan bog'liq materiallarni tahlil qilib, jinoyatning xususiyatlarini aniqlash
va huquqiy xulosalar chiqarishdir.
Annotation:
The role of law enforcement agencies and forensic experts in the
process of identifying and investigating crimes is of great importance. The
effectiveness of these processes often depends on scientific research and expertise, one
of which is physical-chemical expertise. Physicochemical examination provides an
important scientific basis in crime detection and evidence investigation. The goal is to
determine the characteristics of the crime and draw legal conclusions by analyzing
crime scene or crime-related materials.
Kalit so‘zlar:
Fizik-kimyoviy ekspertiza, Jinoyatlarni aniqlash, dalillarni tahlil
qilish, Kimyoviy moddalar, Zaharlanish, Narkotik moddalar, Qotillik, Kimyoviy izlar,
Eksploziv moddalar, Qurollar, Kimyoviy izlar, Jinoyat joyi, Dalilning haqiqiyligi,
Ekspertiza metodlari
Keywords:
Physico-chemical expertise, Crime detection, evidence analysis,
Chemicals, Poisoning, Narcotics, Murder, Chemical traces, Explosives, Weapons,
Chemical traces, Crime scene, Validity of evidence, Expertise methods.
Fizik-Kimyoviy ekspertizaning jinoyatlarni aniqlashdagi ahamiyati
Jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish jarayonida ilmiy ekspertiza muhim rol
o'ynaydi. Ayniqsa,
fizik-kimyoviy ekspertiza
jinoyatlarni o'rganishda, dalillarni tahlil
qilishda va jinoyatchilarni aniqlashda katta ahamiyatga ega. Bu ekspertiza
kimyoviy
moddalar
,
zaharlanish
,
narkotik moddalar
,
qurollar
va boshqa vositalarning tahlili
yordamida jinoyatlarni aniqlashga yordam beradi. Maqsad — jinoyat joyidan olingan
kimyoviy izlar
ni o'rganish va ularni jinoyatga aloqadorligini tekshirishdir.
1. Jinoyatlarni aniqlashda dalillarni tahlil qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
28
ISSN:3030-3613
Jinoyatlarni o'rganishda asosiy ahamiyatga ega bo'lgan unsur —
dalillarni
tahlil qilishdir
.
Kimyoviy moddalar
yoki
zaharlanish holatlari
bilan bog'liq bo'lgan
jinoyatlarda fizik-kimyoviy ekspertiza yordamida dalil sifatida olingan materiallar,
masalan, qon yoki boshqa moddalar, aniq tahlil qilinadi. Shu tarzda, jinoyatning to'g'ri
xususiyatlari va jinoyatchining kimligi aniqlanishi mumkin. Misol uchun, agar jinoyat
qotillik bo'lsa, jabrlanuvchining tanasida
kimyoviy izlar
ni aniqlash orqali o'limning
sababi va usuli aniqlanadi.
2. Zaharlanish va kimyoviy moddalar
Bir qator jinoyatlar
zaharlanish
bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Zaharlar
ning
kimyoviy tarkibi, ta'sir kuchi va qondagi miqdori fizik-kimyoviy ekspertiza yordamida
aniqlanadi. Bu jarayon jinoyatchilarning harakatlarini tushunishga yordam beradi.
Shuningdek,
narkotik moddalar
ni aniqlash ham jinoiy faoliyatni o'rganishda
muhimdir.
Narkotik moddalar
ning mavjudligi va ta'siri jinoyatning turini va sodir
bo'lish vaqtini aniqlashga yordam beradi.
3. Jinoyat joyidagi kimyoviy izlar
Jinoyat joyidan olingan
kimyoviy izlar
ni o'rganish jinoyatni tekshirish
jarayonida zarurdir. Agar jinoyatni amalga oshirishda
qurollar
yoki boshqa kimyoviy
moddalar ishlatilgan bo'lsa, ekspertiza yordamida ularning tarkibi va qanday
ishlatilgani aniqlanadi.
Kimyoviy izlar
jinoyat joyida qolgan moddalar bo'lib, ular
jinoyatni aniqlashda asosiy dalil hisoblanadi. Bu jarayon orqali jinoyatni sodir etishda
ishlatilgan vositalar, masalan,
kimyoviy qurollar
yoki
eksploziv moddalar
haqida
muhim ma'lumotlar olinadi.
4. Jinoyatchilarni aniqlashda kimyoviy moddalar tahlili
Bundan tashqari,
kimyoviy izlar
ning aniqlanishi jinoyatchilarni topish va
ularning motivini tushunish uchun juda muhimdir. Jinoyatchilar
kimyoviy moddalar
bilan o'zlarining izlarini qoldirishi mumkin, bu esa ekspertlar tomonidan aniqlanadi.
Shuningdek,
dalilning haqiqiyligi
va o'zgartirilmaganligini tasdiqlash uchun barcha
materiallar alohida tahlil qilinadi.
Xulosa
Fizik-kimyoviy ekspertiza
jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish jarayonida
ajralmas vosita hisoblanadi. U
kimyoviy moddalar
,
zaharlanish
,
narkotik
moddalar
,
qurollar
va boshqa jinoyatga aloqador elementlarning tahlilini o'z ichiga
oladi. Jinoyat joyidagi
kimyoviy izlar
va boshqa dalillarni o'rganish, jinoyatni sodir
etish usullarini va jinoyatchilarni aniqlashga yordam beradi. Shunday qilib, fizik-
kimyoviy ekspertiza jinoyatlarni o'rganishda,
dalilning haqiqiyligini
ta'minlashda va
adolatni qaror topishida muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
29
ISSN:3030-3613
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ichki ishlar organlarining ekspert-
kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini joriy etgan holda yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida””gi qarori 08.02.2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoevning “Ichki ishlar organlari
xodimlari kuni” munosabati bilan tabrigi //https://iiv.uz/news/.
4.
Trasologik ekspertiza: Darslik / S.A. Nurumbetova, T.B. Mamatqulov,
X.A.Turabbayev va boshq. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi.
