T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
189
ISSN:3030-3613
ОРТОПЕДИК СТОМТОЛОГИЯДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН МЕТАЛЛ
ҚОТИШМАЛАРИ
Ахроров Маъруф Насимжонович
Самарканд Давлат тиббиёт университети, ассистент
akhrorov81@gmail.com
+998995956581
Аннотация
Ортопедик стоматология клиникасида кўлланувчи металл қотишмаларига
бўлган талаблар: 1. Катта бўмаган конструкцияларда кислота ва ишқорлар
тасирига билогик индиффгентлик ва антикоррозион чидамлилик; 2. Юқори
механик хусусиятлар (пластик, эгилувчанлик, қаттиқлик, ейилишга юқори
қаршилик); 3. Аниқ вазифа билан боғланган, маьлум физик ва технологик
хусусиятлар йиғиндисининг мавжудлилиги. Металл каркас - бу тиш протези
асоси, у чайнов юкига қарши туриши керак. Бундан ташқари, у юкламани
тақсимлаши ва дозалаши, маьлум дефармацион хусусиятга эга бўлиши ва
ўзининг дастлабки хусусиятларини тиш протези фаолиятида узоқ вақт давомида
ўзгартирмаслиги лозим. Яьни, у қотишмаларга умумий талаблардан ташқари,
ўзига хос талаблар хам қўйилади.
Калит сузлар.
Эгилувчанлик, қаттиқлик, мустаҳкамлик, деформация, куч,
босим, чўзилувчанлик, ёпишқоқлик, емирилиш, протез.
Кириш.
Хозирги вақтда стоматологияда 500 дан ортиқ қотишмалардан
фойдаланилади. Халқаро стандартлар билан (ISO, 1989) барча металл
қотишмалари гурухларга бўлинади:
1. Асоси олтин бўлган асл металл қотишмалар.
2. 25-50% олтин ёки платина хамда бошқа қимматбахо металлардан иборат,
асл металл қотишмалари.
3. Асл бўлмаган металл қотишмалар.
4. Металлокерамика конструкцияси учун қотишмалар. а) олтин таркиби
юқори (> 75 %); б) асл металлар таркиби юқори (олтин ва платина ёки олтин ва
палладий->75% ); в) палладий асосида (55 % кўпроқ); г) асл бўлмаган металлар
асосида: -кобальт (+хорм >25%, молибден >2%); -никель (+хром >11%,
молибден >2%); Қотишмаларнинг асл ва асл бўлмаган классик бўлиниши кўпроқ
соддалашган кўринади. Асл металл асосидаги қотишмалар қуйидагича
бўлинади: -олтин; -олтин-палладийли; -кумуш-палладийли. Асл металл
қотишмалари гурухи яхши қўйиладиган хусусият ва каррозион барқарорликка
эга, бироқ чидамлилик бўйича асл бўлмаган қотишмаларга ён беради. Асл
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
190
ISSN:3030-3613
бўлмаган металлар асосидаги қотишмалар ўз ичига қуйидагидарни олади:-хром
никелли пўлат; -кобальт хром қотишмалари; -никель хром қотишмалари; -
кобальт хром молибден қотишмалари; -титан қотишмалари; -вақтинча
фойдаланиш учун алюминий ва бронзанинг ёрдамчи қотишмалари. Бундан
ташқари енгил қўйилиши билан ажралиб турувчи қўрғошин ва қалай асосидаги
қотишмалар қўлланилади.
Адабиётларни ўганилганлиги.
Махсус адабиётларда охирги йилларгача
икки асл металл ва қимматбахо металл атамасини лексик алмаштириш учрайди,
улар синоним эмас: қимматбахо сўзи металлнинг нархини кўрсатади, асл сўзи
эса-кимёвий хусусиятга тегишли. Шунинг учун олтин ва платина элементлари
асл бўлгани каби, қимматбахо хамдир, палладий асл, аммо анча арзонроқ.
Кумуш қимматбахо металлар классификациясида ўрин эгаллайди, бироқ асл
металл хисобланмайди.
Асосий қисм.
Ортопедик стоматологияда қўлланиладиган қотишмаларни
бошқа белгилар бўйича классификация қилиш мумкин: -белгиланиши бўйича; -
қотишма компонентлари сони бўйича; -қотишма компонентларининг физик
табиати бўйича; -эриш харорати бўйича; -қайта ишлаш технологияси бўйича ва
хоказо. Агар металл қотишмаси керамика билан қоплаш учун мўлжалланган
бўлса, у қуйидаги ўзига хос талабларга жавоб бериши лозим: фарфор(чинни)
билан боғлана олиши; қотишманинг эриш ҳарорати чиннини пишириш
ҳароратидан юқори бўлиши керак; 54 қотишма ва чиннинг термик кенгайиш
коэффиценти (ТКК) бир ҳил бўлиши лозим. Икки материалнинг термик кегайиш
коэффицентларининг мослиги айниқса муҳимдир, бу чиннида қопламанинг
синиши ёки дарз кетишига олиб келиши мумкин бўлган кучли босим келиб
чиқишининг олдини олади. Олтин, платина ва палладий қотишмалари.
Кўрсатилган қотишмалар яхши технологик ҳусусиятларга эга, коррозияга
чидамли, мустаҳкам, токсикологик инертли. Бошқа металларга қараганда,
уларга идиосинкразия камроқ юзага келади. Тоза олтин - юмшоқ металл.
Эгилувчанлик ва қаттиқликни ошириш учун унинг таркибига лигатурали
металлар деб номланадиган- мис, кумуш, платина қўшилади. Олтин
қотишмалари унинг таркиби фоизи бўйича фарқланади. Тоза олтин метрик
ўлчовлар намуна тизими 1000 проба билан белгиланади. 900 - пробали олтин
қотишмаси қоплама ва кўприксимон протезлар билан протезлашда ишлатилади.
18, 20, 23, 25 мм диаметрли диск ва 5г дан блоклар кўринишида ишлаб
чиқарилади. 90% олтин, 6% мис ва 4% кумушдан таркиб топади. Эриш ҳарорати
1063°С га тенг чўзилувчанлик ва ёпишқоқликка эга, қолиплаш, ёйиш, боғлаш ва
шунингдек қуйиш енгил. 750-пробали олтин қотишмаси ёйли (бюгель) протез
каркаслари, кламмерлар ва вкладкалар учун қўлланилади. 75% олтин, 8% дан
мис ва кумуш, 9% пла-тинали ўз ичига олади. Юқори эгилувчан ва қуйишда бир
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
191
ISSN:3030-3613
оз киришади. Бу сифатлар платина қўшиш ва мис миқдорини ошириш ҳисобига
амалга ошади. 750 пробали олтин қотишмаси, қачон унга 5-12% кадмий
қўшилганда, кавшар бшлиб ҳизмат қилади. Кейингиси кавшарнинг эриш
ҳароратини 800°С гача пасайтиради. Бу уни протезнинг асосий деталларини
эритиб юбормасдан, эришиш имконини беради. Олтинни оқартиришучун
хлорид кислота (10-15%) ҳизмат қилади. Кумуш ва палладий қотишмаси. Кумуш
ва палладийдан ташқари, қотишмалар кшп бўлмаган миқдорда легерловчи
элементлардан (цинк, мис) ташкил топади, қотишмага қуйиш сифатини
яхшилаш учун олтин қўшилади. Физик-мехеник ҳусусият бўйича улар олтин
қотишмасини эслатади, аммо уларга коррозион чидамлилик бўйича ён беради ва
оғиз бўшлиғида қораяди, айниқса сўлакнинг нордонга таьсирида. Бу
қотишмалар чўзилувчан, боғланувчи. Вкладкалар, қопламалар ва кўприксимон
протезлар билан протезлашда қўлланилади. Кумуш-палладий қотишмани
кавшарлаш олтин кавшари билан амалга оширилади. Оқартириш учун 10-15%
ли хлорид кислота эритмаси ҳизмат қилади. ПД-250 қотишмаси 24,5% палладий,
72,1% кумушдан таркиб топади. 18, 20, 23, 25 мм диаметрли дисклар ва 0,3 мм
қалинликдаги тилимлар кўринишида чиқарилади. 55 ПД-190 қотишмаси 18,5%
палладий, 78% кумушни ўз ичига олади. 8 ва12 мм диаметрда 1мм қалинликдаги
дисклар ва 0,5; 1,0 ва 1,2 мм қалинликдаги тасмалар кўринишида чиқарилади.
ПД-150 қотишмаси 14,5% палладий ва 84,1% кумушдан таркиб топади. ПД-140
қотишмаси унга мувофиқ 13,5 ва 53,9%. Зангламайдиган пўлат. Ҳалқаро
стандартлар бўйича (ISO) қотишмалар 1% дан кўпроқ никелни ташкил қилса,
захарли деб тан олинган. Маьлумки, кўпчилик махсус стоматологик қотишмалар
ва зангламайдиган пўлат 1% дан кўпроқ никелдан ташкил топади. Шундай
қилиб КХС қуядиган қотишмаси 3-4% никель, 10% гача зангламайдиган
пўлатдан таркиб топади. Пўлат ва таркибига кирувчи марганец мустахкамликни
ошириш, суюқ оқув-чанлик кўрсаткичларини яхшилаш имконини беради. Пўлат
0,2% азотни ўз ичига олади, у эса коррозион чидамлилик, қаттиқликни (HV 210)
оширади, аустенитни стабиллаштиради ва деформацион мустахкамликнинг
катта потенциалини таьминлайди. Пўлат кам киришади (2% дан кам), бу
шунингдек қуймалар аниқлиги ва сифатини таьминлайди. Хро коррозион
мустахкам пўлатнинг асосий легирловчи элементи ҳисобланади, шунингдек азот
эритувчи ва марганец билан уйғунлиги унинг пўлатда зарур бўлган
концентрациясини таьминлайди. Зангламайдиган пўлатнинг эриш ҳарорати
1460-1500°С ни ташкил қилади. Пўлатни кавшарлаш учун кумуш кавшар
қўлланилади. Зангламайдиган пўлатдан фабрикада қуйидагилар тайёрланади:
ишлаб чиқаришга борадиган қуйма қопламаларнинг ўн икки вариантидаги
стандарт гильзалар, симдан айлана кесимли кейинги асосий ўлчамдаги
кламмерлар, контур пломбалари учун эластик зангламайдиган матрицалар.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
192
ISSN:3030-3613
Хулоса.
Кобальт хром қотишмалари. Кобальт хром қотишмаси (КХҚ)
асосини юқори механик ҳусусиятга эга бўлган кобалть (66-67%) ва шунингдек
қотишмага қаттиқлик ва антикорроз мустахкамликни ошириш учун
қўшиладиган хром (26-30%) ташкил этади. Таркибида 30% дан ортиқ хром
бўлган қотишмада мўрт фаза ҳосил бўлади, бу қотишманинг механик ҳусусияти
ва қуйиш сифатини оғирлаштиради. Никель шу билан бирга унинг технологик
ҳусусиятини яхшилаб (3-5%), қотишманинг чўзилувчанлиги, ёпишқоқлигини
оширади. Ҳалқаро стандарт талабларига мувофиқ қотишмаларга хром, кобалть
ва никель таркиби 85% кам бўлмаган миқдорда бўлиши керак. Бу элементлар
асосий фазага- қотишма матрицасини ҳосил қилади. Молибден (4-5,5%)
қотишма мустахкамлигини ошириш учун унга майда донадорлик бериш
ҳисобига катта аҳамиятга эга. Марганец (0,5%) чидамлиликни, қуйиш сифатини
оширади, эриш ҳароратини пасайтиради, захарли олтингугурт бирикмаларини
йўқотишга имкон туғдиради. 56 Кобалть хром қотишмаларида углероднинг
бўлиши эриш ҳароратини пасайтиради ва қотишманинг суюқ оқувчанлигинин
яхшилайди. Шундай таьсирга кремний ва азот эга бўлади, шу билан бир вақтда
кремнийнинг 1% дан юқори ва азот 0,1 дан кўпроқ ошиши, қотишма
эгилувчанлигини ёмонлаштиради. Керамика массасини юқори ҳароратда
пиширишда қотишмадан углероднинг ажралиши рўй бериши мумкин, бунда
керамикага ўрнашиб, ўзидан кейин пуфаклар ҳосил қилади, бу эса металл
керамикага алоқасининг пасайи-шига олиб келади. КХҚ нинг эриш ҳарорати
1458°С ни ташкил қилади. Қотишмаларнинг яхши қуйилиши ва антикорроз
ҳусусиятлари сабабли нафақат ортопедик стоматологияда қуйма қоплама
каркаслари, кўприксимон ва ёйли (бюгель) протезлар, қуйма базисли
олинадиган протезлар учун, балки остеосинтез ўтказишда юз-жағ жаррохлигида
ҳам қўлланилади. КХҚ қотишмаси цилиндирли ярим маҳсулот кўринишида
чиқарилади. Никель хром қотишмаси, таркибида углерод бўлмаган хром
никелли пўлатдан фарқ қилиб, металл керамика тиш протезлари технологиясида
кенг қўлланилади. Унинг асосий элементларига никель (60-65%), хром (23-26%),
молибден (6-11%) ва кремний (1,5-2%) киради. Қотишмалар яхши қуйилиши
ҳусусиятига- камроқ киришиш ва яхши суюқ оқувчанликка эга. Механик
ишловга моил. Темир, никель ва хорм асосидаги қотишмалар қуйма якка
қопламалар, пластмасса қопланган қуйма қопламалар учун ишлатилади. Ушбу
қотишмалардан
энг
машҳури
Вирон-88
(Германия)
ҳисобланади.
Стоматологияда модел штамп пластмассадан ечиб олинадиган протез
полимеризацияси учун, маҳсулотни қуйиш ва бошқа мақсадлар учун асос бўлиб
ҳизмат қилади.
Фойдалинилган адабиётлар.
1.
J.X.Xamroyev, B.N.Burxonov, M.N.Ahrorov, F.N.Temirov, T.Z.Raximov “Tibbiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
193
ISSN:3030-3613
biofizika” Darslik. Samarqand 2025 yil.
2.
M.X.Jalilov, Sh.N.Khudoykulova, B.N.Burkhonov, A.N.Axrorov., F.N.Temirov,
A.J.Ergashev “Galvanization and burning teeth root pulpa by means of iodine
electrophoresis” II international scintefic conferens apitech-ii-2020: conference on
applied physics, information technologies and engineering 05/12/2020-yil 1-5 b.
3.
Sodiqov N.O., Axrorov M.N., Temirov F.N., A.J.Ergashev “Davolash ishi fakulteti
talabalari uchun laboratoriya mashg‘ulotlaridan o‘quv qo‘llanma” O’zbekiston
Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining 2021-yil 31 maydagi 237-
sonli buyrug’iga asosan litsenziya berilgan va nashir etilgan “Tibbiyot
ko’zgusi”2021y.
4.
Н.О. Содиков, К.У Умаров, Б.Н. Бурханов, М.Х. Жалилов “Применение
хемилюминесценции для диагностики болезни в медицине” Тезисы докладов
Республиканской научно-практической конференции «Актуальные проблемы
химии высокомолекулярных соединений», Бухара, 9-10 апреля 2010 г.
5.
Н.О. Содиков, Б.Н. Бурханов “ИҚ нурланиш ва иммунитет” Сборник научных
статей
и
тезисов
Республиканской
конференции
“Лингво-психо-
педагогические аспекты и методы их применения в обучении” СамМИ,
Самарканд, 2012, с. 254-255.
6.
Usarov A.A., “Raqamli texnologiyalarning o`quv jarayoniga ta`siri”
Multidisciplinary Scientific Journal, November, 2023 GOLDEN BRAIN, ISSN:
2181-4120, VOLUME 1 | ISSUE 31 | 2023 https://t.me/goldenbrain journal.
