T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
194
ISSN:3030-3613
СТОМАТОЛОГИЯДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН БИОФИЗИК УСУЛЛАР
Ахроров Маъруф Насимжонович
Самарканд Давлат тиббиёт университети, ассистент
akhrorov81@gmail.com
+998995956581
Аннотация
Тиш протезларидан муваффақиятли фойдаланиш учун альвеоляр чўққи
шакли ва рельефи мухим амалий ахамиятга эга. Муваффақиятли протезлашда
кўпроқ ижобийси кесик конус ва ярим оваль шакли хисобланади. Хусусан
чайнов босими қирра учининг чегараланган юзасида қабул қилинади ва
альвеоляр ўсимтанинг анча кенг асосига ўтади. Учбурчак ўткир учли ва тишли
шакллар жуда салбий, уларда доимо ушбу майдонни қопловчи шиллиқ қават
шикастланади ва беморлар пртезлардан узоқ вақт оғриқ сезгисига шикоят
қиладилар.
Kалит сўзлар.
Пальпация, Перкуссия, Зондлаш, Стоматоскопия,
Люминисцент стоматоскопия, Лазерли доплер флоуметрия, Реография,
Фотоплетизмография, Полярография, Эхоостеометрия, Рентгенологик
текшириш усуллари, Томография, Компьютер томографияси, Радиовизиограф.
Пальпация
усули ечиб олинадиган протезларни қўйиш олдидан оғиз
бўшлиғини текширишда катта ахамиятга эга. Тишсиз альвеоляр ўсимталарни
пальпация қилиб,ўткир суяк бўртиқлари ва экзостозлар мавжудлиги
аниқланади, шиллиқ қават қалинлиги ва унинг мойиллиги,альвеоляр
ўсимтанинг қиялик шакли белгиланади.
Физик усулларда текширишдан ташқари, асбоблар ва аппаратура
усуллари қўлланилади: перкуссия, тишларнинг силжиш даражасини
аппаратурада ўлчаш, термометрия, электрометрия, рентгенография ва
бошқалар.
Перкуссия
. Перкуссия
усули
кўпинча ўткир
ва
сурункали
периодонтитлар диагнози учун қўлланилади. Қўл зонди, пинцет ёки бошқа шуег
ўхшаш асбоблар билан текширилаётган тишга енгил урилади. Перкуссия
горизонтал йўналишда оғриқли бўлса, кўпинча травматик характерли, маргинал,
парадонтнинг шикастланиш белгиси хисобланади (осилиб тушган пломба,
сунъий коронка чети, емирилган тишларнинг ўткир қирраси, олиб қўйиладиган
протезлар кламмерининг нотўғри туриши). Агар перкуссия вертикал йўналишда
оғриқли бўлса, у холда оғриқ сезгисининг интенсивлиги нуқтаи назаридан
апикал сохада сурункали ёки яллиғланиш ўчоғининг зўрайиши мавжудлигини
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
195
ISSN:3030-3613
тахмин қилиш мумкин.
Зондлаш
. Периодонтал ёриқ холатини бевосита кўрсатгичлари бўйича
пардонт холатини аниқлашда қўлланилади. Парадонтал чўнтак мавжудлиги ва
чуқурлиги стоматологик зонд ёрдамида (намуналар 60 65 расмда берилган)
аниқланади,унинг учи албатта тўмтоқ бўлиши лозим,юзанинг ўзига эса бир
биридан 0,5-1 мм масофада кертиклар қилинади. Зонднинг куч ишлатмасдан
тиш милк эгатчасига навбатма навбат тўрт томондан вестибуляр орал ва икки
апроксимал томондан киритилади. Шундай холатда, агар зонд тиш милк
эгатчаси тубига миллиметр киритилса, бу меъёр хисобланади ва парадонтал
(баъзи стоматологлар уни тиш милк деб аташади) чўнтагининг мавжуд эмаслиги
хақида айтишади.
Агар парадонтомерт бўлмаса, ўлчашни тўмтоқ зонд, Мюллер игнасининг
тўмтоқ учи, пластмасса, гутаперчали ёки қоғоз штифт билан амалга ошириш
мумкмн.
Зондлаш албатта анатомик бўйинга муносабат бўйича жойлашиш
даражасини аниқлаш билан хамохангликда ўтказилади.Қатор касалликларнинг
ривожланадиган босқичларида милк ретрацияси (хажмининг кичрайиши) рўй
беради. Зондлаш ёрдамида милк ости тошлари мавжудлигини аниқлаш мумкин.
Стоматоскопия
- бевосита aсбоблар (стоматоскоп, фотодиагноскоп,
визиограф) билан тишлар ва шиллиқ қаватни катталаштириб, кўрикдан ўтказиш
ва унинг озгина ўзгаришини хам аниқлаш имконини берувчи,оғиз бўшлиғи
шиллиқ қаватини текширишдир.
Люминисцент стоматоскопия
ултрафиолет нурлари таъсирида келиб
чиқадиган,тишлар қаттиқ тўқимаси люминесценсияси самарасида қўллашга
асосланган. Текшириш тишнинг қуритилган юзасига ултрабинафша нурлари
бойламларини йўналтириб,қоронғи хонада ўтказилади. Зарарланмаган эмаль
хаво рангда тобланади,кариеснинг бошланишида эса,зарарланмаган эмальнинг
нормал тобланиши фонида,доғ сохасида люминесценсиянинг сўниши
аниқланади
Электроодонтометрия
(ЭОД)
пульпа
нервларининг
электр
қўзғалувчанлигини аниқлаш йўли билан пульпа ва периодонт холатини
текшириш учун қўлланилади. Махсус тестер-асбобининг фаол электроти
пульпага элект токи билан таъсир кўрсатади. Бунда ток кучи дастлабки ножўя
сезгилар ёки оғриқнинг пайдо бўлгунича енгил оширилади.
Соғлом пульпанинг таъсирланиши 2-6 мка (Л. Р. Рубинов бўйича), яллиғланган
пульпа 20-40мка ни ташкил килади.
Гальванометрия. Тишларни пломбалаш ва протезлаш учун турли металл
ва қотишмани қўллаш гальваник элементларнинг келиб чиқишига шароит
яратади ва оғиз бўшлиғида микротокларнинг пайдо бўлишига олиб келиши
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
196
ISSN:3030-3613
мумкин. Сўлак электролит, металл қисмлар эса – электрод бўлиб хизмат қилади.
Металлар потенциалларининг хар хиллиги оқибатида улар юзасида
ионлар ажралади ва 0,5 дан 75мв гача гальваник ток кучи хосил бўлади.
Тишларнинг патологик силжиш даражасини аппаратура усулида аниқлаш
“Периотест” асбоби ёрдамида ўтказилади. “Periotest” асбоби эгилувчан кабель
билан бириктирилган, автоном энергия ва учлик билан, портатив анализатор
блокидан ташкил топади.
Харакатчанлик даражаси бўйича индекслар ахамияти қуйидагича
тақсимланади:
-0 даража: -08 дан +09 гача
-1даража: -10 дан +19 гача
-2 даража: -20 дан +29 гача
-3 даража: -30дан +50 гача
Қоплама билан қопланган, текшириладиган тишларнинг перкутлаши
вестибуляр юза ўртаси даражасида ўтказилади. Бунда учлик горизонтал ва тўғри
бурчак остида текширилаётган тиш қопламасининг вестибуляр юзаси ўртасига
0,5-2,5 мм масофада жойлашади.
Лазерли доплер флоуметрия
. Лазерли доплер флоуметрия усулини
амалга ошириш учун юзадаги капиляр қон оқим тезлиги лазерли анализатор
“ЛАКК-01” қўлланилади. Текширилаётган юзага лазер нурларини ва асбобга акс
этган нурни етказиш кварцли нур ўтказувчи уч каналли,диаметри 3 мм ва
узунлиги 1,8мм зонд билан амалга оширилади. Усул мохияти қуйидагича
ифодаланади. Гелий-неон лазерининг монохроматик нурланиши нур ўтказиш
зонди бўйича текширилаётган жойга етказилади. Эритроцитлардан қайтиб, у
сигнал тезлигининг ўзгариши - Доплер самарасига эритроцитлар харакатининг
тўғри пропорционал тезлигига бардош беради. Қайтарилган нурланиш нур
ўтказиш зонди бўйича келгуси ишлар учун асбобга боради. ЛДФ-тўқиманинг 1
мм 3 хажмида сигнал рўйхатга олинади. Аппарат хар қандай конфигуратцияли
компьютернинг 1 ВМ турига,уланиш имконини берувчи, интерфейс блокига эга.
Ультратовушли доплерография қон оқимини ультратовуш парадонт
тўқимаси орқали, шунингдек тиш қаттиқ тўқимаси орқали ўтишида
тебранишини рўйхатга олиш йўли билан текширишга асосланган. Охирги
вариантда қон оқиши текширилади. Бу ноинвазив ва оғриқсиз ўтказилади.
Реография
- тўқималарнинг тўлиқ электр қаршилигини график рўйхатга
олишга асосланган, турли аъзолар ва тўқималар томирларига қон тўлиши
натижасида пульс тебранишини текширишнинг объектив ва оғриқсиз усули.
Стоматологияда
тишда
реодентография,
пародонт
тўқималарида
–
реопародонтография, бўғим ёни сохасида – реартрография каби қон
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
197
ISSN:3030-3613
айланишини текшириш усуллари ишлаб чиқилди.
Фотоплетизмография
реографиядан шу билан фарқ қиладики,бунда
тўқималарга қон тўлишининг ўзгариши электрометрик усул билан электр
қаршиликнинг ўзгариши бўйича ўзгаришлар бўйича эса тўқималарнинг оптик
қалинлиги рўйхатга олинади.
Усул асосида денситометрия принципи ётади, яъни текшириладиган
материалнинг оптик қалинлигини ёруғликнинг турли мухитларда (ушбу холатда
организм тўқималари билан) акс этиши,тарқалиши, сингиши бўйича
аниқлашдир.
Полярография
(ПГ) - тўқималада кислород (оксиметрия) босимини
аниқлашнинг электр кимёвий усули. Усул ток кучининг босимга боғлиқлиги
унинг биологик тўқималар орқали ўтишини график рўйхатга олиш хисобланади.
Усул номи катодда рўй берадиган поляризация жараёнлари билан боғлиқ.
Усулнинг асосан тайинланиши тўқима гипоксияси диагностикаси ва пародонт,
юз териси, трансплантатларда унинг даражасини аниқлашдир.
Эхоостеометрия
- суяк тўқимасининг қалинлигини текширувчи усул.
Усул унинг қалинлигига боғлиқ бўлган суяк тўқимасининг товуш
ўтказувчанлигини, ўзгаришига асосланган. Бунда пастки жағ суяги бўйича
ультратовуш импульсининг ўтиш вақти (микро дақиқаларда) рўйхатга
олинади,негаки унинг танаси датчикларни жойлаштириш учун етарлича
узунликка эга. Шу сабабли юқори жағ суяги бош суяги билан зич битган, унда
текширув ўтказилмайди. Остеопороз ривожланиши билан эхоостеометрия
кўрсаткичлари пасаяди.
Рентгенологик текшириш усуллари
.
Рентгенологик текшириш усуллари асосий (ички ва оғиздан ташқари
рентгенография) ва қўшимчага (томография,панорамали,рентгенография,
телерентгенография, электрорентгенография, компьютер томографияси ва
бошкалар) булинади.
Оғиз ичи рентгеннограммалари оғиз бўшлиғида тасманинг жойлашишига
боғлиқ бўлиб контакт (тасма текширилаётган соҳага туташади) ва прикусдаги
(тасма жипслашган тишлар билан ушлаб турилади ва текширилаётган соҳада
бир қанча масофада жойлашади). Тишлар тузилиши ва ўраб турувчи тўқималар
оғиз ичи контакти рентгеннограммаларда аниқ чиқади.
Оғиз ичи контактли рентгеннографияси. Контактли оғиз ичи суратларида
рентген найчаси тубусини юқори ва пастки тишлар учун маълум бир бурчак
остида изометрия қоидасини қўллаган ҳолда марказий нур суратга олинадиган
тиш илдиз учи орқали бурчак биссектрисига перпендикулар ўтади. Бу қоидадан
четга чиқиш объектнинг калталашиши ёки узайишига олиб келади, яъни тишлар
таъсири тишларнинг ўзидан узунроқ ёки калтароқ чиқади.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
198
ISSN:3030-3613
Прикусдаги рентгеннограммалар шундай ҳолатларда яъни алвеолар
ўсимтанинг катта қисмида текшириш зарур бўлганда пастки жағнинг яноқ ва
тил кортикал плостинкалари ва оғиз туби ҳолатига баҳо бериш учун оғиз ичи
контакти суратларини (болаларда қайд қилишнинг юқори рефлекси) олиш
мумкин бўлмаганида бажарилади. 5х6 ёки 6х8 см ўлчамдаги тасма оғиз
бўшлиғига киритилади ва жипслашган тишлар билан ушлаб туради.
Бунда марказий нур тиш учига тишнинг узун ўқи ва тасмадан хосил
бўлган, бурчак биссектрисасига перпендикулар йўналтирилади. Бемор
стоматологик креслога ўтиради, прикусда жойлашган тасма кабинет полига
параллел бўлади.
Оғиздан ташқари (экстраорал) рентгенография. Оғиздан ташқари
суратларда тишлар ва уларни ўраб турувчиларнинг ҳосил бўлиш тасвири
камроқ кўринишда чиқади. Шунинг учун бундай суратлардан оғиз ичи
ренгенограммаларига имкон бўлмаган (юқори қусиш рефлекси, тризм)
холатларидагина фойдалинилади.
Томография
- ренгенограммалар трактовкасини қийинлаштирувчи
соялар суперпозициясидан қутилиб ўрганилаётган соханинг малум бир қатлами
тасвирини олишга имкон яратувчи қатламларига бўлинадиган қўшимча
текшириш усули. Томография ўтказиш вақтида бемор ҳаракатланмайди,
рентген найчаси ва плёнкаси касетага қарама қарши йўналишларда жойлашади.
Томография ёрдамида керакли чуқурликда суякнинг маълум бир қатлами
рентгент тасвирини олиш мумкин. Бу усул айниқса чакка жағ бирикмасинг
турли паталогиясини ўрганиш учун қимматлидир. Томаграммаларни учта
сагиттал фронтал ва аксиал проекцияларда олиш мумкин. Суратлар 0,5-1 см.
қадам билан қаватма-қават қилинади.
Катталаштирилган панарам рентгенография. Ушбу усул билан панорам
сурат кўришида юқори равшанлик ва икки марта катталаштириш билан барча
тишларнинг тўлиқ манзарасини олиш мумкин шу билан бирга оддий суратлар
билан солиштирганда беморни нурлантириш 25 марта камроқ.
Электрорентгенография. Усул асосида селен билан қопланган пластинка
юзасидан електростатик зарядни олиб ташлаш кейин рангли кукунни чангитгич
ва қоғозга тасвирни қочириш ётади.
“Телерентгенография” атамаси остида катта фокус масофасида
текширилаётган аъзо ўлчамининг минимал бузилишини таминловчи
текширишни бажариш тушунилади. Бундай йўл билан олинган суратлардан юз
суяги турли бўлинмаларининг мейоридаги ўзаро муносабати ва патологик
холатларини бахолашга имкон берувчи мураккаб антропометрик ўлчовларни
ўтказиш учун фойдаланилади. Усул прикуснинг турли аномалиялари
диагностикаси ва ўтказилган ортодонтик тадбирларнинг самарадорлигини
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
199
ISSN:3030-3613
баҳолаш учун қўлланилади .
Текширишда бемор холати фиксациясини таъминловчи краниостатдан
фойдаланиш зарур.
Компьютер томографияси.
Усул қонуняти шу билан хулосаланадики,
яни бемор танаси рентген нурларни ўтказгандан кейин улар сезувчан
детекторлар орқали рўйхатга олинади. Сигналлар детекторлардан компьютерга
келади, у ерда олинган ахборотлар маълум дастур бўйича қайта ишланади.
Машина рентген нурларини турлича сингдирган майдоннинг жойлашиш
бўшлиғини аниқлайди. Натижада телевезион ускуна дисплей экранида
текширилаётган соханинг синтетик тасвири тикланади. КТ қирқимлари
қалинлиги 2 дан 8 мм гача ўзгариб туради.
Контраст моддаларни қўллаш билан рентгенография. Сиалография усули
йирик сўлак безлари йўлларини текширишда уларнинг йод таркибли
препаратлар билан тўлишидан иборатдир. Текшириш айниқса сўлак
безларининг яллигланиш касалликлари ва сўлактош касалиги диагностикаси
учун ўтказилади. Ангиография - артериал томир тизими ва веналарни контраст
ренгенологик текшириш усули.
Радиовизиограф
- бу бирқанча модуллардан иборат бўлган ягона
функционал тизимга бирлашгач шахсан компьютер базасидаги жиҳозлар
мажмуи.
Рентген тасвирлари рентген нурларига юқори сезувчанликка эга бўлган
электрон сенсор билан ёки электрон матрица солиштирилади. Сўнг матрица
билан тасвир толали – оптик тизим бўйича копьютерга ўтказилади унда қайта
ишланади ва экранга чиқарилади. Рақамланган тасвирни қайта ишлаш вактида
унинг хажмини катталаштириш, контрастликни кучайтириш, қарама-
қаршиликни ўзгартириш (негативдан позитивга), ранг коррекциясини амалга
ошириши мумкин. Тасвирни монитор экранидан жихоз мажмуига кирадиган
принтер ёрдамида қоғозга кўчириш мумкин.
Фойдалинилган адабиётлар.
1.
J.X.Xamroyev, B.N.Burxonov, M.N.Ahrorov, F.N.Temirov, T.Z.Raximov “Tibbiy
biofizika” Darslik. Samarqand 2025 yil.
2.
M.X.Jalilov, Sh.N.Khudoykulova, B.N.Burkhonov, A.N.Axrorov., F.N.Temirov,
A.J.Ergashev “Galvanization and burning teeth root pulpa by means of iodine
electrophoresis” II international scintefic conferens apitech-ii-2020: conference on
applied physics, information technologies and engineering 05/12/2020-yil 1-5 b.
3.
Sodiqov N.O., Axrorov M.N., Temirov F.N., A.J.Ergashev “Davolash ishi fakulteti
talabalari uchun laboratoriya mashg‘ulotlaridan o‘quv qo‘llanma” O’zbekiston
Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining 2021-yil 31 maydagi 237-
sonli buyrug’iga asosan litsenziya berilgan va nashir etilgan “Tibbiyot
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
200
ISSN:3030-3613
ko’zgusi”2021y.
4.
Н.О. Содиков, К.У Умаров, Б.Н. Бурханов, М.Х. Жалилов “Применение
хемилюминесценции для диагностики болезни в медицине” Тезисы докладов
Республиканской научно-практической конференции «Актуальные проблемы
химии высокомолекулярных соединений», Бухара, 9-10 апреля 2010 г.
5.
Н.О. Содиков, Б.Н. Бурханов “ИҚ нурланиш ва иммунитет” Сборник научных
статей
и
тезисов
Республиканской
конференции
“Лингво-психо-
педагогические аспекты и методы их применения в обучении” СамМИ,
Самарканд, 2012, с. 254-255.
6.
Usarov A.A., “Raqamli texnologiyalarning o`quv jarayoniga ta`siri”
Multidisciplinary Scientific Journal, November, 2023 GOLDEN BRAIN, ISSN:
2181-4120, VOLUME 1 | ISSUE 31 | 2023 https://t.me/goldenbrain journal.