T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
201
ISSN:3030-3613
СТОМАТОЛОГИЯДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН ХОМ – АШЁЛАР
МЕХАНИК ХОСССАЛАРИ
Ахроров Маъруф Насимжонович
Самарканд Давлат тиббиёт университети, ассистент
akhrorov81@gmail.com
+998995956581
Аннотация
Стоматологияда фойдаланиладиган материаллар таркиби физик-механик,
кимёвий ва технологик кўрсаткичларни ўз ичига олади. Физик кўрсаткичларга:
эриш ва қайнаш ҳарорати, чизиқли кучланиш, иссиқлик ўтказиш, чизиқли ва
ҳажмни кенгайтиришнинг термик коэффиценти, оптик константалар, ранг,
қалинлик фазали ўзгаришлар ва ҳоказо, механик таркибга- мустаҳкамлик,
қаттиқлик, эгилувчанлик, чўзилувчанлик, оқувчанлик, мўрлик. Мустахкамлик -
бу материалнинг ташқи куч таьсирида бузилмасдан қаршилик кўрсатиш
қобилияти. Солиштирма мустахкамлик - бу қалинликка мустаҳкамлик
чегарасининг муносабати. Қаттиқлик - унга бошқа қаттиқ тананинг киришида
пластик деформацияга тана ҳусусиятининг қарши туриши билан
характерланади. Эгилувчанлик ёки эластиклик - бу ташқи куч таьсирида унинг
шаклини ўзгартиргандан кейин ўз шаклини тиклаш қобилиятидир. Ёпишқоқлик
бу тез ўсувчи катта ташқи кучларга материалнинг қаршилик кўрсатиш қобиляти.
Чўзилувчанлик - бу материалнинг ташқи таьсир остида берилган шаклини
бузмасдан қабул қилиш ва уларнинг қайта эгилувчанлигидан тўхтаганидан
кейин асл ҳолатини сақлаб қолиш хусусияти. Оқувчанлик – бу материалнинг
шаклини тўлдириш қобиляти ҳисобланади.
Калит сузлар.
Эгилувчанлик, қаттиқлик, мустаҳкамлик, деформация, куч,
босим, чўзилувчанлик, ёпишқоқлик, емирилиш, протез.
Кириш.
Турли-туман конструкцияларда тиш протезларини ясаш ва
аппаратларни қўллашда, материаллар характери, ҳусусияти ва фойдаланишнинг
ўзига хослигига тўғридан тўғри боғлиқ бўлади. Ҳоҳлаган конструкцияда тиш
протезини тайёрлаш учун шартли равишда икки гуруҳга бўлиш мумкин бўлган
материаллар қўлланилади: асосий ва ёрдамчи. Асосий ёки конструкцион
материаллар -бу материаллардан бевосита тиш ва жағ протезлари, аппаратлар
тайёрланади. (металл қотишмалари пластик ва керамик массалар ва бошқа).
Ўрганилганлиги.
Тиш протезлари учун материаллар қуйидаги
талабаларни қондириш лозим: Зарарсиз бўлиши, оғиз бўшлигида кимёвий
инертли, кучли таьсирларга, тиш қаторлари жипслашганда етарлича
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
202
ISSN:3030-3613
мустахкамликка эга бўлиш, яьни технологик ҳусусиятларга эга бўлиш, масалан,
қолипланган, қуйиш, кавшарлаш, шаклга солишда, ранг бўйича тўқималарни
аналогик ўрнини босиш ва уни ўзгартирмаслик. Барча асосий материаллар ҳеч
қандай таьм ва ҳидга эга бўлмаслиги лозим. Материалнинг зарарсизлиги
компонентларнинг сифатли таркиби билан таьминланади, уларнинг эркин
ҳолатдаги каби зарарсиз таьсири шунингдек оғиз бўшлиғига тушувчи бошқа
моддалар билан ҳам боғлиқ бўлиши керак.
Асосий қисм.
Оғиз бўшлиғи шароитларида протезлар ейилади, энг
муҳими унинг интенсивлиги ва ҳажми металлнинг қаттиқлигидан.
Стоматологияда материалларнинг қаттиқлиги одатда тишлар қаттиқ
тўқимасининг ўзи-эмаль билан таққосланади. Бу кўрсаткич асосан
материалнинг ейилишга чидамлилигини аниқлайди. Шундай қилиб, агар тиш
зарарланмаган эмаль қопламаси билан чайнов юзасида чиннидан тайёрланган
тиш антогонист билан контакт қилса, у ҳолда ейилиш табиий тишдаги каби
кузатилади, негаки чиннинг қаттиқлиги тиш эмалига (эмаль- 300 кг/см
2
, чинни
эса-600кг/см
2
) икки марта катта. Зангламайдиган пўлат, олтин қотишмаси,
пластмассадан тайёрланган, табиий тишларга қарама-қарши бўлган суньий
тишларнинг ўзи ейилади, негаки уларнинг қаттиқлиги тиш эмали қаттиқлигидан
камроқ. Агар тишда дентин очилиб қолса, унинг қаттиқлиги эмалга қараганда 5
марта кам, бу ҳолда у санаб ўтилган материаллар билан контактда айниқса,
юмшоқ материал интенсив ёйилади, пластмасса бундан мустафо.
Хулоса.
Материалларнинг
шундай
ҳусусиятлари,
ҳусусан
болғаланувчанлик, оқувчанлик, қуйиш вақтида киришиш, ишлов беришнинг
қулайлиги кабилар катта аҳамиятга эга. Бир қанча ҳолатларда материаллар зарур
рангларга эга бшлиши лозим: яьни, сўзлашганда, жилмайганда кўринадиган тиш
протезлари соҳалари, оғиз бўшлиғи тўқималари рангига яқин бўлган
материалдан тайёрланиши керак. Суньий тишларни ясаш учун, кўрсаткичлари
ёруғлик синдирувчи ва акс эттирувчи бўлган тишнинг ўз эмалига яқин
материалдан фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлади. Протезлардан фойдаланиш
жараёнида суньий тишлар ранги ўзгармаслиги керак. Ёрдамчи материаллар
жуда кўп сонли ва турли кимёвий моддалар гуруҳига киради. Уларга
қўйиладиган талаб, таркиб ва протезларни тайёрлашда аниқ технологик босқич
максади билан аниқланади. Ёрдамчи материал имкон борича тиш техниги ва
беморлар учун зарарсиз бўлиши керак.
Фойдалинилган адабиётлар.
1.
J.X.Xamroyev, B.N.Burxonov, M.N.Ahrorov, F.N.Temirov, T.Z.Raximov “Tibbiy
biofizika” Darslik. Samarqand 2025 yil.
2.
M.X.Jalilov, Sh.N.Khudoykulova, B.N.Burkhonov, A.N.Axrorov., F.N.Temirov,
A.J.Ergashev “Galvanization and burning teeth root pulpa by means of iodine
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
203
ISSN:3030-3613
electrophoresis” II international scintefic conferens apitech-ii-2020: conference on
applied physics, information technologies and engineering 05/12/2020-yil 1-5 b.
3.
Sodiqov N.O., Axrorov M.N., Temirov F.N., A.J.Ergashev “Davolash ishi fakulteti
talabalari uchun laboratoriya mashg‘ulotlaridan o‘quv qo‘llanma” O’zbekiston
Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining 2021-yil 31 maydagi 237-
sonli buyrug’iga asosan litsenziya berilgan va nashir etilgan “Tibbiyot
ko’zgusi”2021y.
4.
Н.О. Содиков, К.У Умаров, Б.Н. Бурханов, М.Х. Жалилов “Применение
хемилюминесценции для диагностики болезни в медицине” Тезисы докладов
Республиканской научно-практической конференции «Актуальные проблемы
химии высокомолекулярных соединений», Бухара, 9-10 апреля 2010 г.
5.
Н.О. Содиков, Б.Н. Бурханов “ИҚ нурланиш ва иммунитет” Сборник научных
статей и тезисов Республиканской конференции “Лингво-психо-
педагогические аспекты и методы их применения в обучении” СамМИ,
Самарканд, 2012, с. 254-255.
6.
Usarov A.A., “Raqamli texnologiyalarning o`quv jarayoniga ta`siri”
Multidisciplinary Scientific Journal, November, 2023 GOLDEN BRAIN, ISSN:
2181-4120, VOLUME 1 | ISSUE 31 | 2023 https://t.me/goldenbrain journal.
