T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
85
ISSN:3030-3613
INGLIZ TILI VA RUS TILLARIDA SO’Z YARATISH JARAYONIDAGI
FARQLAR VA O’XSHASHLIKLAR
Fargʻona davlat universiteti,rus tili metodikasi oʻqituvchisi
Xamidova Maxbuba Kaharovna
Fargʻona davlat universiteti, chet tillari fakulteti, filologiya va tillarni
oʻqitish: ingliz tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Muhammedova Dilrabo Farhodjon qizi
muhammedovadilrabo9@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola ingliz va rus tillaridagi so‘z yaratish jarayonining
asosiy usullari va ularning o‘zaro o‘xshashliklari hamda farqlarini chuqur tahlil qiladi.
Tilshunoslikda derivatsiya (so‘z yasash) yangi leksik birliklarni hosil qilish vositasi
sifatida e’tiborni tortadi. Ingliz va rus tillari o‘ziga xos morfologik tuzilishga ega
bo‘lsa-da, lekin ularning har ikkisida affiksatsiya, kompozitsiya, konversiya,
qisqartma, reduplikatsiya kabi so‘z yasalish usullari mavjud. Mazkur maqolada har
ikkala tilning morfologik va semantik tizimi kontekstida bu jarayonlar tahlil qilinib,
ularning umumiy jihatlari va tilga xos o‘ziga xosliklari ochib beriladi. Maqola til
o‘rganuvchilar, filologlar va tarjimonlar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
: So‘z yasash usullari, ingliz tili, rus tili, derivatsiya, affiksatsiya,
kompozitsiya, konversiya, morfologiya, semantika, leksikologiya.
So‘z yasash – tilning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, yangi so‘z birikmalarini
shakllantirish orqali til boyligini yanada oshirishga yordam beradi. Bu jarayon asosan
morfologik va semantik qonuniyatlarga asoslanadi. Har bir til o‘zining ichki
tuzilishiga, tarixiy rivojlanishiga va muloqot madaniyatiga qarab so‘z yasalishining
turli usullariga ega. Ingliz va rus tillari strukturaviy jihatdan turlicha bo‘lsa-da, ularning
har ikkisida so‘z yasashda ba’zi o‘xshash va farqli jihatlar mavjud.
Rus tili flektiv (egiluvchi) tillar turkumiga kiradi, bunda so‘zlar ko‘plab affikslar orqali
yasaladi va morfologik jihatdan murakkab tizimga ega hisoblanadi. Ingliz tili esa
analitik til bo‘lib, unda grammatik vazifalar ko‘proq yordamchi so‘zlar va qat’iy so‘z
tartibi orqali ifodalanadi. Shu sababli, ingliz tilidagi so‘z yasash jarayoni sintaktik va
semantik vositalarga ham tayangan holda shakllanadi.
Affiksatsiya (qo‘shimchalar yordamida yasash)
Rus tilida, affiksatsiya (prefikslar, suffikslar va postfikslar) eng faol so‘z yasalish
usulidir. Masalan: читать – читатель – читальня; писать – писатель – писание.
Ingliz tilida ham affiksatsiya mavjud, ammo u rus tiliga nisbatan kamroq qo‘llaniladi.
Masalan: read – reader – reading; ambitious – unambitious – ambition. Ularning asosiy
farqi rus tilida affikslar ko‘proq grammatik vazifani bajaradi, ingliz tilida esa semantik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
86
ISSN:3030-3613
(mazmuniy) rol ustun bo‘ladi. O‘xshashliklari esa har ikki tilda suffikslar yangi so‘z
turkumlarini yasash uchun ishlatiladi.
Kompozitsiya (bir nechta so‘zlardan yangi so‘z yasash)
Rus tilida: пароход (паро + ход); самолёт (само + лет). Ingliz tilida: toothpaste (tooth
+ paste); smartphone (smart + phone). Ularning farqi ingliz tilida kompozitsiya
ko‘proq qo‘llaniladi va birikmalar qisqaroq ko‘rinishda bo‘ladi. Rus tilida esa ko‘proq
fonetik o‘zgarishlar bilan birga keladi. O‘xshashligi esa ikkala tilda ham bu usul yangi
tushunchalarni ifodalash uchun faol ishlatiladi.
Konversiya (so‘z turkumining o‘zgarishi)
Ingliz tilida bu usul juda keng tarqalgan. Masalan:
to work (fe’l) → a work (ot)
;
to run
(fe’l) → a run (ot)
.
Rus tilida esa bu usul kam qo‘llaniladi, o‘rniga affiksatsiya ustun
turadi. Biroq ayrim misollar mavjud:
бегать (fe’l) → бег (ot)
.
Asosiy farqi ingliz tilida
konversiya morfologik o‘zgarishsiz sodir bo‘ladi, rus tilida esa bunday o‘zgarishlar
odatda affikslar bilan birga kechadi. Lekin ularning ham o‘xshashlik tomonlari bor.
Masalan, har ikkala til ham so‘z turkumini o‘zgartirish orqali yangi so‘zlar yasashga
qodir.
Ingliz va rus tillarida so‘z yaratish jarayonlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, har ikkala
til ham o‘zining tarixiy, morfologik va fonetik tuzilishiga mos holda o‘ziga xos so‘z
yasalish tizimiga ega. Rus tili flektiv til bo‘lib, unda affiksatsiya (ya’ni qo‘shimchalar
orqali so‘z yasash) asosiy usullardan biri sifatida ajralib turadi. Rus tilida bir so‘zdan
ko‘plab yangi so‘zlar hosil qilish mumkin bo‘lib, bunda prefiks, suffiks va postfikslar
keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Bu holat rus tilining grammatik jihatdan murakkab, ammo
moslashuvchan tizimga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ingliz tili esa analitik til bo‘lib, unda
so‘z tartibi va yordamchi so‘zlarning roli muhim. Ingliz tilida affiksatsiya mavjud
bo‘lsa-da, u cheklanganroq miqdorda ishlatiladi. Buning o‘rniga konversiya — ya’ni
morfologik o‘zgarishsiz so‘z turkumining o‘zgarishi (masalan, fe’l → ot) keng
tarqalgan. Bu usul ingliz tilida leksik boylikni oshirishda muhim vosita sanaladi.
Shuningdek, ingliz tilida reduplikatsiya (so‘z qismlarining takrorlanishi) orqali hosil
bo‘lgan so‘zlar tilga yumoristik yoki emotsional rang berishda foydalanilsa, rus tilida
bunday holat kamroq uchraydi va asosan ovoq taqlidlovchi so‘zlarda kuzatiladi.
Umuman olganda, so‘z yaratish jarayonidagi o‘xshashliklar shuni ko‘rsatadiki,
har ikki til zamonaviy hayot va texnologik taraqqiyot ta’sirida yangi leksik birliklarni
ishlab chiqishda moslashuvchanlik ko‘rsatmoqda. Farqlar esa til tuzilmasining chuqur
morfologik va tarixiy ildizlariga borib taqaladi. Til o‘rganuvchilar, tarjimonlar va
tilshunoslar uchun bu farq va o‘xshashliklarni chuqur o‘rganish nafaqat nazariy
bilimlarni oshiradi, balki amaliy til kompetensiyasini rivojlantirishda ham muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, tarjimada to‘g‘ri va aniq so‘z tanlash, yangi so‘zlarni
yaratish yoki tushunishda bu bilimlar juda foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
87
ISSN:3030-3613
1. Бацевич Ф.С. «Основы лингвистики». – Москва: Академия, 2010.
2. Aronoff, M. & Fudeman, K. "What is Morphology?" – Wiley-Blackwell, 2011.
3. Plag, I. "Word-Formation in English." – Cambridge University Press, 2003.
4. Crystal, D. "The Cambridge Encyclopedia of the English Language." – Cambridge
University Press, 2010.
5. Русская грамматика. Том 1 и 2. – Москва: Наука, 1980.
6. Интернет-ресурсы: cambridge.org, gramota.ru, oxfordlearnersdictionaries.com
