T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
84
ISSN:3030-3613
O‘ZBEK VA RUS TILLARIDA SON SO‘Z TURKUMINING QIYOSIY
O‘RGANILISHI
Farg’ona davlat universiteti, rus tili
metodikasi kafedrasi o’qituvchisi
Xamidova Maxbuba Kaharovna
Farg‘ona davlat universiteti,chet tillari
fakulteti tillarnio‘qitish:ingliz tili
yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Hakimjonova Mohimbegim Mansurjon qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va rus tillarida son so‘z turkumlarining
qiyosiy o‘rganilishi yoritilgan. Har ikki tildagi sonlarning turlari, grammatik
xususiyatlari va o‘xshash hamda farqli jihatlari tahlil qilingan. Shuningdek, sonlarning
zamonaviy hayotdagi, ayniqsa raqamli texnologiyalar va fan-texnika sohalaridagi o‘rni
haqida fikr yuritilgan. Tillarni o‘rganishda sonlar mavzusining ahamiyati ham alohida
ta’kidlangan. Maqola lingvistik qiyosiy tahlil asosida yozilgan bo‘lib, amaliy
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek tili, rus tili, son so‘z turkumi, qiyosiy tahlil, grammatika,
raqamli texnologiyalar, tilshunoslik.
Abstract:
This article presents a comparative study of numeral word classes in
Uzbek and Russian languages. It analyzes the types, grammatical features, similarities,
and differences of numerals in both languages. The paper also discusses the
significance of numerals in modern life, especially in digital technologies and scientific
fields. The importance of understanding numerals when learning a language is also
emphasized. The article is based on a linguistic comparative analysis and has practical
value.
Keywords:
Uzbek language, Russian language, numeral word class, comparative
analysis, grammar, digital technologies, linguistics.
Аннотация:
В данной статье представлен сравнительный анализ
числительных в узбекском и русском языках. Рассматриваются типы
числительных, их грамматические особенности, сходства и различия. Также
обсуждается значение числительных в современной жизни, особенно в условиях
развития цифровых технологий и науки. Отмечена важность знания
числительных при изучении языков. Работа основана на лингвистическом
сравнительном подходе и имеет практическую ценность.
Ключевые слова:
узбекский язык, русский язык, числительные,
сравнительный анализ, грамматика, цифровые технологии, лингвистика.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
85
ISSN:3030-3613
Til – murakkab tizim bo'lib, insonlar o'rtasida fikr almashish, muloqot qilish va
o'zaro tushunish uchun xizmat qiladi. Uning muhim tarkibiy qismlaridan biri bo'lgan
so'z turkumlari orasida son alohida o'rin egallaydi. Chunki u predmetlarning miqdoriy
ko'rsatkichlarini, sanog'ini va tartibini aniq ifodalash imkonini beradi. Sonlar nafaqat
tilshunoslikda, balki matematika, statistika, iqtisodiyot, muhandislik kabi aniq fanlarda
ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada o'zbek va rus tillaridagi son so'z
turkumlarining qiyosiy tahlili, ularning o'xshash va farqli jihatlari, tuzilish
xususiyatlari va qo'llanish doiralari batafsil yoritiladi.
Son so‘z turkumi predmetlarning miqdorini, sanog‘ini, tartibini bildiruvchi so‘z
turkumidir. U insoniyat faoliyatining turli sohalarida muhim rol o‘ynaydi: matematika,
statistika, iqtisodiyot, fan va texnika, kundalik hayotda va hokazo. Ushbu maqolada
o‘zbek va rus tillarida son so‘z turkumlarining qiyosiy tahlili, ularning o‘xshash va
farqli jihatlari hamda bugungi kundagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
O'zbek tilida son so'z turkumi
O'zbek tilida son so'z turkumi predmetning miqdorini, sanog'ini yoki tartibini
bildirib, "nechta?", "nechanchi?" so'roqlariga javob beradi. O'zbek tilidagi sonlar o'z
ma'nosiga ko'ra quyidagi turlarga bo'linadi:
Sanoq sonlar: Predmetlarning miqdorini umumiy holda ifodalaydi.
Misollar: bir kitob, ikki qalam, uch olma, to'rt stul, besh bola.
Dona sonlar: Predmetlarning aniq sonini, donasini ko'rsatadi.
Misollar: bitta daftar, ikkita ruchka, uchta nok, to'rtta parta, beshta o'quvchi.
Tartib sonlar: Predmetlarning tartibini, o'rnini ko'rsatadi.
Misollar: birinchi qator, ikkinchi o'rin, uchinchi dars, to'rtinchi uy, beshinchi
mashina.
Chama sonlar: Predmetlarning taxminiy, noaniq miqdorini ifodalaydi.
Misollar: bir necha kishi, bir qancha odam, ko'p kitoblar, oz vaqt, ancha pul.
Kasr sonlar: Butunning bir qismini ifodalaydi.
Misollar: bir butun o'ndan bir metr, ikki butun yuzdan yetti foiz, uchdan bir qism,
to'rtdan uch ulush, beshdan ikki hissa.
Rus tilida son so'z turkumi
Rus tilida son (имя числительное) ham predmetlarning miqdorini, sanog'ini yoki
tartibini bildirib, "сколько?", "который?" so'roqlariga javob beradi. Rus tilidagi sonlar
o'z ma'nosiga va grammatik xususiyatlariga ko'ra quyidagi turlarga bo'linadi:
Miqdor sonlar (Количественные числительные): Predmetlarning miqdorini
umumiy holda ifodalaydi.
Misollar: один стол, два карандаша, три яблока, четыре стула, пять детей.
Tartib sonlar (Порядковые числительные): Predmetlarning tartibini, o'rnini
ko'rsatadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
86
ISSN:3030-3613
Misollar: первый ряд, второе место, третий урок, четвертый дом, пятая
машина.
Kasr sonlar (Дробные числительные): Butunning bir qismini ifodalaydi.
Misollar: одна вторая часть, три пятых доли, одна целая и одна десятая
метра.
Yig'ma sonlar (Собирательные числительные): Bir nechta predmetni
birgalikda ifodalash uchun ishlatiladi.
Misollar: двое друзей, трое суток, четверо ворот, пятеро котят.
Qiyosiy tahlil: O'xshash va farqli jihatlar
O'zbek va rus tillarida son so'z turkumlarining o'xshash jihatlari quyidagilardan
iborat: har ikki tilda ham sonlar predmetning miqdorini, sanog'ini yoki tartibini
bildiradi. Ikkala tilda ham miqdor (sanoq) va tartib sonlar mavjud. Shuningdek, har
ikkala tilda kasr sonlar ham uchraydi.
Farqli jihatlarga kelsak, o'zbek tilida dona sonlar mavjud bo'lib, rus tilida bu
ma'no boshqa so'zlar bilan ifodalanadi (masalan, "dve shtuki"). Rus tilida sonlar jins,
son va kelishiklar bo'yicha o'zgaradi, o'zbek tilida esa bu xususiyat yo'q. Masalan, rus
tilida "dva stola" (ikki stol), "dve knigi" (ikki kitob) kabi jinsga qarab sonning shakli
o'zgaradi. Bundan tashqari, rus tilida yig'ma sonlar mavjud (dvoe, troe), o'zbek tilida
bunday tur yo'q. O'zbek tilida chama sonlar (bir necha, bir qancha) keng qo'llaniladi,
rus tilida ularning to'liq mos analoglari yo'q. Rus tilida sonlar tarkibiga ko'ra sodda,
hosila va murakkab bo'lishi mumkin, bu o'zbek tilida ham kuzatiladi, lekin unchalik
urg'u berilmaydi.
Xulosa qilib aytganda o‘zbek va rus tillarida son so‘z turkumlari tahlili shuni
ko‘rsatadiki, har ikki tilda bu turkum muhim grammatik rol o‘ynaydi va ularning
shakllanishi hamda qo‘llanilishida o‘xshashliklar bilan bir qatorda sezilarli farqlar ham
mavjud. O‘zbek tilida sonlar ko‘proq mustaqil va barqaror shaklda ishlatilsa, rus tilida
ularning jins, son va kelishik bo‘yicha o‘zgarishi murakkab grammatik tizimni tashkil
etadi. Shu bilan birga, har ikkala til uchun sonlarning kundalik hayot, fan, texnika va
axborot texnologiyalaridagi o‘rni juda katta. Son so‘z turkumlarini qiyosiy o‘rganish
orqali nafaqat grammatik bilimlar chuqurlashadi, balki til o‘rganishda amaliy
ko‘nikmalar ham ortadi. Bu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar davom ettirilsa, boshqa tillar
bilan ham taqqoslash imkoniyatlari paydo bo‘ladi va lingvistik bilimlar yanada
boyiydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Шанский, Н. М., Тихонов, А. Н. Современный русский язык. В 3 ч. Ч. 2:
Словообразование. Морфология. Москва: "Просвещение".(1987).
2.
Abdurahmonov, G., Mamajonov, A. O'zbek tili grammatikasi. I qism. Sintaksis.
Toshkent: O'qituvchi. (1982).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
87
ISSN:3030-3613
3.
Современный русский язык. Н. С. Валгина, Д. Э. Розенталь, М. И. Фомина.
Москва: "Логос".(2001).
4.
Hozirgi o'zbek adabiy tili. A. G'ulomov tahriri ostida. Toshkent: O'zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi Davlat Ilmiy Nashriyoti. (2006).
5.
Розенталь, Д. Э. Справочник по русскому языку. Практическая стилистика.
Москва: Оникс. (2003).
6.
Qilichev, E. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Morfologiya. Toshkent: TDIU nashriyoti.
(2006).
7.
Лопатин, В. В. (Ред.). Русский толковый словарь. Москва: Рус. яз. (1998).
