T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
204
ISSN:3030-3613
KIBERXAVFSIZLIK VA RAQAMLI MA’LUMOTLARNI HIMOYA
QILISHDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Abdumannonova Guljahon Iqboljon qizi
guljahonabdumannonova@gmail.com
Farg`ona Davlat Universiteti
Filologiya va tillarni o`qitish chet tillari fakulteti
24.108-guruh talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari,
hozirgi zamon raqamli tahdidlarining turlari va ularga qarshi kurashishda
qo‘llanilayotgan zamonaviy texnologiyalar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, shaxsiy va
korporativ ma’lumotlarni himoya qilish usullari tahlil qilinadi. Kiber makonda
xavfsizlikni ta’minlashda sun’iy intellekt, kriptografiya, “Zero Trust” arxitekturasi
kabi yangi texnologik yondashuvlar o‘rganiladi.
Kalit so`zlar:
kiberxavfsizlik, raqamli tahdidlar, axborot xavfsizligi,
ma’lumotlarni himoya qilish, sun’iy intellekt, kriptografiya.
Annotation.
This article explores the fundamental concepts of cybersecurity,
the types of modern digital threats, and the advanced technologies used to combat
them. It also analyzes methods of protecting personal and corporate data. The study
examines new technological approaches such as artificial intelligence, cryptography,
and Zero Trust architecture to ensure security in cyberspace.
Keywords:
cybersecurity, digital threats, information security, data
protection, artificial intelligence, cryptography.
Kirish
Raqamli inqilob jamiyatning barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa,
axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi kiber makonda yangi muammolarni
yuzaga keltirdi. Bugungi kunda kiberxavfsizlik nafaqat texnik muammo, balki
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy masala sifatida ham qaralmoqda.
Axborot texnologiyalaridan foydalanuvchi har bir foydalanuvchi – xoh
jismoniy, xoh yuridik shaxs bo‘lsin – o‘zining raqamli ma’lumotlarini himoya qilish
zaruriyatini his qilmoqda. Ma’lumotlarning yo‘qolishi, o‘g‘irlanishi yoki o‘zgartirilishi
nafaqat alohida foydalanuvchiga, balki butun tizimga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Shu sababli, zamonaviy axborot muhitida xavfsizlik masalalari birinchi darajali
ahamiyat kasb etmoqda.
Kiberxavfsizlikning asosiy maqsadi – raqamli ma’lumotlarning butligini,
maxfiyligini va mavjudligini ta’minlashdir. Hozirgi paytda kiber tahdidlar turlicha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
205
ISSN:3030-3613
ko‘rinishda yuzaga chiqmoqda va ularning oldini olish uchun yangidan-yangi
texnologik yondashuvlar talab etiladi.
Kiberxavfsizlik tushunchasi va muammolari
Kiberxavfsizlik — bu kompyuter tizimlari, tarmoqlar, dasturiy ta'minot va
foydalanuvchilarni raqamli tahdidlardan, ya'ni zararli harakatlar, ruxsatsiz kirishlar,
ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki yo‘qotish kabi holatlardan himoya qilishga qaratilgan
chora-tadbirlar majmuidir. Bu atama ko‘p hollarda “axborot xavfsizligi” bilan sinonim
tarzda ishlatiladi, biroq kiberxavfsizlik ko‘proq raqamli muhitga tegishli bo‘lgan
xavflarga nisbatan qo‘llaniladi.
Kiberxavfsizlik masalasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bunga sabab —
internet tarmog‘ining kengayishi, korxona va tashkilotlarning raqamli platformalarga
o‘tishi, hamda onlayn xizmatlardan foydalanishning ortib borayotganidir. Ayniqsa,
moliyaviy xizmatlar, sog‘liqni saqlash tizimlari, ta’lim platformalari va davlat
boshqaruvi tizimlarida raqamli xavfsizlik yuqori ahamiyatli.
Jahon banki va boshqa xalqaro tashkilotlarning ma’lumotlariga ko‘ra, har yili
kiberjinoyatlar natijasida yuzaga keladigan moddiy zararlar milliardlab dollarni tashkil
qiladi. McAfee va Center for Strategic and International Studies (CSIS) hisobotlariga
ko‘ra, global iqtisodiyotga kiberhujumlar 1 trillion dollarga yaqin zarar yetkazmoqda.
Kiberjinoyatchilar tomonidan qo‘llaniladigan vositalar va uslublar tobora
murakkablashib bormoqda. Endilikda oddiy zararli dasturlar bilan emas, balki sun’iy
intellekt yordami bilan avtomatlashtirilgan hujumlar ham sodir etilmoqda. Natijada
an’anaviy himoya vositalari, masalan, faqatgina antivirus dasturlari yoki parollar orqali
himoya qilish, endilikda yetarli darajada samarali emas.
Yana bir jiddiy muammo – foydalanuvchilarning axborot xavfsizligi
madaniyatining yetarli darajada shakllanmaganidir. Ko‘pchilik oddiy parollar
ishlatadi, noma’lum manbalardan havolalarni ochadi, shaxsiy ma’lumotlarni osonlik
bilan tarqatadi. Bu esa kiberjinoyatchilarning ishini yengillashtiradi.
Kiberxavf turlari va ularning xususiyatlari
Kiberxavf — bu raqamli infratuzilmaga tahdid soluvchi har qanday zararli
harakat yoki xatti-harakatdir. Kiberxavf turlarining xilma-xilligi sababli ularga qarshi
kurashish jarayoni ham murakkab va keng qamrovli bo‘lishi lozim. Quyida eng ko‘p
uchraydigan va xavfli hisoblangan tahdid turlari keltirilgan:
1.Phishing (soxtalashtirish)
Phishing — foydalanuvchini aldash yo‘li bilan uning maxfiy ma’lumotlarini
(login, parol, bank kartasi rekvizitlari) qo‘lga kiritishga qaratilgan hujumdir.
Ko‘pincha elektron pochta orqali yuborilgan soxta xabarlar yordamida amalga
oshiriladi. Foydalanuvchi uni rasmiy tashkilotdan kelgan deb o‘ylab, havolaga bosadi
yoki ma’lumot kiritadi, natijada ularning ma’lumotlari jinoyatchilar qo‘lida.
2.DDoS (Distributed Denial of Service) hujumlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
206
ISSN:3030-3613
DDoS hujumlar — server yoki tarmoq resurslarini haddan tashqari yuklash
orqali ularni ishdan chiqarishga qaratilgan hujumlardir. Ular ko‘pincha turli
manbalardan bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladi. Bunday hujumlar kompaniyalar
uchun katta moliyaviy yo‘qotishlarga olib keladi, chunki xizmatlar vaqtincha to‘xtab
qoladi.
3.Zararli dasturlar (Malware)
Zararli dasturlar — foydalanuvchining ruxsatisiz qurilmaga o‘rnatilib, unga
zarar yetkazuvchi yoki maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlaydigan dasturlar turidir. Ular
orasida viruslar, trojanlar, shpion dasturlar (spyware), reklama dasturlari (adware)
mavjud. Malware orqali foydalanuvchi nazoratisiz qurilmaning ishlashiga aralashish
mumkin bo‘ladi.
4.Ransomware (talabnoma dasturlar)
Ransomware — foydalanuvchining fayllarini shifrlab, ularga kirishni cheklaydi
va ularni tiklash evaziga pul talab qiladi. Bu eng xavfli kiber tahdidlardan biri bo‘lib,
aksariyat hollarda shifrlangan ma’lumotni tiklashning iloji bo‘lmaydi. Bunday
dasturlar odatda pochta orqali yoki soxta dastur ko‘rinishida tarqatiladi.
5.SQL Injection
Bu hujum turi veb-ilovalarda mavjud bo‘lgan zaiflikdan foydalangan holda,
ma’lumotlar bazasiga zarar yetkazish yoki undan ma’lumotlarni noqonuniy tarzda
olish imkonini beradi. Bu hujumlar asosan xavfsizlik choralarini noto‘g‘ri joriy qilgan
veb-saytlarda sodir bo‘ladi.
6.Inside threat (Ichki tahdid)
Bu kompaniya yoki tashkilot ichidagi xodimlar hayotidagi xavflardir.
Himoya qilishda qo`llanilayotgan texnologiyalar
Kiberxavfsizlikka qarshi samarali kurash hozirgi kunda bir nechta zamonaviy
texnologiyalar yordamida olib boriladi. Quyida eng muhim to‘rt yondashuv
tavsiflangan:
1.Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘qitish
Sun’iy intellekt (AI) va mashinaviy o‘qitish (ML) xavfli xatti-harakatlarni
avtomatik aniqlash va ularga munosabat bildirishni sezilarli darajada tezlashtiradi. ML
modellari tarmoq trafigidagi anomaliyalarni o‘rganib, normal holatdan chetga
chiqadigan naqshlarni aniqlaydi. Masalan, foydalanuvchining odatdagi login vaqtlari,
joylashuvi yoki ma’lumotlarga kirish usullari tahlil qilib, shubhali kirishlarga darhol
signal beradi.
2.Kriptografik algoritmlar
Ma’lumotlarni himoya qilishning eng ishonchli usullaridan biri – kuchli
kriptografiya. Simmetrik algoritmlar (AES, Snowflake) va assimmetrik algoritmlar
(RSA, ECC) ma’lumotlarni kodlab, ruxsatsiz shaxslar uchun foydasiz holga keltiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
207
ISSN:3030-3613
Shuningdek, ma’lumotlarga kirishni nazorat qilish uchun raqamli imzolar va
sertifikatlash tizimlari amal qiladi, bu esa ma’lumot manbasini va yaxlitligini
kafolatlaydi.
3.Bulutli xavfsizlik xizmatlari
Katta korxonalar va tashkilotlar uchun “Bulutda xavfsizlik” (Security as a
Service) modeli mashhur bo‘lmoqda. Bu yondashuvda real vaqtda tarmoq trafigi
skanerlash, hujumni oldindan aniqlash, DDoS himoyasi va avtomatik yangilanish kabi
xizmatlar bulut provayder tomonidan ta’minlanadi. S.hu tarzda kompaniyaning ichki
infratuzilmasiga kamroq sarmoya kiritib, doimiy yangilanadigan himoya darajasi
saqlanadi.
4. Zero Trust arxitekturasi
“Zero Trust” tamoyili bo‘yicha har bir kirish so‘rovi avtomatik tarzda
tekshiriladi — ichki tarmoqlar va foydalanuvchilar bundan mustasno emas. Har bir
foydalanuvchi va qurilma kirish huquqi cheklangan “kam huquqli” formatda beriladi,
hamda doimiy autentifikatsiya, kirish siyosati va konteksual baholash orqali ruxsat
yoki rad qarori qabul qilinadi. Bu uslub eski “ichkarida — ishon — tashqarida —
tekshir” tamoyilidan qat’iy ozod boʻlib, zamonaviy tahdidlarga nisbatan ancha
chidamli.
Xulosa
Ushbu maqolada kiberxavfsizlikning zamonaviy yondashuvlari orqali raqamli
ma’lumotlarni himoya qilish masalalari keng qamrovda ko‘rib chiqildi. Avvalo,
kiberxavfsizlik tushunchasi va u bilan bog‘liq muammolar tahlil qilindi, so‘ngra
phishing, DDoS, malware, ransomware, SQL Injection va ichki tahdid kabi asosiy
kiberxavf turlari yoritildi. Himoya vositalari sifatida sun’iy intellekt va mashinaviy
o‘qitish, kuchli kriptografik algoritmlar, bulutli xavfsizlik xizmatlari hamda Zero Trust
arxitekturasi taqdim etildi. O‘zbekiston misolida esa huquqiy bazaning
mustahkamlanishi,
“Raqamli
O‘zbekiston
– 2030”
strategiyasi,
yagona
integratsiyalashgan axborot tizimi va kadrlar tayyorlash bo‘yicha amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar muhokama qilindi.
Kelajakda kiberxavfsizlikni yanada takomillashtirish uchun: mahalliy kadrlar
malakasini oshirish va xalqaro sertifikatlash dasturlarini kengaytirish, kichik va o`rta
biznes sub’ektlariga subsidiyalangan xavfsizlik yechimlarini taklif etish, aholining
axborot xavfsizligi madaniyatini rivojlantirish bo`yicha keng ko`lamli ma`rifiy
kompaniyalarni tashkil etish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Schneier, B. (2020). Applied Cryptography. Wiley.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
208
ISSN:3030-3613
2. Stallings, W. (2021). Network Security Essentials. Pearson.
3. O‘zbekiston Respublikasi “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni (2020).
4. Cybintsolutions.com. (2024). Global Cybersecurity Statistics.
5. Lex.uz. (2020). O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlar bazasi.
