T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
155
ISSN:3030-3613
TIL BIRLIKLARINING ALOHIDA TIZIM SIFATIDA OʻZARO
MUTANOSIBLIGI
Joʻrayeva Zuhra Xusanboy qizi
Nurmuhammedova Iroda Umidbek qizi
Andijon davlat pedogogika instituti bakalavriat talabalari.
Annotatsiya:
Biz ushbu maqolada til birliklarining alohida tizim sifatida o’zaro
mutanosibligi, ya’ni ular o’rtasidagi paradigmatik, sintagmatik, iearxik munosabatlari
haqida ma’lumotni bilib olamiz. Til va nuqt birliklari orasidagi muhim farqlardan biri
til birliklarining tanlanishiga imkon beradigan paradigmalarda; nutq birliklarining esa
tanlanish asosida birin ketinlikda birlashadigan hodisalar – sintagmalarda
voqealanishiga aytiladi. Bundan tashqari lisoniy birliklar munosabati hamda turli
sathga oid birliklar munosabati kabi guruhlarda namoyon bo’lishi ham ushbu maqolada
keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar
: paradigmatik sintagmatik ieararxik, lisonit birliklar paradigma,
sintagma.
Abstract:
In this article, we will learn about the interrelation of language units
as a distinct system — that is, their paradigmatic, syntagmatic, and hierarchical
relations. One of the key differences between language units and speech units lies in
the fact that language units exist within paradigms, which allow for selection; whereas
speech units occur in syntagms — sequences formed based on selection. Furthermore,
the article also highlights how linguistic units relate to one another, as well as how
units from different levels of the language system.
Key words
: paradigmatic, syntagmatic, hieararchical, linguistic units,
paradigma, syntagma.
Аннотация:
В данной статье мы узнаем о взаимосвязи языковых единиц
как отдельной системы, а именно о парадигматических, синтагматических и
иерархических отношениях между ними. Одним из важных различий между
языковыми и речевыми единицами является то, что языковые единицы
участвуют в парадигмах, которые позволяют выбирать нужную форму, тогда как
речевые единицы реализуются в синтагмах — последовательною соединяемых
элементах на основе выбора. Кроме того, в статье рассматриваются отношения
между лингвистическими единицами, а также отношения между единицами,
относящимися к различным уровням языка.
Ключевье слова:
парадигматический, синтагматический, иерархический,
парадигма, синтагма.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
156
ISSN:3030-3613
Paradigmatika til birliklarining tanlov munosabatini o'rganadi, ya'ni bir so'z
o'rniga boshqa bir so'z qo'yish imkoniyatini o'rganadi. Paradigmatika, tilning vertikal
tuzilishini ta'riflaydi, ya'ni bir so'z o'rniga boshqa qanday so'zlar qo'yilishi
mumkinligini ko'rsatadi. Bu, asosan, leksik va grammatik kategoriyalarni o'rganishga
yordam beradi. Paradigmatika, so'zlarning sinonim va antonim munosabatlarini
o'rganishga imkon beradi. Sinonimlar bir-biriga yaqin ma'noga ega bo'lgan so'zlardir.
Masalan, "kattalashtirish" va "ulug'lashtirish" so'zlari sinonimdir. Antonimlar esa bir-
biriga qarama-qarshi ma'noga ega bo'lgan so'zlardir. Masalan, "kattalik" va "kichiklik"
so'zlari antonimdir. Paradigmatik tahlil yordamida, sinonimlar va antonimlar
o'rtasidagi farqlarni, ularning ma'no munosabatlarini va til tizmidagi o'rnini aniq
tushunish mumkin. Paradigmatika, shuningdek, grammatik shakl almashishlarini
o'rganishda ham muhim rol o'ynaydi
1
. Masalan, "ishlamoq" fe'li turli shakl
almashishlarni qabul qiladi, masalan, "ishlayman", "ishlaydi", "ishlaysizlar" va
hokazolar. Ushbu shakl almashishlar "ishlamoq" fe'lining paradigmasini tashkil qiladi.
Paradigmatik o'rganish, til tizimidagi grammatik o'zgarishlarni, masalan, fe'lning
zamon, shaxs, ko'plik, undov shakllarini tahlil qilish imkonini beradi. Umumiy belgilar
asosida birlashgan va bir – birini taqazo qiladigan,ammo har biri oʻziga xos belgilari
bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar tizimi - paradigma
deyiladi.Paradigmani tashkil etuvchi birliklar – paradigma aʼzolari deb yuritiladi. Bir
paradigma aʼzolari oʻrtasidagi oʻzaro munosabat paradigmatik munosabatdir
2
.
Paradigmatika til birliklarining, til sistemasining elementlari sifatida, struktural
birliklarining jami sifatida tekshirish aspektidir. Yaʼni paradigmatikada til
sistemasining struktural birliklari muayyan paradigmalarda birlashib, oʻzaro bir – biri
bilan taqqoslab ishiga koʻra xarakterlanadi[3]. Demak, paradigmatika ayni vaqtda
paradigmalar sistemasidir. Paradigmalar sistemasi esa, yuqorida aytganimizdek,til
birliklariga, aniqrogʻi, ularning umumiy va xususiy maʼnolariga koʻra– ular asosida
tashkil topadi, ya’ni paradigmalar oʻzaro mantiqiy munosabatga kirishgan qator til
birliklarining umumiy maʼnolariga koʻra birlashib, xususiy maʼnolariga koʻra
farqlanadi. Masalan kelishik qoʻshimchalarini olsak, umumiy belgisi– ”soʻzni sizga
bogʻlash“ belgisi bilan birlashsa,turlari va shakllanishiga koʻra farqlanadi.
Sintagmatika — bu til birliklarining ketma-ketlikdagi bog'lanishini, ya'ni
jumlada g'lanishini o'rganadigan tilshunoslik sohasidir. Sintagmatika, tilning
gorizontal tuzilishini ta'riflaydi, ya'ni so'zlarning bir-biriga qanday bog'lanishini va
jumlada o'rin olishini ko'rsatadi. Sintagmatika so'zlar o'rtasidagi grammatik
munosabatlarni o'rganishga imkon beradi[1]. Masalan, "Yigit kitob o'qiydi" jumlasida
"Yigit" va "kitob" so'zlari o'rtasida aniq grammatik munosabat mavjud: "Yigit" so'zi
1
B. Mengliyev, Q Tojiyeva. Tilshunoslikka kirish.5A220100– oOʻzbek filologiyasi bakalavri yoʻnalishi uchun
ma’ruza matni. Qarshi–2007
2
Axmanova O.S Salovar lingvistichestix terminov.–M.1966.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
157
ISSN:3030-3613
fe'lning sub'ekti hisoblanadi, "kitob" so'zi esa fe'lning to'ldiruvchisi hisoblanadi. Bu,
sintagmatik munosabatlarning qanday ishlashini, jumladagi so'zlar o'rtasidagi sintaktik
tuzilmani tushunish imkonini beradi[2]. Sintagmatika, shuningdek, so'z birikmalarini
o'rganishda ham muhim rol o'ynaydi. So'z birikmalari ikki yoki undan ko'p so'zlarning
bir-biriga bog'lanishi natijasida hosil bo'ladi va ma'lum bir ma'noni bildiradi. Masalan,
"qizil gul" so'z birikmasi "qizil" va "gul" so'zlarining bir-biriga bog'lanishidan hosil
bo'ladi va ma'lum bir rangdagi gulni bildiradi. So'z birikmalarining sintagmatik tahlili,
so'zlarning turli kontekstlardagi qo'llanilishi va ularning o'zaro bog'lanishini
ko'rsatadi.
3
Bundan tashqari, sintagmatika tilning sintaktik qonuniyatlarini belgilashda
ham yordam beradi. Jumladagi so'zlarning joylashuvi va ularning grammatik shakllari
sintagmatik munosabatlar orqali tashkil topadi. Har bir tilning o'ziga xos sintagmatik
strukturalari mavjud bo'lib, bu strukturani tahlil qilish tilning leksik, semantik va
sintaktik xususiyatlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi. Sintagmatik aloqa,
avvalo, til birliklarining yotiq chiziq boʻyicha birin-ketin oʻzaro bogʻlanish
munosabatini hosil qiladi. Sintagmatik aloqa nutqda ham lisonda ham mavjud.
Qoʻshimcha va oʻzaklarda boʻlgani kabi lugʻaviy birliklarda ham oʻziga xos
qoʻshnichilik, ya’ni sintagmatik munosabatlari bor. Lugʻaviy birliklarning
qoʻshnichilik munosabatlariga kirishish uchun ular orasidagi ma’no oʻxshashligi va
mantiqiy bogʻlanishi kerak.
4
Sintagmatika til birliklarining nutq jarayonida oʻzaro bogʻlangan holda
qoʻllanilishini tekshiradi. Demak, lisoniy birliklarning, masalan, soʻzlarning nutq
faoliyatida ketma-ket kelishi, muayyan tartibda joylashishi sintagmatika sifatida
namoyon boʻladi. Shuningdek, sintagmatika lisoniy birliklar orasidagi munosabatlar
aniqligi va izchilligi bilan ajralib turadi.
5
Masalan, ”Men istiqlol tufayli gullab-
yashnayotgan Vatanning farzandiman“. Ushbu gapda koʻrinib turibdiki,nutq
faoliyatida muayyan ”yotiq chiziqqa“ joylashib, muayyan tartibda, mantiqiy ketma-
ketlikda kelgan birliklar orasidagi munosabatlar sintagmatik munosabatni hosil
qilyapti.
Til birliklari orasida paradigmatik– oʻxshashlik, sintagmatik– qoʻshnichilik
munosabatlari bilan bir qatorda ierarxik ya’ni pogʻonali munosabat ham farqlanadi.
Bunday munosabatlar til birliklari oʻzaro butun- boʻlak, tur-jins aloqalari bilan bogʻliq
boʻladi.Masalan, morfologik sathda qaratqich kelishigi bir otni ikkinchi otga yoki
harakat nomiga bogʻlashga xizmat qiladi, shu bilan u kelishiklar guruhiga kiradi,
kelishiklar esa soʻzlarni bir-biriga bogʻlovchi vositalar guruhiga kiradi. Tobe soʻzni
hokim soʻzga bogʻlovchi kelishiklar va koʻmaklchilar bogʻlovchi va egalik
3
.
Y.N.Karaulov, “Rus tili va zamonaviy tilshunoslik” (rus tili va zamonaviy tilshunoslik)
4
4. A.A.Bondarko, “Zamonaviy rus tili: Pragmatika”
5
G.V.Kolshanskiy, “Lingvomadaniyatshunoslikka kirish” (Lingvomadaniyatshunoslikka kirish)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
158
ISSN:3030-3613
kategoriyasi bilan birgalikda soʻzlarni bir-biriga bogʻlovchi vositalar sirasiga mansub
boʻladi.
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, til birliklari orasidagi munosabatlar
tilshunoslik fanining hozirgi davrda taraqqiy etayotgan nazariyalar qatori
oʻrganilayotgan ekan, u lisonda va nutqda mavjud boʻlgan aloqalarni aks ettirib,
baholaydi. Bu esa til va nutq munosabatlari orasidagi farqlovchi va birlashtiruvchi
belgilarni bir sath hamda turli sath doiralarida oʻrganishning dolzarb masalalaridan biri
ekanligini koʻrsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
B. Mengliyev, Q Tojiyeva. Tilshunoslikka kirish.5A220100– oOʻzbek filologiyasi
bakalavri yoʻnalishi uchun ma’ruza matni. Qarshi–2007
2.
Axmanova O.S Salovar lingvistichestix terminov.–M.1966.
3.
Y.N.Karaulov, “Rus tili va zamonaviy tilshunoslik” (rus tili va zamonaviy
tilshunoslik)
4.
A.A.Bondarko, “Zamonaviy rus tili: Pragmatika”
5.
G.V.Kolshanskiy,
“Lingvomadaniyatshunoslikka
kirish”
(Lingvomadaniyatshunoslikka kirish)
