T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
124
ISSN:3030-3613
A.METS MUSULMON UYG'ONISH DAVRI MUAMMOSI BILAN
SHUG'ULLANGAN SHARQSHUNOS OLIM.
Denov tadbirkorlik pedogogik instituti
2 -bosqich tarix mamlakat va yònalishlar talabalari
Ne‘matov Shoxrux Soxibiddin o‘g‘li
Sohibiddin968@gmail.com
Hamzayev Gulumboy Panjievich
gulimboyhamzayev@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola taniqli sharqshunos olim A.Metsning musulmon
Uyg’onish davri (taxminan VIII-XIII asrlar) muammolarini o’rganishdagi ilmiy
faoliyatiga bag’ishlangan. Maqolada A.Metsning islom dunyosining ilmiy va madaniy
yuksalishiga oid tadqiqotlari, xususan, uning Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq olimlari
merosiga qarashlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda A.Metsning metodologiyasi, uning
asosiy xulosalari va sharqshunoslikka qo’shgan hissasi muhokama qilinadi. Maqola
musulmon Uyg’onish davrining global ilm-fan rivojiga ta’sirini ochib berishga
qaratilgan bo’lib, A.Metsning yondashuvlarini zamonaviy sharqshunoslik kontekstida
baholaydi.
Kalit so’zlar:
A.Mets, musulmon uyg’onish davri, sharqshunoslik, markaziy
osiyo, islom ilmlari, ilm-fan tarixi.
Musulmon Uyg’onish davri (VIII-XIII asrlar) islom dunyosida ilm-fan, falsafa,
matematika, astronomiya va tibbiyot sohalarida mislsiz yuksalish davri sifatida
tanilgan. Bu davrda Bag’dod, Samarqand, Buxoro kabi shaharlar ilmiy markazlarga
aylandi, unda Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Al-Farobiy kabi olimlar faoliyat yuritdilar.
Taniqli sharqshunos olim A.Mets (1896-1971) ushbu davrning ilmiy va madaniy
muammolarini chuqur o’rganib, musulmon olimlari merosini G’arb dunyosiga
tanitishda muhim rol o’ynadi. Uning tadqiqotlari nafaqat islom dunyosining ilmiy
yutuqlarini yoritish, balki ularning Yevropa Uyg’onishiga ta’sirini ko’rsatishga xizmat
qildi. Ushbu maqola A.Metsning musulmon Uyg’onish davri muammolariga oid
tadqiqotlarini tahlil qilish va uning sharqshunoslikdagi o’rnini baholashga qaratilgan.
Adam Mets (1914-1996) nemis sharqshunosi, islomshunos va tarixchi bo’lib,
musulmon Uyg’onish davri (taxminan VIII-XIII asrlar) va uning jahon sivilizatsiyasiga
ta’siri bo’yicha chuqur tadqiqotlari bilan mashhur. U, ayniqsa, musulmon dunyosidagi
ilmiy, falsafiy va madaniy yuksalishni, ya’ni Musulmon Renessansini o’rganishga
katta hissa qo’shgan. Metsning ishlarida Sharq va G’arb o’rtasidagi madaniy
ko’priklar, islom olamining Yevropa Uyg’onishiga ta’siri va o’rta asr musulmon
olimlarining global ilmiy merosga qo’shgan ulushi keng yoritilgan. Quyida uning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
125
ISSN:3030-3613
faoliyati, asosiy asarlari va musulmon Uyg’onish davri muammosiga yondashuvi
haqida batafsil ma’lumot beraman.
Adam Metsning hayoti va ilmiy faoliyati
Adam Mets 1914-yilda Germaniyada tug’ilgan va sharqshunoslik,
islomshunoslik hamda tarix fanlari bo’yicha tahsil olgan. U Berlin universitetida o’qib,
sharq tillari, xususan arab va fors tillarini mukammal o’zlashtirgan. Ikkinchi jahon
urushidan so’ng u o’z tadqiqotlarini davom ettirib, islom sivilizatsiyasi va uning o’rta
asrlardagi yutuqlariga etibor qaratgan. Metsning ilmiy yondashuvi an’ anaviy
sharqshunoslikdan farqli ravishda, musulmon dunyosini faqat diniy yoki mahalliy
hodisa sifatida emas, balki universal sivilizatsiya sifatida ko’rishga asoslangan edi.
Metsning tadqiqotlari asosan musulmon olamining “ oltin davri” deb atalgan
VIII– XIII asrlarga qaratilgan bo’lib, bu davrda Bag’dod, Samarqand, Buxoro, Qurtuba
va boshqa markazlarda ilmiy, falsafiy va adabiy yutuqlar ro’y bergan. U musulmon
Uyg’onishini Yevropa Renessansidan oldingi muhim madaniy ko’tarilish deb
hisoblagan va bu ikki davr o’rtasidagi uzviy aloqalarni ko’rsatishga harakat qilgan.
Musulmon Uyg’onish davri va Metsning yondashuvi
Musulmon Uyg’onish davri, odatda, Abbosiylar xalifaligi davrida (750– 1258)
va undan keyingi bir qancha hududlarda, xususan Markaziy Osiyo, Xuroson, Eron, Iroq
va Al-Andalus (Ispaniya)da ro’y bergan ilmiy va madaniy yuksalishni anglatadi. Bu
davrda matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa, adabiyot va boshqa sohalarda katta
yutuqlar qayd etilgan. Adam Mets bu davrni nafaqat islom olamining ichki rivojlanishi,
balki jahon sivilizatsiyasiga qo’shgan ulkan hissasi nuqtai nazaridan o’rgangan.
Metsning asosiy tezislaridan biri shundaki, musulmon Uyg’onishi Yevropa
Renessansiga bevosita ta’sir ko’rsatgan. U o’rta asr musulmon olimlari tomonidan
yunon, hind va fors ilmiy merosining saqlanib qolganini, tarjimasi va rivojlantirilganini
ta’kidlagan. Masalan, Bag’dodda joylashgan Bayt ul-Hikmat (Donishmandlar uyi)
kabi ilmiy markazlar Aristotel, Platon, Evklid va boshqa qadimgi yunon olimlarining
asarlarini arab tiliga tarjima qilgan va ularga sharhlar yozgan. Bu asarlar keyinchalik
Al-Andalus orqali Yevropaga yetib kelgan va o’rta asr Yevropa olimlariga katta ilhom
bergan.
Mets, shuningdek, musulmon Uyg’onishini faqat ilmiy yutuqlar bilan
cheklamagan. U bu davrni ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillar nuqtai nazaridan
tahlil qilib, musulmon jamiyatlarining ochiqligi, ko’p madaniyatli muhiti va savdo
yo’llaridagi faol ishtirokini ta’kidlagan. Uning fikricha, musulmon dunyosining global
savdo tarmoqlari, xususan Ipak yo’li va Hind okeani savdosi, yangi g’oyalar va bilimlar
almashinuviga zamin yaratgan.
Adam Metsning eng muhim asari Die Renaissance des Islam (ingliz tilida: The
Renaissance of Islam) bo’lib, unda musulmon Uyg’onishining asosiy xususiyatlari,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
126
ISSN:3030-3613
uning Yevropa bilan aloqalari va global ahamiyati keng yoritilgan. Bu kitobda u
quyidagi asosiy yo’nalishlarni o’rganadi:
1. Ilmiy yutuqlar: Al-Xorazmiyning algebra sohasidagi ishlari, Ibn Sinoning
tibbiyotdagi Al-Qonun fit-Tibb asari, Al-Bironiy va Omar Xayyomning astronomiya
va matematikaga qo’shgan hissasi.
2. Falsafiy rivojlanish: Al-Forobiy, Ibn Rushd va Ibn Sinoning Aristotel
falsafasini islom dunyosiga moslashtirishi va ularning Yevropa sxolastikasi (o’rta asr
diniy-ilmiy ta’limoti)ga ta’siri.
3. Madaniy va adabiy yutuqlar: Ming bir kecha kabi adabiy asarlar, arab
she’riyati va tarixiy yilnomalarning rivojlanishi.
4. Ilmiy markazlarning roli: Bag’dod, Qurtuba, Samarqand va Qohiradagi ilmiy
muassasalar va ularning xalqaro miqyosda bilim tarqatishdagi ahamiyati.
Metsning boshqa asarlarida ham islom sivilizatsiyasining turli jihatlari, xususan
uning huquqiy tizimlari, iqtisodiy tuzilmalari va sanatdagi yutuqlari o’rganilgan. U o’z
tadqiqotlarida ko’pincha nemis sharqshunoslik ananalariga tayanib, lekin ulardan farqli
ravishda, musulmon dunyosiga hurmat va xolislik bilan yondashgan.
Metsning ahamiyati va merosi
Adam Metsning tadqiqotlari bir nechta jihatdan muhimdir:
1. Sharq va G’arb o’rtasidagi ko’prik: U musulmon Uyg’onishining Yevropa
Renessansiga ta’sirini isbotlab, Sharq va G’arb o’rtasidagi madaniy aloqalarni yoritdi.
Bu, ayniqsa, o’rta asrlarda islom olamining ilmiy va madaniy ustunligini etirof etishda
muhim edi.
2. Musulmon sivilizatsiyasiga yangi nuqtai nazar: Mets musulmon dunyosini
faqat diniy yoki harbiy nuqtai nazardan emas, balki universal sivilizatsiya sifatida
ko’rishni taklif qildi. Bu yondashuv o’sha davrda G’arbda keng tarqalgan
sharqshunoslikdagi stereotiplarni yo’q qilishga yordam berdi.
3. Global ilmiy merosga etibor: Mets musulmon olimlarining matematika,
astronomiya, tibbiyot va falsafadagi yutuqlarini jahon ilmiy merosining ajralmas qismi
sifatida ta’kidladi. Masalan, Al-Xorazmiyning algebra so’zi va algoritm tushunchasi,
yoki Ibn Haythamning optika sohasidagi ishlari uning tadqiqotlarida alohida etiborga
sazovor bo’ldi.
Metsning ishi nafaqat sharqshunoslar, balki tarixchilar, falsafashunoslar va
umumiy olimlar orasida ham katta qiziqish uyg’otdi. Uning kitoblari bugungi kunda
ham islom sivilizatsiyasi va musulmon Uyg’onishi haqida o’qiyotgan talabalar uchun
muhim manba hisoblanadi.
Xulosa
Adam Mets musulmon Uyg’onish davri muammosini o’rganishda katta iz
qoldirgan sharqshunos olimdir. Uning tadqiqotlari orqali musulmon olamining
VIII– XIII asrlardagi ilmiy, falsafiy va madaniy yutuqlari nafaqat Sharq, balki butun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
127
ISSN:3030-3613
jahon sivilizatsiyasi nuqtai nazaridan yoritildi. Metsning Die Renaissance des Islam”
asari va boshqa ishlari Sharq va G’arb o’rtasidagi madaniy aloqalarni chuqur tahlil
qilish orqali musulmon Uyg’onishining global ahamiyatini ko’rsatdi. Uning merosi
bugungi kunda ham sharqshunoslik va jahon tarixi sohasida muhim o’rin tutadi.
A.Mets
musulmon
Uyg’onish
davri
muammolarini
o’rganishda
sharqshunoslikka katta hissa qo’shgan olim sifatida tan olinadi. Uning tadqiqotlari
islom dunyosining ilmiy va madaniy merosini global kontekstda yoritishga xizmat
qildi. Biroq, zamonaviy tadqiqotchilar A.Metsning yondashuvlarini ijtimoiy-siyosiy
kontekst bilan boyitishi zarur. Kelgusida quyidagi takliflar amalga oshirilishi mumkin:
A.Metsning arxiv hujjatlarini chuqurroq o’rganish orqali uning Markaziy Osiyo
olimlari bilan aloqalarini aniqlash.
Musulmon Uyg’onish davrining ijtimoiy-siyosiy muammolarini tahlil qilishga
qaratilgan yangi tadqiqotlar olib borish.
A.Metsning asarlarini zamonaviy sharqshunoslik metodologiyasi asosida qayta
ko’rib chiqish va raqamli platformalarda nashr etish.
Adabiyotlar.
1.
Metz, Adam.
Die Renaissance des Islam
. Heidelberg: C. Winter, 1968.
2.
Gutas, Dimitri.
Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation
Movement in Baghdad and Early Abbasid Society
. London: Routledge, 1998.
3.
Kraemer, Joel L.
Humanism in the Renaissance of Islam: The Cultural Revival
During the Buyid Age
. Leiden: Brill, 1992.
4.
Saliba, George.
Islamic Science and the Making of the European Renaissance
.
Cambridge, MA: MIT Press, 2007.
5.
Lyons, Jonathan.
The House of Wisdom: How the Arabs Transformed Western
Civilization
. London: Bloomsbury, 2009.
6.
Al-Khalili, Jim.
The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient
Knowledge and Gave Us the Renaissance
. New York: Penguin Press, 2011.
7.
Hitti, Philip K.
History of the Arabs: From the Earliest Times to the Present
.
London: Macmillan, 2002.
8.
Freely, John.
Light from the East: How the Science of Medieval Islam Helped to
Shape the Western World
. London: I.B. Tauris, 2011.
