T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
220
ISSN:3030-3613
HARAKATDAGI ZARYADLAR VA ELEMENTAR TOKLARNING
ELEKTROMAGNIT O'ZARO TA'SIRI
Mamatova Go‘zaloy Jo‘ramirzayevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Fizika va texnologiya kafedrasi v.b.dotsenti.
Xusanov Otabek Usmonjon o‘g‘li
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
G‘ulomov Javohirbek Elyorbek o‘g‘li
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Harakatdagi zaryadlar va elementar toklarning elektromagnit o'zaro
ta'siri, fizika va elektromagnitizm sohalarida muhim o'rin tutadi. Bu o'zaro ta'sir,
zaryadlarning harakati va toklar orqali elektromagnit maydonlarning hosil bo'lishi va
ularga ta'sir etish hodisasini o'z ichiga oladi. Elektromagnit maydonlar orqali sodir
bo'ladigan kuchlar va toklar o'zaro munosabatlari ko'plab texnologik qurilmalarda,
jumladan, elektr motorlari, generatorlar va boshqa elektromagnit asboblarda ishlatiladi.
Ushbu mavzu, zaryadlar va toklarning o'zaro ta'sirini, Faradey va Maxwell qonunlari
orqali tushuntiradi.
Kalit so'zlar: +
Harakatdagi zaryadlar, elektromagnit maydon, elementar toklar,
amper qonuni, lorens kuchi, maxwell tenglamalari, elektr toki, magnit maydon,
Faradey qonuni.
Abstract:
The interaction between moving charges and elementary currents is a
fundamental concept in the fields of physics and electromagnetism. This interaction
involves the generation of electromagnetic fields by the movement of charges and the
influence of these fields on the currents. Electromagnetic forces and currents play a
crucial role in various technological devices, including electric motors, generators, and
other electromagnetic instruments. This topic explains the interaction of charges and
currents through Faraday's and Maxwell's laws.
Keywords:
Charges in motion, electromagnetic field, elementary currents,
Ampere's law, Lorentz force, Maxwell's equations, electric current, magnetic field,
Faraday's law.
Аннотация:
Взаимодействие движущихся зарядов и элементарных токов
является важным понятием в области физики и электромагнетизма. Это
взаимодействие включает в себя создание электромагнитных полей
движущимися зарядами и их влияние на токи. Электромагнитные силы и токи
играют ключевую роль в различных технологических устройствах, таких как
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
221
ISSN:3030-3613
электродвигатели, генераторы и другие электромагнитные приборы. В данной
теме объясняется взаимодействие зарядов и токов через законы Фарадея и
Максвелла.
Ключевые слова:
Движущиеся заряды, электромагнитное поле,
элементарные токи, закон Ампера, сила Лоренца, уравнения Максвелла,
электрический ток, магнитное поле, закон Фарадея.
Harakatdagi zaryadlar va elementar toklar elektromagnit o'zaro ta'siri, maxsus
nurlar, yoki kuchlar, ular orasidagi o'zaro ta'sirni ta'riflash uchun muhim tushunchadir.
Elektromagnit o'zaro ta'sir ikki asosiy elementni o'z ichiga oladi: harakatdagi zaryadlar
va toklar. Bu o'zaro ta'sirlar, elektromagnit maydonlar orqali sodir bo'ladi.
Harakatdagi zaryadlar elektromagnit maydonlarni yaratadi. Bu zaryadlar, odatda,
elektr toki orqali harakatlanadi. Zaryadning harakati vaqtida, u atrofidagi muhitga
elektromagnit maydonlar tarqatadi. Bu maydonlar ikki asosiy komponentga bo'linadi:
Elektr maydoni (E)
: Zaryadning mavjudligini va ta'sirini atrofdagi zaryadlarga
ko'rsatadi.
Elektr maydoni — bu zaryadning atrofida joylashgan va boshqa zaryadlarga ta'sir
qiluvchi vektor maydonidir. Elektr maydoni zaryadning mavjudligini va ta'sirini
atrofdagi zaryadlarga ko'rsatadi. Agar zaryad boshqa zaryadga qo'shilsangiz, u o'zining
elektr maydoni orqali bu zaryadga kuch ta'sir qiladi. Elektr maydoni kuchining
yo'nalishi, zaryadning manbaidan chiqib, musbat zaryadlarga qarab yo'naladi va
manfiy zaryadlarda esa teskari yo'nalish oladi.
Magnit maydoni (B)
: Harakatdagi zaryadning o'zini magnit maydonni
yaratishi.
Elementar toklar zaryadlarning bir joydan boshqasiga harakat qilishidir. Tok
oqimi – bu zaryadlar harakati, va bu harakatlar har qanday materialda yoki vakuumda
yuz berishi mumkin. Elementar toklar orqali o'zaro ta'sir ikki asosiy usulda amalga
oshadi:
Ampere qonuni
: Tokning o'zaro ta'sirini ko'rsatadi. Ikki paralel tokning o'zaro
ta'siri magnet maydonining hosil bo'lishi va ular orasidagi kuchni anglatadi.
Lorents kuchi
: Harakatdagi zaryadga qo'llaniladigan kuchni ifodalaydi. Lorents
kuchi zaryadning tezligi va unga tasir qiluvchi elektr va magnit maydonlari
orqali aniqlanadi.
Harakatdagi zaryadlar va toklar o'zaro elektromagnit maydonlar orqali ta'sir
ko'rsatadi. Bu o'zaro ta'sirlarning asosiy nuqtalari quyidagilardir:
Faradey qonuni
: O'zgaruvchi magnit maydonlari elektr toklarini yaratadi. Bu
hodisa transformatorlar va generatorlarda qo'llaniladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
222
ISSN:3030-3613
Maxwell tenglamalari
: Elektromagnit maydonlarning harakatini tavsiflaydi va
elektromagnit to'lqinlarning tarqalishini tushuntiradi. Ular zaryadlar va toklar
o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarni batafsil ko'rsatadi.
Elektromagnit o'zaro ta'sirlar ko'plab amaliy sohalarda qo'llaniladi. Masalan,
elektr motorlar, generatorlar, va boshqa elektromagnit texnologiyalar harakatdagi
zaryadlar va elementar toklar o'rtasidagi o'zaro ta'sirga asoslanadi.
Jismlar orasidagi bu o’zaro ta’sir elektromagnit maydon deb ataluvchi o’ziga xos
vositachi materiya orqali uzatiladi.
Elektromagnit maydon nazariyasining asoschisi Faradey bir jismning
boshqasiga ta’siri ularni bir-biriga tekkazish orqali yoki elektromagnit maydon deb
ataluvchi, oraliq muhit orqali uzatilishi mumkin, deb hisobladi.
Maksvell esa, Faradeyning asosiy g’oyalarini matematik shaklda ifodalab,
elektromagnit to’lqinlar mavjudligini ko’rsatib berdi va ularning tarqalish tezligi
yorug’likning vakuumdagi tezligiga mos ekanligini isbotladi.
Atom – molekulyar nazariyaga asosan, o’zaro ta’sir kuchlari jismni tashkil
etuvchi zaryadli zarrachalar orasidagi elektr o’zaro ta’sir natijasidir. Bundan,
elektromagnit maydon haqiqatan ham mavjudligi va u materiyaning bir ko’rinishi
ekanligi kelib chiqadi.
Elektromagnit maydon energiya, impuls va boshqa fizikaviy xususiyatlarga
egadir.
Zaryadlangan A jism atrofidagi fazoda elektr maydon hosil bo’ladi. Bu
maydon unga kiritilgan boshqa biror bir zaryadlangan V jismga ko’rsatayotgan ta’siri
orqali namoyon bo’ladi. Lekin, shuni ta’kidlash lozimki, A jismning zaryadlari hosil
qilgan maydon boshqa zaryadlangan jism joylashtirilmaganda ham fazoning har bir
nuqtasida mavjuddir. Elektromagnit maydon mavjud bo’lgan fazo - efir yoki vaakum
deb ataladi.
Elektron nazariyaning asosiy g’oyasini zamonaviy fizika tilida quyidagicha
ifodalash mumkin: har qanday modda musbat zaryadli atom yadrosidan va manfiy
zaryadli elektronlardan tashkil topgan.
Elektr zaryadi ayrim elementar zarrachalarning muhim xususiyati hisoblanib, bu
zarrachalarning zaryadi
е
– elementar zaryadga teng.
Har qanday
q
zaryad bir qancha elementar zaryadlardan tashkil topganligi
tufayli, u doimo
e
– ga karrali bo’ladi.
Ne
q
(7.1)
(1) – ifodadan, zaryad diskret qiymatlarni qabul qilgani uchun u kvantlangan
hisoblanadi.
Har xil inersial sanoq tizimlarda o’lchanadigan zaryad miqdori bir xil bo’lgani
uchun u relyativistik invariantdir. Boshqacha qilib aytganda, zaryad miqdori zaryad
harakatda bo’lsa ham, tinch holatda bo’lsa ham bir xildir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
223
ISSN:3030-3613
Elektr zaryadlari paydo bo’lishi va yo’qolishi mumkin, ammo bu holda albatta
har xil ishorali ikkita zaryad bo’lishi shart.
Shunday qilib, elektrdan ajratilgan tizimlarda zaryadlar yig’indisi o’zgarmas
bo’ladi va bu zaryadlarning
saqlanish qonuni
deb ataladi.
n
i
i
n
q
q
q
q
q
1
3
2
1
.....
Nuqtaviy zaryad
deb, shunday zaryadlangan jismga aytiladiki, uning
o’lchamlari boshqa zaryadlangan jismlarga bo’lgan masofaga nisbatan sezilarli
darajada kichik bo’lishi kerak.
Kulon burama tarozi orqali nuqtaviy zaryadlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchini,
ularning zaryadlari miqdori va oralaridagi masofaga bog’liqligini o’rgandi va quyidagi
xulosaga keldi: ikkita qo’zg’almas nuqtaviy zaryadlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchi
zaryadlarning har birining miqdorlari ko’paytmasiga to’g’ri proporsional va ular
orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsionaldir.
Kuchning yo’nalishi zaryadlarni tutashtiruvchi to’g’ri chiziq bo’ylab
yo’nalgandir (1- rasm).
Elektromagnit o'zaro ta'siri – bu zaryadlar va toklar o'rtasida yuzaga keladigan
kuchlar va maydonlar o'zaro ta'siridir. Harakatdagi zaryadlar va elementar toklarning
elektromagnit o'zaro ta'siri fizikaning asosiy tushunchalaridan biridir. Bu ta'sirlar orqali
elektr va magnit maydonlari bir-biriga bog'liq bo'lib, turli fizik hodisalarni tushunishga
imkon beradi. Harakatdagi zaryadlar va toklar orqali o'zaro ta'sirlar elektromagnit
nazariyasining markaziy o'rnini egallaydi, shu sababli bu mavzu keng ilmiy tadqiqotlar
va amaliyotda qo'llaniladigan nazariy asoslarni o'z ichiga oladi.
1. Harakatdagi zaryadlar va ularning elektromagnit maydon yaratishi:
Harakatdagi zaryadlar, masalan, elektronlar yoki protonlar, elektr maydonining
manbai hisoblanadi. Elektr maydoni – bu zaryadlarning o'zaro ta'siri tufayli harakat
qiladigan zarrachalarga ta'sir ko'rsatadigan maydon. Harakatdagi zaryadlar bu
maydonni o'zgaruvchan tarzda yaratib, o'zaro ta'sirlarni kuchaytiradi. Zaryadning
harakati natijasida magnit maydon ham yuzaga keladi. Bu holatda, harakatdagi
zaryadning o'zi, magnit maydonining manbai bo'lib, o'zgaruvchi magnit maydon
harakatdagi zaryadga ta'sir ko'rsatadi.
2. Elementar toklarning elektromagnit o'zaro ta'siri: Elementar tok, ya'ni bir
nechta zaryadlarning harakati, o'zgaruvchi magnit maydonni hosil qiladi. Agar
zaryadlar yo'li parallel yoki aylanma shaklda harakat qilsa, ular magnit maydonlar hosil
qilishi mumkin. Bu magnit maydonlar bir-birini kuchaytirishi yoki zaiflashtirishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
224
ISSN:3030-3613
mumkin. Bu o'zaro ta'sirlar ampere qonuni orqali ifodalanadi, u harakatdagi
zaryadlarning hosil qilgan magnit maydonlarini tasvirlaydi. Shuningdek, har bir
elementar tokning o'zaro ta'sirini o'rganish uchun Biot-Savart qonuni ham ishlatiladi,
bu qonun har bir zaryadning magnit maydonini hisoblashga yordam beradi.
3. Zaryad va toklarning o'zaro ta'siri: Harakatdagi zaryadlar va toklar o'rtasidagi
o'zaro ta'sirni tushunish uchun quyidagi asosiy qonunlarni ko'rib chiqish zarur:
Ampere qonuni: Bu qonun, harakatdagi zaryadlar yoki elementar toklarning
magnit maydonini tasvirlaydi. Agar tok o'tayotgan kabelni ko'rib chiqsak, uning
atrofida magnit maydon hosil bo'ladi va bu maydonning kuch chiziqlari
kabellarni o'rab oladi.
Lorentz kuchi: Harakatdagi zaryadga elektromagnit maydon tomonidan ta'sir
etuvchi kuch Lorentz kuchi deb ataladi. Bu kuch zaryadning harakat yo'nalishiga
perpendikulyar bo'lib, uning tezligini o'zgartirishga imkon beradi.
Faraday induksiyasi: Harakatdagi zaryadlar yoki o'zgaruvchan magnit maydon
elektr toki hosil qiladi. Bu hodisa Faraday induksiyasining asosidir va u ko'plab
texnologik qurilmalarda qo'llaniladi.
4. Elektromagnit dalgalarning o'zaro ta'siri: Harakatdagi zaryadlar va elementar
toklar elektromagnit dalgalar hosil qilishda ham o'zaro ta'sir qiladi. Elektromagnit
to'lqinlar o'zgaruvchan elektr va magnit maydonlari sifatida uzatiladi. Bu dalgalar
yorug'lik tezligida tarqaladi va zaryadlar yoki toklar orqali energiya uzatadi.
Elektromagnit to'lqinlar va maydonlarning o'zaro ta'siri elektromagnit qurilmalarning
ishlash printsiplarini tushunishga yordam beradi. Bu to'lqinlar mobil telefonlar, radio,
televidenie va boshqa ko'plab texnologiyalarni yaratishda asosiy o'rinni egallaydi.
5. O'zaro ta'sirlarning amaliy qo'llanilishi: Elektromagnit o'zaro ta'sirlari kundalik
hayotda juda ko'p qo'llaniladi. Ularning ba'zi amaliy misollarini ko'rib chiqamiz:
Elektron qurilmalar: Kompyuterlar, mobil telefonlar va boshqa elektron
qurilmalar elektromagnit maydonlar orqali ishlaydi. Harakatdagi zaryadlar va
toklar ularning energiya uzatishini va ma'lumotlarni qayta ishlashini ta'minlaydi.
Magnetizm: Elektronika va mexanikada magnit maydonlar va harakatdagi
zaryadlarning o'zaro ta'siri magnetlarning ishlashiga sabab bo'ladi. Magnit
rezonans tomografiya (MRT) kabi tibbiy qurilmalar ham bu tamoyillarga
asoslanadi.
Yorug'lik va to'lqinlar: Elektromagnit o'zaro ta'sirlari orqali nur va elektromagnit
to'lqinlar tarqaladi. Bu fenomenlar radiosignallar, Wi-Fi tarmoqlari va
telekommunikatsiyalarning asosi hisoblanadi.
Xulosa: Harakatdagi zaryadlar va elementar toklarning elektromagnit o'zaro ta'siri
zamonaviy fizika va texnologiyalarning asosiy poydevorini tashkil etadi. Bu o'zaro
ta'sirlar elektr va magnit maydonlarining bir-biriga ta'sirini tushunish uchun juda
muhimdir. Elektromagnit nazariyasi kundalik hayotda, shuningdek ilm-fan va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
225
ISSN:3030-3613
texnologiya sohalarida turli qurilmalarning ishlashini tushunishga yordam beradi.
Zaryadlar va toklarning elektromagnit o'zaro ta'sirlarini o'rganish, yangi
texnologiyalarni yaratish va mavjud tizimlarni takomillashtirish uchun katta
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
K.P.Abduraxmanov, O’.Egamov “Fizika kursi” darsligi, Toshkent.: Aloqachi 2013
y.
2.
K.P.Abduraxmanov, O’.Egamov “Fizika kursi” darslik, Toshkent, “O’quv ta’lim
metodikasi” 2015 y.
3.
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 1
4.
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 2
5.
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 3
