T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
267
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY DUNYODA MILLIY QADRIYATLARNI ASRASHNING
AHAMIYATI.
Salimova Marjona
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti
Pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Amirqulova Sevinch
ShDPI Pedagogika yoʻnalishi
2-bosqich talabasi
Annоtatsiya:
Mazkur maqolada globallashuv jarayonida milliy qadriyatlarning
yo‘qolib ketish xavfi, ularni asrashning dolzarbligi va zaruriyati haqida so‘z boradi.
Milliy urf-odatlar, an’analar, tilda so‘zlashish madaniyati, ma’naviy meros kabi
qadriyatlar jamiyatning ma’naviy tayanchi sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek,
zamonaviy texnologiyalar va madaniy almashinuvlar sharoitida milliy o‘zlikni
yo‘qotmaslik uchun ko‘rilayotgan chora-tadbirlar tahlil qilinadi. Maqola yosh avlod
tarbiyasida milliy qadriyatlarni singdirishning o‘rni va bu boradagi ta’lim-tarbiya
tizimining roli haqida ham fikr yuritadi.
Kalit sо‘zlar
:
Milliy qadriyatlar, globallashuv, madaniy identitet, yoshlar, raqamli
transformatsiya, ma’naviylik, ijtimoiy ong, milliy meros, ta’lim tizimi, zamonaviylik,
innovatsiya, madaniyat siyosati.
Globallashuv jarayoni XXI asrda insoniyat taraqqiyotining ajralmas omiliga
aylangan bo‘lib, u nafaqat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarga, balki milliy-madaniy
identifikatsiyaning tub mohiyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda
madaniyatlararo muloqotning jadallashuvi, axborot texnologiyalarining keskin
rivojlanishi va ommaviy madaniyatning keng tarqalishi natijasida jahon xalqlari
o‘rtasida umumiy ijtimoiy va madaniy me’yorlar shakllanmoqda. BMTning 2023-
yildagi “Madaniy xilma-xillik va globallashuv” bo‘yicha hisobotiga ko‘ra, so‘nggi 30
yil ichida dunyo bo‘ylab kamida 370 ta mahalliy til yo‘qolgan, 2500 dan ortiq til esa
yo‘qolish xavfi ostida turibdi.[9] Ushbu holat shuni ko‘rsatmoqdaki, madaniy
homogenizatsiya jarayoni faqat til emas, balki urf-odatlar, an’analar, qadriyatlar kabi
milliy boyliklarga ham jiddiy tahdid solmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Milliy
qadriyatlarni asrash va rivojlantirish – bu avvalo millat sifatida o‘zligimizni, tarixiy
xotiramizni va ma’naviy mustaqilligimizni saqlashdir”.[10] Mazkur nuqtai nazardan
kelib chiqib, bugungi kunda zamonaviy dunyoda milliy qadriyatlarni asrash dolzarb
masalalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. UNESCO ekspertlarining fikricha, agar
jahon madaniy merosi zamonaviy axborot vositalari orqali yosh avlod ongiga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
268
ISSN:3030-3613
yetkazilmasa, 2050 yilga kelib milliylikka asoslangan qadriyatlarning yarmi amaliy
hayotdan siqib chiqarilishi mumkin.[9] Shu bois, milliy qadriyatlarni asrash va
rivojlantirish, ularni zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirish, yoshlar ongida milliy
o‘zlikni mustahkamlash – bugungi ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.[10]
Mazkur maqolada zamonaviy dunyoda milliy qadriyatlarning ahamiyati, ularni
saqlab qolish yo‘llari, zamonaviy xavflarga qarshi immunitet shakllantirish zaruriyati
va istiqboldagi rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Milliy qadriyatlarni
globallashuv sharoitida saqlab qolish masalasi zamonaviy ijtimoiy-gumanitar
fanlarning dolzarb tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu borada bir qator xalqaro va
mahalliy olimlar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xususan, A. Appadurai [1],
S. Huntington[2], A. Giddens kabi G‘arb mutafakkirlari globallashuv va madaniy
identiklik o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tahlil etgan bo‘lib, ular madaniy
xilma-xillikni saqlab qolish uchun davlat siyosati va fuqarolik jamiyati institutlarining
faol hamkorligini zarur deb hisoblaydi.[3]
Milliy tadqiqotchilar orasida, ayniqsa, I. Karimovning “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch” asari [4], B. Yo‘ldoshevning globallashuv davrida milliy o‘zlikni
asrashga bag‘ishlangan ishlari[5], N. Jo‘rayevaning “Milliy qadriyatlar va
zamonaviylik” monografiyasi ushbu mavzuning nazariy asoslarini yaratishda muhim
manba sifatida xizmat qiladi. Mazkur asarlarda milliy qadriyatlarning jamiyat
taraqqiyotidagi roli, ularni yo‘qotish oqibatlari va zamonaviy muhitda ularni asrash
mexanizmlari tizimli tahlil qilingan.[6]
So‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi
Madaniyat vazirligi va Statistika agentligining 2023-yilgi hisobotida qayd etilishicha,
aholi orasida milliy urf-odatlarga amal qiluvchilarning ulushi 2010-yilda 74 foizni
tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2022-yilda 63 foizgacha kamaygan. Bu esa
jamiyatda g‘arbona hayot tarzining kuchayishi, internet va ijtimoiy tarmoqlarning
ta’siri, ayniqsa yoshlar orasida milliy madaniy identiklikka nisbatan befarqlik ortib
borayotganini ko‘rsatadi.[7] Tadqiqot metodologiyasi sifatida maqolada komparativ
tahlil, diskursiv yondashuv, sotsiologik so‘rovnoma natijalari, hamda kontent-analiz
usullaridan foydalanilgan. Jumladan, Toshkent, Samarqand va Farg‘ona viloyatlarida
o‘tkazilgan so‘rovnomalarda qatnashgan 1200 nafar respondentlarning 58 foizi “milliy
urf-odatlar yoshlar tomonidan unutilmoqda” degan fikrni bildirgan.[8] Ushbu natijalar
milliy qadriyatlarning saqlanishiga tahdid soluvchi omillarni aniqlash va kelajakda
qanday yo‘nalishlarda ishlash zarurligini belgilashga imkon beradi.
Yuqoridagi dalillarga asoslanib bashorat qilish mumkinki, agar milliy
qadriyatlarni asrash bo‘yicha tizimli, institutsional choralar ko‘rilmasa, 2040-yilgacha
bo‘lgan davrda O‘zbekistonda ayrim an’anaviy urf-odatlar amaliy hayotdan to‘liq
chetlashtirilishi mumkin. Shu bois, ushbu tadqiqot milliy qadriyatlar asosida barqaror
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
269
ISSN:3030-3613
ma’naviy muhitni shakllantirishga qaratilgan ilmiy-amaliy mexanizmlarni ishlab
chiqishga xizmat qiladi. Olib borilgan nazariy tahlillar, mavjud statistik ma’lumotlar
va sotsiologik kuzatuvlar asosida quyidagi ilmiy-amaliy xulosalarga kelindi:
Milliy qadriyatlar globallashuv jarayonida zaiflashishga yuz tutmoqda.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, yoshlar orasida global madaniyat ta’siri ortib
borayotganligi milliy urf-odatlar, an’analar va qadriyatlarning unut bo‘lishiga sabab
bo‘lmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzuridagi
Ijtimoiy tadqiqotlar markazining 2022-yilgi so‘roviga ko‘ra, 18–30 yoshdagi
ishtirokchilarning 42 foizi “milliy qadriyatlar zamonaviy hayotda to‘liq ahamiyatli
emas” deb hisoblagan. Bu esa yoshlar orasida madaniy begonalashuv holatining
kuchayib borayotganidan dalolat beradi.[8]
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi milliy qadriyatlarning saqlanishiga ikki
tomonlama ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bir tomondan, raqamli platformalar orqali milliy meros, til, urf-odat va san’at
namunalarini keng targ‘ib qilish imkoniyati yaratilmoqda. Masalan, 2023-yilda
O‘zbekistonda YouTube va Telegram platformalarida milliy madaniyatga oid
kontentlar soni 30% ga oshgan. Boshqa tomondan esa, shu platformalarda g‘arbona
hayot tarzining ideal sifatida targ‘ib qilinishi, yoshlar ongida o‘z milliyligiga nisbatan
ikkilanish hissini uyg‘otmoqda.[8]
Milliy qadriyatlarni asrashda ta’lim tizimi hal qiluvchi omil sifatida namoyon
bo‘lmoqda. O‘rganilgan ma’lumotlarga ko‘ra, maktab va oliy ta’lim dasturlarida milliy
qadriyatlarga oid fanlar va mavzular yetarli darajada yoritilmagani bois, yosh avlodda
bu borada chuqur bilim va tushunchaning shakllanishi sust bo‘lmoqda. Statistik
ma’lumotlarga tayanadigan bo‘lsak, 2023-yilda O‘zbekiston bo‘yicha 9-sinf
bitiruvchilarning atigi 18 foizi milliy urf-odatlar tarixiga oid test savollariga to‘liq
javob bera olgan.[8] Bu esa ta’lim orqali milliy identitetni mustahkamlash zaruratini
ko‘rsatadi.
Kelajakda milliy qadriyatlar saqlanib qolishi ularni zamonaviylik bilan
uyg‘unlashtira oluvchi tizimli yondashuvlarga bog‘liq.
Tahlillarga ko‘ra, agar 2025–2035-yillar oralig‘ida davlat siyosatida milliy
madaniyatni raqamlashtirish, yoshlar bilan interaktiv ishlash va an’anaviy
qadriyatlarni innovatsion yondashuvlar orqali targ‘ib qilishga e’tibor kuchaysa, 2040-
yilga kelib milliy qadriyatlarga ijobiy munosabat bildiruvchi yoshlar ulushi 60 foizga
yetishi mumkin. Aks holda esa bu ko‘rsatkich 40 foizdan ham past darajaga tushishi
xavfi mavjud.[8]
Ushbu natijalar asosida aytish mumkinki, zamonaviy dunyoda milliy
qadriyatlarni saqlab qolish faqatgina ularni muhofaza qilish emas, balki ularni
zamonaviy axborot muhitida yashovchan qilish, yosh avlod ongiga ijobiy singdirish
hamda ijtimoiy hayotda amaliy qo‘llash orqali mumkin bo‘ladi. Olib borilgan tahlillar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
270
ISSN:3030-3613
shuni ko‘rsatadiki, globallashuv jarayonida milliy qadriyatlarning saqlanishi masalasi
nafaqat madaniy yoki ma’naviy, balki strategik ijtimoiy muammoga aylangan. Dunyo
miqyosida madaniy identifikatsiya inqirozining chuqurlashuvi fonida, O‘zbekiston
singari boy tarixiy-madaniy merosga ega davlatlar oldida milliy qadriyatlarni
modernizatsiya qilgan holda saqlab qolish zaruriyati dolzarb bo‘lib bormoqda.
Tadqiqot davomida aniqlangan muhim holatlardan biri shuki, zamonaviy yoshlar
orasida individualizm va kosmopolit qarashlarning ortib borishi milliy an’anaviylikka
nisbatan mas’uliyatsizlikni shakllantirmoqda. 2023-yilda Respublika Ma’naviyat va
Ma’rifat markazi tomonidan o‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotda ishtirok etgan 1500
nafar yoshlarning 47 foizi "milliy qadriyatlar faqat o‘tmish merosi, ular zamonaviy
hayotda amaliy ahamiyatga ega emas", deb javob bergan.Bu esa yosh avlod orasida
qadriyatlarga nisbatan utilitar yondashuv shakllanayotganini anglatadi.[8] Shu bilan
birga, ayrim ijobiy tendensiyalar ham kuzatilmoqda. Jumladan, madaniyatni
raqamlashtirish, tarixiy meros ob’ektlarini virtual platformalarga joylashtirish va
ijtimoiy tarmoqlar orqali milliy bayramlar, marosimlar va urf-odatlar targ‘ibotining
kuchayishi milliylikka bo‘lgan qiziqishni jonlantirmoqda. Masalan, “O‘zbek milliy
liboslari” loyihasining Instagram sahifasida 2022–2023 yillarda obunachilar soni 140
mingdan 310 mingtaga oshgan. Bu esa raqamli transformatsiya milliy qadriyatlarni
ommalashtirishda muhim vosita bo‘la olishini ko‘rsatadi.
Muhokama jarayonida, milliy qadriyatlarning saqlanishi nafaqat ularni asrash
bilan, balki ularni amaliy hayotga tatbiq qilish darajasi bilan belgilanadi degan xulosa
chiqarish mumkin. Milliy an’analar ta’lim jarayonida, oilaviy tarbiyada, ommaviy
axborot vositalarida va davlat siyosatida faol tatbiq etilmas ekan, ular ma’naviy bezak,
lekin ijtimoiy rol o‘ynamaydigan atributga aylanib qoladi. Aynan shu sababli, XXI
asrda
milliy
qadriyatlarni
saqlash
siyosati
ularni
zamonaviylik
bilan
uyg‘unlashtiruvchi, innovatsion vositalar orqali yosh avlod ongiga yetkazuvchi
strategiyaga aylanishi lozim. Ilmiy tadqiqotlarga tayanilsa, agar mavjud holat saqlanib
qolsa, 2045-yilga borib o‘zbek jamiyatida qadriyatlar orqali shakllanuvchi ijtimoiy
birlik darajasi 30–35 foizga pasayishi mumkin. Biroq, agar hozirda faol harakatlar
amalga oshirilsa — jumladan, milliy qadriyatlar asosida yoshlar bilan zamonaviy
kommunikatsion platformalarda samarali muloqot o‘rnatilsa — bu ko‘rsatkich 60
foizgacha oshishi mumkin.[8]
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, zamonaviy globallashuv jarayonida milliy
qadriyatlarni asrab-avaylash nafaqat madaniy merosni saqlab qolish, balki jamiyatning
barqaror taraqqiyoti va milliy o‘zlikni mustahkamlashning ham asosiy omillaridan biri
ekanligi aniqlandi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, milliy qadriyatlarning
amaliy hayotda saqlanib qolishi ularning zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirilish
darajasiga bevosita bog‘liq. Hozirgi kunda bu masala ko‘plab davlatlar uchun dolzarb
mavzu bo'lib qolmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
271
ISSN:3030-3613
Yoshlar ongida milliylikka bo‘lgan qiziqishni oshirish, ta’lim tizimida ma’naviy-
tarbiyaviy komponentlarni kuchaytirish, raqamli platformalarda milliy kontentlarni
ko‘paytirish — qadriyatlarning barhayot bo‘lishi uchun zaruriy omillardir. Demakki,
milliy qadriyatlar nafaqat saqlanishi, balki zamonaviy axborot muhitida faol ishlatilishi
kerak. Agan qadriyatlar unutilsa jamiyat tanazzulga yuz tutishi muqarrar.
Shuningdek, ilmiy tahlillar milliy qadriyatlarni innovatsion yondashuvlar orqali
ommalashtirish imkonini beradi. Bu esa jamiyatda madaniy izchillikni ta’minlash,
milliy o‘zlikni asrash va ma’naviy immunitetni kuchaytirish yo‘lida muhim qadam
bo‘ladi.
MANBALAR RO’YHATI
1.
Appadurai, A. Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization. –
Minneapolis: University of Minnesota Press, 1996.
2.
Huntington, S. The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. –
New York: Simon & Schuster, 1998.
3.
Giddens, A. Runaway World: How Globalisation is Reshaping Our Lives. –
London: Routledge, 2003.
4.
Karimov, I. A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
5.
Yo‘ldoshev, B. Globallashuv va milliy o‘zlik muammolari. – Toshkent:
Akademnashr, 2015.
6.
Jo‘rayeva, N. Milliy qadriyatlar va zamonaviylik. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi va Statistika agentligi. “Madaniy
meros va qadriyatlar holati” bo‘yicha hisobot. – Toshkent, 2023.
8.
Respublika Ma’naviyat va Ma’rifat markazi. Yoshlar orasida qadriyatlar haqidagi
qarashlar so‘rovi natijalari. – Toshkent, 2023.
9.
UNESCO. World Report on Cultural Diversity. – Paris, 2023.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning ma’naviyat
masalalariga oid chiqishlari. – [Elektron manba]: https://www.president.uz
