T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
262
ISSN:3030-3613
GLOBALLASHUVNING TARIXIY XOTIRAGA TA’SIRI.
Eshmurotova Dildor
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti
Pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Amirqulova Sevinch
ShDPI Pedagogika yoʻnalishi
2-bosqich talabasi
Annоtatsiya.
Mazkur ilmiy ishda globallashuv jarayonining tarixiy xotiraga
ta’siri o‘rganiladi. Tarixiy ong va milliy xotiraning saqlanishi, ommaviy madaniyat va
global axborot oqimining ularning shakllanishiga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy ta’siri
tahlil qilinadi. Mavzu tarixiy xotirani globallashuv sharoitida asrashning dolzarbligini
ko‘rsatadi.
Kalit sо‘zlar:
Globallashuv, tarixiy xotira, milliy ong, madaniy meros, transmilliy
kommunikatsiya, raqamli axborot texnologiyalari, kollektiv xotira, ommaviy
madaniyat, tarixiy identitet, xotira joylari.
Globallashuv jarayoni zamonaviy dunyoning eng muhim va murakkab ijtimoiy-
siyosiy hodisalaridan biri bo‘lib, u milliy madaniyat, an’analar va tarixiy xotiraning
shakllanishi hamda rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab, global axborot tarmoqlari, ommaviy kommunikatsiya vositalari va
transmilliy korporatsiyalarning ta’siri kuchayib, natijada millatlararo integratsiya
jarayonlari jadallashdi. Ushbu tendensiya esa tarixiy xotiraning o‘zgarishiga, ayrim
hollarda esa uning o‘chib ketish xavfiga olib kelmoqda.[1]
Tarixiy xotira – bu nafaqat o‘tgan voqealar haqida eslab qolish jarayoni, balki
milliy o‘zlikni anglash, jamiyatni ideologik va madaniy birlashtiruvchi asosiy
omillardan biri hamdir.[2]
Globallashuvning ta’siri ostida tarixiy xotiraning shakllanishi turlicha
kechmoqda. Bir tomondan, raqamli texnologiyalar va axborot oqimlarining kuchayishi
natijasida tarixiy ma’lumotlarga kirish imkoniyatlari kengaymoqda. Masalan,
UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilga kelib, jahon aholisining 65 foizi
internetdan foydalanadi, bu esa global tarixiy bilimlarni tarqatishning yangi
imkoniyatlarini yaratmoqda[8]. Boshqa tomondan esa, global ommaviy madaniyat,
tarixning tijoratlashuvi va ayrim dominant g‘oyalar ta’sirida mahalliy tarixiy xotira
o‘zining avvalgi tugal shaklini yo‘qotmoqda[6].
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, globallashuv jarayoni ba’zan milliy tarixiy
xotiraning assimilyatsiyasiga yoki uning qayta talqin qilinishiga olib kelishi mumkin.
Masalan, Yevropa davlatlarida tarixiy yodgorliklarni saqlash va tarixni ommaga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
263
ISSN:3030-3613
yetkazish bo‘yicha turli dasturlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa, ayrim rivojlanayotgan
mamlakatlarda bu borada muayyan muammolar mavjud. UNESCO (2022) hisobotiga
ko‘ra, madaniy merosning 30 foizdan ortig‘i yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda, bu esa
tarixiy xotiraning jiddiy o‘zgarishlar girdobida ekanligini anglatadi.[8]
Shu bois, ushbu maqolada globallashuv jarayonining tarixiy xotiraga ta’siri ilmiy-
nazariy jihatdan tahlil qilinadi, uning asosiy omillari, ijobiy va salbiy jihatlari
o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari tarixiy merosni asrash va global axborot oqimlari
ta’sirida milliy o‘zlikni saqlash masalalariga aniqlik kiritishga xizmat qiladi.
Globallashuv va tarixiy xotira o‘zaro murakkab dialektik munosabatda bo‘lgan
ijtimoiy hodisalar bo‘lib, ularni tahlil etishda zamonaviy sotsiologik,
madaniyatshunoslik va tarixiy yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur
mavzuni yoritishda birinchi navbatda globallashuv tushunchasining nazariy asoslariga
murojaat qilinadi. R. Robertson tomonidan ilgari surilgan globallashuv konsepsiyasida
bu jarayon “mahalliylik va umumiylik o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sir” sifatida
talqin qilinadi. Bu yondashuv globallashuvning nafaqat iqtisodiy va siyosiy, balki
madaniy-matematik kontekstdagi ta’sirini ham ochib beradi.[6]
Benedict Anderson “tasavvur qilingan jamoalar” konsepsiyasida milliy ong va
tarixiy xotiraning shakllanishida axborot vositalarining hal qiluvchi rolini ta’kidlaydi.
Andersonga ko‘ra, milliy tarixni yaratish va uni avlodlar ongida mustahkamlashda
ommaviy kommunikatsiya vositalari asosiy vosita hisoblanadi. Bu esa zamonaviy
globallashuv sharoitida internet, raqamli platformalar va ijtimoiy tarmoqlarning tarixiy
xotira transformatsiyasidagi rolini chuqur o‘rganishni talab qiladi.[1]
Frantsuz sotsiologi Pierre Nora esa “xotira joylari” tushunchasini ilgari surgan
bo‘lib, bu atama tarixiy xotiraning jismoniy, madaniy va ramziy shakllarda jamiyatda
saqlanib qolishini anglatadi. Uning fikricha, globallashuv jarayonida real tarixiy
kontekst o‘rniga ramziy va estetik xotira joylari kuchaymoqda, bu esa tarixiy
haqiqatning emotsional va vizual tasvirlar bilan almashtirilishiga olib keladi.[4]
Mahalliy kontekstdagi tadqiqotlarga murojaat qiladigan bo‘lsak, O‘zbekiston
olimi M. Jo‘rayev asarlarida milliy tarixiy xotiraning globallashuv sharoitidagi holati,
tarixiy merosni asrash strategiyalari va yoshlar ongida tarixiy tafakkurni shakllantirish
masalalari keng yoritilgan. Ayniqsa, Jo‘rayev o‘z tadqiqotida tarixiy ong va milliy
g‘ururning zamonaviy ommaviy axborot vositalari orqali shakllanishini sotsiologik
tahlil asosida ko‘rsatib bergan.[3]
Globallashuv jarayonining tarixiy xotiraga ta’siri yuzasidan olib borilgan nazariy
va empirik tahlillar quyidagi asosiy ilmiy-amaliy natijalarni yuzaga chiqardi:
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, globallashuv sharoitida tarixiy xotira endilikda faqat
mahalliy yoki milliy ijtimoiy ong mahsuli bo‘lib qolmasdan, transmilliy axborot
tarmoqlari, global madaniy diskurslar va ommaviy kommunikatsiya vositalari orqali
shakllanmoqda. Benedict Anderson ta’kidlagan “tasavvur qilingan jamoalar”
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
264
ISSN:3030-3613
nazariyasidan kelib chiqilsa, bugungi kunda bu jamoalar ko‘p hollarda virtual
maydonlarda mavjud bo‘lib, tarixiy tasavvurlar tez-tez qayta konstruksiya
qilinmoqda.[1]
Pierre Nora tomonidan ilgari surilgan “xotira joylari” konsepsiyasi globallashuv
sharoitida yangi bosqichga o‘tdi. Tarixiy voqealar va shaxslar haqidagi xotiralar
ko‘pincha vizual va emotsional kontekstlarda aks etmoqda, bu esa tarixiy haqiqatdan
ko‘ra uning estetik talqiniga ustuvorlik berilishiga olib kelmoqda. Natijada, tarixiy ong
ko‘proq ommaviy iste’molga mo‘ljallangan va soddalashtirilgan shakllarda jamiyatga
singdirilmoqda.[4]
Global madaniyat, ayniqsa g‘arbiy ommaviy madaniyatning keng tarqalishi
natijasida mahalliy tarixiy xotira ayrim hollarda marginallashtirilmoqda[7]. R.
Robertson nazariyasiga ko‘ra, globallashuv “glokalizatsiya”ni ham yuzaga keltiradi —
ya’ni, global omillar mahalliy kontekstda qayta talqin qilinadi. Biroq, empirik
ma’lumotlar ko‘rsatmoqdaki, bu qayta talqin ko‘pincha mahalliy tarixiy kontekstni
soddalashtirish yoki uni global dominant tarixiy narrativlarga moslashtirish orqali
amalga oshirilmoqda.[6]
Internet va ijtimoiy tarmoqlar tarixiy ma’lumotlarni ommalashtirishda muhim rol
o‘ynasa-da, ular ayni vaqtda tarixiy haqiqatni manipulyatsiya qilish, kontekstdan uzib
talqin qilish va tarixiy xotirani fragmentlashtirishga ham xizmat qilmoqda. Jo‘rayev
o‘z tadqiqotida bu jarayonni “axborotli simulyatsiya” deb atab, tarixiy bilimlar sun’iy
axborot muhitida ijtimoiy ongdan ajralib borayotganini ta’kidlaydi.[3]
Tarixiy ongni shakllantirishda ta’lim tizimi va ommaviy madaniyat o‘rtasidagi
dissonans:Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ta’lim tizimi orqali shakllantirilayotgan
tarixiy xotira ko‘p hollarda global ommaviy madaniyat orqali berilayotgan tarixiy
tasavvurlar bilan ziddiyatga kirishmoqda. Bu dissonans esa yosh avlodning tarixga
bo‘lgan munosabatida dualizm va selektiv yondashuvlarni shakllantiradi.Yuqoridagi
natijalar globallashuv sharoitida tarixiy xotiraning mustahkamlanishi uchun tizimli
yondashuv, milliy madaniyat va tarixiy merosni saqlashga qaratilgan strategiyalar
ishlab chiqishni talab etadi. Shu bilan birga, tarixiy haqiqat va xotirani himoya qilishda
zamonaviy axborot texnologiyalaridan ongli va kritik foydalanish ko‘nikmalarini
shakllantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.Globallashuv va tarixiy xotira o‘rtasidagi
o‘zaro munosabat zamonaviy ilmiy-nazariy diskurslarda tobora dolzarb masalaga
aylanib bormoqda. Ushbu maqolada aniqlangan natijalar ko‘rsatadiki, globallashuv
jarayoni tarixiy xotiraning shakllanishiga ko‘p yo‘nalishli, ba’zida esa qarama-qarshi
ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu holat esa mavjud ilmiy paradigmalarning qayta ko‘rib
chiqilishini va yangi metodologik yondashuvlar ishlab chiqilishini taqozo etadi.
Birinchidan, tarixiy xotiraning transmilliy xarakter kasb etayotgani Benedict
Andersonning "tasavvur qilingan jamoalar" konsepsiyasi doirasida qayta talqin etilishi
mumkin. Unga ko‘ra, milliy ong va tarixiy xotira ommaviy axborot vositalari orqali
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
265
ISSN:3030-3613
konstruksiya qilinadi. Zamonaviy globallashuv esa bu vositalarning geografik va
madaniy chegaralarsiz faoliyat yuritishini ta’minlab, tarixiy xotirani global
diskurslarga bo‘ysundirishga olib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, tarixning ijtimoiy
konstruksiya sifatida qaralishi globallashuvning milliy xotira ustidan ideologik
nazoratga aylanish ehtimolini oshiradi.[1]
Ikkinchidan, Pierre Nora tomonidan ilgari surilgan “lieux de mémoire” — xotira
joylari nazariyasi doirasida tarixiy xotiraning ramziy shakllarda ifodalanish
tendensiyasi bugungi globallashuv sharoitida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Tarix
endilikda jismoniy yodgorliklar, hujjatlar yoki rasmiy manbalar asosida emas, balki
raqamli simvol, virtual muhit va vizual narativlar orqali “iste’mol qilinmoqda”.[4]
Bu esa Halbwachs ta’kidlaganidek, kollektiv xotiraning individuallashtirilishiga
va u orqali ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi tarixiy tafovutlarning kuchayishiga olib
keladi.[2]
Uchinchidan, O‘zbekiston kabi milliy identifikatsiyani mustahkamlash yo‘lida
tarixiy merosni asrashga alohida e’tibor qaratilayotgan davlatlar misolida, globallashuv
ikkiyoqlama oqibatlarga olib kelmoqda. Olimlar — xususan, Jo‘rayev (2020),
Ismoilova va Rasulovlarning ilmiy izlanishlari shuni ko‘rsatadiki, global axborot
muhitiga integratsiyalashgan yosh avlodning tarixiy tafakkuri ko‘pincha milliy tarixiy
xotira bilan to‘qnash kelmoqda. Ta’lim tizimi orqali uzatilayotgan rasmiy tarixiy
bilimlar va ommaviy madaniyat orqali shakllanayotgan tarixiy tasavvurlar o‘rtasidagi
tafovut tarixga bo‘lgan selektiv va utilitar yondashuvlarni shakllantirmoqda.[9]
To‘rtinchidan, tarixiy xotiraning raqamli maydonga ko‘chishi tarixiy bilimlarning
demokratik tarqalishiga yo‘l ochgan bo‘lsa-da, ayni vaqtda u tarixiy kontekstning
buzilishi, manipulyatsiyasi va soddalashtirilishiga ham xizmat qilmoqda. Bu holat
Lyotarning “meta-narrativlarga ishonchsizlik” tamoyiliga mos holda, tarixning
fragmentlashtirilgan, shaxsiylashtirilgan va “tayyor” shakllarda iste’mol
qilinayotganligiga ishora qiladi.[4]
Shunday qilib, tarixiy xotiraning globallashuv sharoitida shakllanishi
multidisiplinar va murakkab jarayon bo‘lib, unda sotsiologik, madaniyatshunoslik,
tarixiy va kommunikatsion omillar birgalikda ishtirok etadi. Bu esa o‘z navbatida
milliy tarixiy siyosatni qayta ko‘rib chiqish, raqamli madaniyatga moslashgan tarixiy
ta’lim va axborot siyosatini shakllantirish zaruratini yuzaga keltiradi. Shu asosda,
milliy tarixiy xotirani global omillar ta’sirida o‘zligini yo‘qotmasdan rivojlantirish
uchun muvozanatli, ilmiy asoslangan va texnologik yondashuvlar ishlab chiqilishi
zarur.[7]
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, globallashuv tarixiy xotiraga ko'p qirrali ta'sir
ko'rsatadi, bir vaqtning o'zida boyitilgan, inklyuziv hikoyalar uchun imkoniyatlar
taqdim etadi va madaniy bir xillik va tarixiy buzilish xavfini tug'diradi. Ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
266
ISSN:3030-3613
murakkab o'zaro ta'sirni tushunish bizning tobora o'zaro bog'langan dunyomizda
jamoaviy xotirani shakllantiruvchi kuchlarni tanqidiy tekshirishni talab qiladi.
Globallashuv sharoitida tarixiy xotiraning shakllanishi va transformatsiyasi
zamonaviy ijtimoiy, madaniy va axborot muhitining asosiy muammolaridan biriga
aylanmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, transmilliy kommunikatsiyalar va raqamli
axborot oqimlari milliy tarixiy ongni qayta talqin qilish, uni soddalashtirish yoki
marginallashtirish jarayonini kuchaytirgan. Bunday sharoitda tarixiy xotiraning faqat
ilmiy asoslangan yondashuvlar orqali emas, balki zamonaviy texnologik vositalar,
vizual madaniyat va ommaviy kommunikatsiya orqali shakllanishi ijtimoiy ongda
tarixga bo‘lgan selektiv va utilitar munosabatni paydo qilmoqda.Shuningdek, milliy
ta’lim tizimi va ommaviy madaniyat o‘rtasida yuzaga kelgan tarixiy tafakkurdagi
dissonans, yosh avlod orasida tarixiy identitetning barqaror shakllanishiga to‘sqinlik
qilmoqda. Shu bois, globallashuv jarayonida tarixiy xotirani asrash va uni kelajak
avlodga sog‘lom shaklda yetkazish uchun milliy va global omillar muvozanatini
ta’minlovchi, kompleks, ko‘p darajali strategiyalar zarur.
Kelgusida bu boradagi ilmiy izlanishlar tarixiy xotiraning virtual maydondagi
shakllanishi, uning sotsiopsixologik ta’sirlari va ijtimoiy ongga ko‘rsatgan ta’siri
ustida yanada chuqurroq tahlillar olib borishni talab etadi. Bu esa tarixni nafaqat eslash,
balki uni ongli ravishda anglash va tarixiy haqiqatni himoya qilish zaruriyatini yanada
kuchaytiradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of
Nationalism. London: Verso.
2.
Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory. Edited and translated by Lewis A. Coser.
Chicago: University of Chicago Press.
3.
Jo‘rayev, M. (2020). Globallashuv sharoitida tarixiy ong va milliy g‘ururning shakllanishi.
Toshkent: Ijtimoiy fikr nashriyoti.
4.
Lyotard, J.-F. (1984). The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Manchester:
Manchester University Press.
5.
Nora, P. (1989). “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”. Representations,
No. 26, Spring 1989, pp. 7–24.
6.
Robertson, R. (1992). Globalization: Social Theory and Global Culture. London: Sage
Publications.
7.
Smith, A. D. (2009). Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach. London:
Routledge.
8.
UNESCO. (2022). World Heritage and Cultural Diversity: Global Report. Paris: United
Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
9.
Ismoilova, S., Rasulov, A. (2018). Milliy xotira va zamonaviylik: tarixiy merosni asrash
muammolari. Toshkent: Ma’naviyat.
