T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
19
ISSN:3030-3613
IMPULSNING SAQLANISH QONUNI VA UNING MEXANIKA
BO`LIMIDAGI QO`LLANILISHI
SATTOROV SARVAR NUGMON O`G`LI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada impulsning saqlanish qonuni va uning mexanika
bo‘limidagi qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Impulsning saqlanishi - fizikada muhim
qonunlardan biri bo‘lib, biror tizimga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, tizimdagi umumiy
impuls o‘zgarishsiz qolishini ta’minlaydi. Ushbu qonun mexanikaning ko‘plab
muammolarini hal qilishda asosiy rol o‘ynaydi, ayniqsa zarba, to‘qnashuvlar va
kollisionlarni tahlil qilishda. Maqolada impulsning saqlanish qonunining matematik
ifodasi, uning qo‘llanilish sohalari va mexanikada to‘qnashuvlar, zarbalar kabi
hodisalarni qanday tahlil qilishda yordam berishi haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so'zlar:
Impulsning saqlanish qonuni, mexanika, to‘qnashuvlar, zarba,
tizim, tashqi kuchlar, kinetik energiya, konservativ kuchlar.
KIRISH
Impulsning saqlanish qonuni klassik mexanikada eng muhim qonunlardan biri
hisoblanadi. Unga ko‘ra, tizimga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, tizimdagi umumiy
impuls saqlanib qoladi. Bu qonun eng oddiy holatlarda, masalan, ikki jismning
to‘qnashishi yoki biror ob’ektning biror kuch tomonidan ta’sir qilinishi kabi
hodisalarda qo‘llaniladi. Impuls - jismning harakatini xarakterlaydigan fizik kattalik
bo‘lib, uning qiymati jismning massasi va tezligining ko‘paytmasiga teng. Impulsning
saqlanish qonuni mexanikaning asosiy tushunchalaridan biri hisoblanadi va ko‘plab
fizik muammolarni hal qilishda keng qo‘llaniladi.
Mazkur maqolada impulsning saqlanish qonuni, uning matematik ifodasi va uning
mexanika bo‘limidagi qo‘llanilish sohalari tahlil qilinadi. Shuningdek, impulsning
saqlanishi qonuni yordamida to‘qnashuvlar va zarba hodisalarini qanday tahlil qilish
mumkinligi ko‘rsatib o‘tiladi.
Impulsning saqlanish qonuni quyidagicha ifodalanadi:
∑𝑷
⃗⃗
𝒐𝒍𝒅𝒊𝒏𝒈𝒊
= ∑𝑷
⃗⃗
𝒌𝒆𝒚𝒊𝒏𝒈𝒊
Bu
𝑃⃗
erda -har bir jismning impulsini bildiradi. Agar tizimga tashqi kuchlar ta’sir
qilmasa, tizimdagi umumiy impuls o‘zgarmas bo‘ladi. Bu qonun jismning tezliklari va
yo‘nalishlari o‘zgarganda ham saqlanadi.
To‘qnashuvlar - ikki jismning bir-biriga ta’sir qilishi natijasida ularning harakat
holatlari o‘zgaradi. Bu jarayonda impulsning saqlanish qonuni qo‘llaniladi, ya'ni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
20
ISSN:3030-3613
tizimga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, to‘qnashuvdan oldingi va keyingi umumiy
impulslar teng bo‘ladi. To‘qnashuvlar ikki asosiy turga bo‘linadi:
elastik
va
inertsiyali
(plastik)
.
Elastik to‘qnashuvlar
Elastik to‘qnashuvlar - bu to‘qnashuvda jismning kinetik energiyasi to‘liq
saqlanadigan holatdir. Bu turdagi to‘qnashuvda jismning shakli o‘zgarmaydi va
energiya faqat harakatdan shaklga o‘tadi, lekin tizimdagi umumiy kinetik energiya va
impuls saqlanib qoladi. Elastik to‘qnashuvlar ko‘pincha ideal sharoitlarda, masalan,
mollar to‘qnashuvi yoki molekulalararo to‘qnashuvlarda yuz beradi. Bunday
to‘qnashuvda ikki jismning bir-biriga ta’siri natijasida maksimal energiya saqlanadi va
o‘zgaradi.
Inertsiyali (plastik) to‘qnashuvlar
Inertsiyali yoki plastik to‘qnashuvlar esa, elastik to‘qnashuvlardan farqli ravishda,
jismning kinetik energiyasi to‘liq saqlanmaydi. Bu turdagi to‘qnashuvda kinetik
energiyaning bir qismi issiqlikka, deformatsiyaga yoki boshqa energiya shakllariga
aylanadi. Masalan, ikki avtomobilning to‘qnashuvlari plastik to‘qnashuvlarga misol
bo‘lishi mumkin, chunki bu holatda avtomobillarning metall qismlari
deformatsiyalanadi va energiya yo‘qoladi.
Tashqi kuchlar
- bu tizimga tashqaridan ta’sir qiladigan kuchlardir, ya'ni
tizimdan tashqaridagi ob'ektlar yoki energiya manbalari tomonidan tizimning
elementlariga (jism yoki jismlarga) ta’sir etadigan kuchlar. Tashqi kuchlar tizimning
harakatini o‘zgartirishi yoki impulsini o‘zgartirishiga olib kelishi mumkin.
Kinetik energiya va impulsning saqlanish qonuniga bog‘liqligi
fizikada
muhim o‘ringa ega bo‘lib, har ikki tushuncha tizimning harakatini xarakterlaydi, lekin
ular o‘rtasida ba'zi farqlar mavjud. Kinetik energiya va impuls o‘rtasidagi aloqani va
ularning saqlanish qonunlarini tushunish muhimdir, chunki ular turli fizik hodisalarni,
masalan, to‘qnashuvlar va zarbalarni tahlil qilishda qo‘llaniladi. [1]
Impulsning saqlanish qonuni
Impuls - jismning harakatini xarakterlaydigan fizik kattalik bo‘lib, uning qiymati
jismning massasi va tezligining ko‘paytmasiga teng:
𝑷
⃗⃗ = 𝒎 ⋅ 𝒗
⃗⃗
Impulsning saqlanish qonuni shuni aytadiki, agar tizimga tashqi kuchlar ta’sir
qilmasa, tizimdagi umumiy impuls vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishsiz qoladi. Yani:
∑𝑷
⃗⃗
𝒐𝒍𝒅𝒊𝒏𝒈𝒊
= ∑𝑷
⃗⃗
𝒌𝒆𝒚𝒊𝒏𝒈𝒊
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
21
ISSN:3030-3613
Bu qonun to‘qnashuvlar yoki boshqa harakatlar holatida tizimdagi umumiy
impulsning o‘zgarmasligini ta'minlaydi.
Kinetik energiyaning saqlanishi
Kinetik energiya - jismning harakati bilan bog‘liq bo‘lgan energiya bo‘lib, uning
formulasi quyidagicha:
𝑬
𝒌
=
𝒎𝒗
𝟐
𝟐
Kinetik energiya, impulsdan farqli o‘laroq, jismning tezligiga nisbatan kvadrat
shaklida bog‘liq. Kinetik energiyaning saqlanishi esa faqat
elastik to‘qnashuvlarda
yuz beradi. Elastik to‘qnashuvda, tizimning umumiy kinetik energiyasi to‘liq
saqlanadi, ya'ni to‘qnashuvdan oldingi va keyingi umumiy kinetik energiya teng
bo‘ladi.
Agar tizimda tashqi kuchlar bo‘lsa yoki to‘qnashuv inertsiyali (plastik) bo‘lsa,
kinetik energiya yo‘qoladi. Bunday holatda energiya deformatsiyaga, issiqlikka yoki
boshqa shakllarga aylanadi.
Kinetik energiya va impuls o‘rtasidagi aloqalar
Impuls va kinetik energiya o‘rtasidagi aloqani tushunish uchun ularning har biri
tizimning harakatini qanday ifodalashiga e'tibor berish kerak:
Impuls tizimning umumiy harakatini ko‘rsatadi va jismning tezligi hamda
massasiga bog‘liq. Impuls saqlanishi qonuni barcha to‘qnashuv turlari uchun, shu
jumladan inertsiyali va elastik to‘qnashuvlar uchun amal qiladi.
Kinetik energiya faqat jismning tezliklariga bog‘liq bo‘lib, faqat elastik
to‘qnashuvlarda saqlanadi. Elastik to‘qnashuvlarda kinetik energiya va impuls bir
vaqtning o‘zida saqlanadi. Biroq, inertsiyali to‘qnashuvlarda kinetik energiya
yo‘qoladi, lekin impuls saqlanadi.
To‘qnashuvlar va impuls va kinetik energiyaning saqlanishi
Elastik to‘qnashuvlar: Bu turdagi to‘qnashuvda, nafaqat impuls, balki kinetik
energiya ham saqlanadi. To‘qnashuvdan oldingi va keyingi tizimning umumiy kinetik
energiyasi o‘zgarishsiz qoladi.
Inertsiyali (plastik) to‘qnashuvlar: Bu holatda, impuls saqlanadi, lekin kinetik
energiya yo‘qoladi. Energiya deformatsiya, issiqlik yoki boshqa shakllarga o‘tadi,
lekin umumiy impuls saqlanadi, chunki tashqi kuchlar yo‘q yoki juda kichik.
Konservativ kuchlar
– bu kuchlar bo‘lib, ularning ishlari (ya'ni, energiyaning
almashinishi) faqat ob'ektning boshlang‘ich va oxirgi holatiga bog‘liq bo‘ladi, va
yo‘lga (yoki trajektoriyaga) bog‘liq emas. Boshqacha aytganda, konservativ kuchlar
bilan ishlov berilgan jismni boshlang‘ich nuqtadan oxirgi nuqtaga olib borganida,
kuchning ishlari faqat bu nuqtalardagi energiya farqiga teng bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
22
ISSN:3030-3613
Impuls va konservativ kuchlar
:
Impulsning saqlanish qonuni konservativ kuchlarning ta’siridan mustaqil
ravishda ishlaydi. Agar tizimga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, impuls saqlanadi, chunki
konservativ kuchlar faqat energiya almashinuvi bilan bog‘liq bo‘lib, tizimning umumiy
impulsiga ta’sir etmaydi. Ya'ni, konservativ kuchlar faqat tizimning energiya holatini
o‘zgartiradi, lekin tizimning umumiy impulsini o‘zgartirmaydi. Shuning uchun,
masalan, gravitatsion kuch bilan ishlov berilayotgan jismning impulsining
o‘zgarmasligi, ammo uning energiyasining (potentsial va kinetik energiya) o‘zgarishi
kuzatiladi. [2]
Xulosa:
Impulsning saqlanish qonuni mexanikaning asosiy qonunlaridan biridir
va uning ko‘plab qo‘llanish sohalari mavjud. To‘qnashuvlar, zarba hodisalari, va
boshqa harakat turlari bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar impulsning saqlanishi
yordamida tahlil qilinadi. Ushbu qonun yordamida fizik hodisalarni aniqlash va
tushunish osonlashadi. Impulsning saqlanish qonuni yordamida ishlab chiqilgan
modellarga asoslanib, ko‘plab mexanik jarayonlar, masalan, zarbalar va to‘qnashuvlar
to‘g‘risida aniq va batafsil bilimlar olish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Vasilenko G.S., “Mexanika asoslari”, Toshkent, 2020.
2. Ilyenko I.E., “
Fizika: Nazariy va amaliy qo‘llanma”
, Moskva, 2019.
