T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
15
ISSN:3030-3613
IDEAL GAZLAR NAZARIYASI VA UNING AMALIYOTDAGI
QO`LLANILISHI
SATTOROV SARVAR NUGMON O`G`LI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ideal gazlar nazariyasining asoslari va uning turli
sohalardagi amaliyotdagi qo‘llanilishi muhokama qilinadi. Ideal gazlar nazariyasi
gazlarning xususiyatlarini tasvirlashda muhim o‘rin tutadi va ko‘plab ilmiy va
muhandislik muammolarini yechishda qo‘llaniladi. Maqolada ideal gazlarning
termodinamik xususiyatlari, gaz qonunlari va gazlarning xatti-harakatlarini
tavsiflovchi matematik tenglamalar, jumladan, Boyl, Marriot, Gay-Lussac qonunlari
va ideal gazlar tenglamasi ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, ideal gazlarning sanoat,
kimyo, muhandislik va boshqa sohalarda qanday qo‘llanilishi ham yoritiladi. Maqola
ilmiy adabiyotlar tahlili asosida yozilgan bo‘lib, ideal gazlar nazariyasining
amaliyotdagi ahamiyatini va uning turli sohalarda qanday ishlatilishini ko‘rsatishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Ideal gazlar, gaz qonunlari, Boyl qonuni, Marriot qonuni, Gay-
Lussac qonuni, ideal gazlar tenglamasi, termodinamika, amaliyot, kimyo, sanoat,
muhandislik.
KIRISH
Ideal gaz
— bu fizikada gazlarni modellashtirish uchun ishlatiladigan nazariy
konsepsiya bo‘lib, unda gazning molekulalari o‘rtasidagi hech qanday o‘zaro ta’sir
yo‘q va ularning hajmi nolga teng deb faraz qilinadi. Ideal gazlar nazariyasi gazlarning
termodinamik xususiyatlarini soddalashtirish uchun qo‘llaniladi va ko‘plab gazlar
tizimlarini tushunishda foydalaniladi.
Ideal Gazlarning Xususiyatlari:
Molekular o‘zaro ta’sir yo‘qligi
: Ideal gazda gaz molekulalari bir-biri bilan
to‘qnashmaydi va hech qanday kimyoviy yoki fizikaviy ta’sir qilmaydi.
Molekular hajmi nolga teng:
Ideal gaz molekulalarining o‘lchamlari, ya’ni
hajmi, nolga teng deb hisoblanadi. Buning natijasida molekulalar orasidagi masofa
juda katta bo‘ladi.
Molekularlar tasodifiy harakatlanadi
: Ideal gaz molekulalari bir-biriga
to‘qnashmagan holda, tasodifiy va juda yuqori tezlikda harakatlanadi.
Gazning harorati va energiyasi:
Ideal gazning harorati uning molekulalarining
o‘rtacha kinetik energiyasiga teng bo‘ladi.
Ideal Gazlarning Matematik Tavsifi:
Ideal gazlarning xatti-harakatlarini ifodalash uchun eng asosiy tenglama bu
Ideal
gazlar tenglamasi
:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
16
ISSN:3030-3613
𝑷 ∗ 𝑽 = 𝝂 ∗ 𝑹 ∗ 𝑻
Bu yerda:
P
— gazning bosimi,
V
— gazning hajmi,
𝝂
— gaz molekulalarining miqdori (mol),
T
— gazning harorati (Kelvin).
R
— gaz doimiysi (8.314 J/(mol·K)),
Ideal gazlar tenglamasi, gazning harorat, hajm, bosim va molekulalar soni
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishni ko‘rsatadi.
Ideal Gazlarning Amaliyotdagi Qo‘llanilishi:
Ideal gazlar nazariyasi ko‘plab ilmiy va muhandislik sohalarida, jumladan:
Kimyo sanoati (reaktsiyalarni hisoblash),
Mexanika va termodinamika (issiq va sovuq almashinuvi jarayonlari),
Konditsionerlar va gazlarni boshqarish tizimlari (havoni tozalash, gazni saqlash),
Tibbiyot (nafas olish apparatlari) kabi sohalarda keng qo‘llaniladi.
[1]
Boyl qonuni:
Boyl qonuni
gazning
bosimi
va
hajmi
o'rtasidagi teskari proporsional
bog'lanishni ifodalaydi, agar gazning
harorati
va
miqdori
doimiy bo'lsa. Bu qonunga
ko'ra, gazning hajmi kamayganda, uning bosimi ortadi, va agar hajmi oshsa, bosimi
kamayadi.
Matematik ifodasi:
𝑷~
𝟏
𝑽
Bu yerda:
P
— gazning bosimi,
V
— gazning hajmi.
Boyl qonuni
izohi: Agar gazni siqsak (hajmini kamaytirsak), molekulalar bir-
biriga yaqinlashadi va ularning o‘rtasidagi to‘qnashuvlar ko‘payadi, natijada gazning
bosimi ortadi.
Agar gazni kengaytirsak (hajmini oshirsak), molekulalar orasidagi masofa ortadi
va bosim kamayadi.
Boyl qonuni
ning amaliyotdagi qo‘llanilishi:
Suyuq gazlar va havoni siqish tizimlari
: Gazlarni siqish yoki kengaytirish
jarayonlari, masalan, presslarda, havoni kompressorlarda saqlashda qo‘llaniladi.
Shishirilgan balonlar
: Gazning bosimi va hajmi o'rtasidagi o'zgarishlar bo'yicha
hisoblashlar va tajribalar uchun qo'llaniladi.
Charles qonuni:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
17
ISSN:3030-3613
Charles qonuni
gazning
hajmi
va
harorati
o'rtasidagi to'g'ri proporsional
munosabatni ifodalaydi, agar gazning bosimi va miqdori o'zgarmasa. Bu qonunga
ko'ra, agar gazning bosimi doimiy bo'lsa, uning hajmi harorat bilan to'g'ri proporsional
tarzda o'zgaradi.
Matematik ifodasi:
𝑽~𝑻
Bu yerda:
V
— gazning hajmi,
T
— gazning harorati (Kelvin).
Charles qonuni
izohi: Agar gazning harorati oshsa, molekulalar tezlashadi va
ular ko'proq joy talab qiladilar, shuning uchun gazning hajmi oshadi.
Agar gazning harorati kamaytirilsa, molekulalar sekinlashadi va gazning hajmi
kichrayadi.
Charles qonuni
ning amaliyotdagi qo'llanilishi:
Issiq havo ballonlari
: Gazning harorati oshganda, ballonning hajmi oshadi.
Havo yo‘llarida
: Agar havoning harorati oshsa, uning hajmi ham oshadi, bu esa
samolyotning balandlikdagi vaqti bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Gay-Lussac qonuni
:
Gay-Lussac qonuni
gazning
bosimi
va
harorati
o'rtasidagi to'g'ri proporsional
bog'lanishni ifodalaydi, agar gazning
hajmi
va
miqdori
doimiy bo'lsa. Bu qonunga
ko'ra, gazning harorati oshsa, uning bosimi ham oshadi, va aksincha, harorat
pasayganda bosimi kamayadi.
Matematik ifodasi:
𝑷~𝑻
Bu yerda:
P
— gazning bosimi,
T
— gazning harorati (Kelvin).
Gay-Lussac qonuni
izohi: Agar gazning harorati oshsa, molekulalar tezlashadi
va ular bir-biriga ko'proq to'qnashadi, natijada gazning bosimi oshadi.
Agar gazning harorati kamaytirilsa, molekulalar sekinlashadi va ular o‘rtasidagi
to‘qnashuvlar kamayadi, natijada gazning bosimi pasayadi.
Gay-Lussac qonuni
ning amaliy qo‘llanilishi:
Qozonlar va tanklar
: Issiq suv yoki boshqa suyuqliklar bilan ishlov beriladigan
tizimlarda bosim va haroratning o‘zgarishi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
18
ISSN:3030-3613
Issiqlik tizimlari
: Harorat o‘zgarishi natijasida gazlar bosimining o‘zgarishi,
masalan, qozonlarda yoki tarmoqlarda.
Gazli pechlar
: Gazning harorati oshganda, uning bosimi ortadi. [2]
Xulosa:
Ideal gazlar nazariyasi gazlar tizimining asosiy xususiyatlarini
tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu nazariya ko‘plab ilmiy va sanoat jarayonlarida
keng qo‘llanilib, gazlarning xatti-harakatlarini aniq tavsiflash va ulardan samarali
foydalanishga yordam beradi. Ideal gazlar nazariyasi o‘zining sodda formulalariga
qaramay, real tizimlar uchun keng tarqalgan nazariy
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mahmudov, M
.
“
Termodinamika va gazlar nazariyasi”
. Toshkent: (2018).
2. Asqarov, S. “
Fizika kursi: gazlar va ideal gazlar haqida”
. Toshkent: (2017).
