T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
251
ISSN:3030-3613
DASTURIY TA’MINOT ARXITEKTURASINI ISHLAB CHIQISH
Muallif:
Aralov Isrofil
Samarqand davlat universiteti Urgut
filiali, Biznesni boshqarish va tabiiy fanlar
fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
isrofilaralov045@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
akramsuyarov@mail.ru
Annotatsiya
Ushbu maqolada dasturiy ta’minot arxitekturasini ishlab chiqish jarayoni, uning
asosiy tamoyillari va arxitektura uslublari haqida fikr yuritiladi. Dasturiy arxitektura
— bu dasturiy tizimning umumiy tuzilmasini tavsiflovchi modellar yig‘indisi bo‘lib,
loyiha muvaffaqiyati, texnik barqarorlik va kengaytirish imkoniyatlarini belgilovchi
asosiy omildir. Maqolada monolit, mikroxizmatli, qatlamli va boshqa mashhur
arxitektura yondashuvlari haqida ham tahliliy ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
dasturiy ta’minot, arxitektura, modulli tizim, mikroxizmat,
monolit, qatlamli arxitektura, dizayn tamoyillari.
1. Kirish
Dasturiy ta’minotni ishlab chiqishda arxitektura hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
To‘g‘ri tanlangan arxitektura tizimning uzviyligi, texnik xizmat ko‘rsatish qulayligi va
o‘sish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Arxitektura — bu dasturiy tizim qanday tashkil
etilishini, modullar qanday bog‘langanini, ma’lumotlar qanday oqishini aniqlovchi
umumiy tuzilmadir. Ushbu maqolada arxitektura konsepsiyasi, asosiy uslublar, ularni
ishlab chiqish bosqichlari va real loyihalarda qo‘llanilishi muhokama qilinadi.
2. Asosiy qism
2.1. Arxitekturaning ahamiyati
Dasturiy ta’minot arxitekturasi quyidagi muhim funksiyalarni bajaradi:
Loyihani texnik jihatdan to‘g‘ri yo‘naltirish.
Komandada rollarni aniqlashtirish.
Kengaytiriladigan va xizmat ko‘rsatish oson tizim yaratish.
Xavfsizlik, samaradorlik va mustahkamlikni ta’minlash.
Texnik qarorlar asosida hujjatlashtirish va kodlashni yengillashtirish.
2.2. Arxitektura uslublari
a) Monolit arxitektura
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
252
ISSN:3030-3613
Monolit tizim bitta yirik, bog‘langan dastur sifatida ishlab chiqiladi. Barcha
funksiyalar bir loyihada jamlangan.
Afzalliklari:
Soddaligi va tez ishlab chiqilishi.
Kichik loyihalar uchun mos.
Kamchiliklari:
Kengaytirish va xizmat ko‘rsatish qiyin.
Kode bazaning murakkablashuvi.
b) Mikroxizmatli arxitektura (Microservices)
Bu uslubda har bir xizmat mustaqil mikrokomponent sifatida ajratiladi. Ular o‘zaro
API orqali aloqa qiladi.
Afzalliklari:
Har bir xizmat alohida ishlab chiqiladi va joylashtiriladi.
Moslashuvchan va masshtablanadigan tizim yaratish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
Tizimni boshqarish murakkab.
Xizmatlararo aloqa muammolari.
c) Qatlamli arxitektura (Layered architecture)
Tizim bir necha qatlamlarga bo‘linadi: foydalanuvchi interfeysi, biznes logika,
ma’lumotlar bazasi.
Afzalliklari:
Modullashtirilganlik, kodni testlash va yangilash oson.
Kamchiliklari:
Har bir qatlam orqali o'tish tizim ish faoliyatini sekinlashtirishi mumkin.
d) Klient-server arxitekturasi
Bu modelda tizim ikki asosiy qismdan iborat: klient (foydalanuvchi interfeysi) va
server (ma’lumotlarni qayta ishlovchi tizim).
Afzalliklari:
Ko‘p foydalanuvchilar bilan ishlash imkoniyati.
Kamchiliklari:
Server nosozligi butun tizim ishlashiga ta’sir qiladi.
2.3. Arxitektura dizayni tamoyillari
SOLID printsiplari:
Dasturiy modullar barqaror, oson testlanuvchi va mustaqil
bo‘lishi kerak.
Modullilik:
Har bir modul bitta funksiyani bajarsin.
Mustaqillik:
Modullar bir-biriga kam bog‘liq bo‘lishi lozim.
Kengaytiriluvchanlik:
Tizimga yangi funksiyalarni qo‘shish imkoniyati
bo‘lishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
253
ISSN:3030-3613
Qayta foydalanish:
Yaxshi arxitektura modullarni boshqa loyihalarda ham
ishlatish imkonini beradi.
2.4. Arxitektura dizayn jarayoni
1.
Talablarni tahlil qilish:
Foydalanuvchi va texnik talablarni aniqlash.
2.
Arxitektura uslubini tanlash:
Loyihaga eng mos yondashuvni aniqlash.
3.
Komponentlarni aniqlash:
Qaysi modullar, xizmatlar kerakligini belgilash.
4.
Komponentlararo aloqani loyihalash:
API va ma’lumot almashish usullarini
aniqlash.
5.
Diagrammalar
tuzish:
UML,
komponent diagrammalari,
qatlamlar
diagrammasi orqali vizuallashtirish.
6.
Arxitektura hujjatini tayyorlash:
Yakuniy loyihani texnik hujjatlar bilan
hujjatlashtirish.
3. Xulosa
Dasturiy ta’minot arxitekturasini ishlab chiqish har qanday yirik yoki murakkab
dasturiy loyiha muvaffaqiyati uchun zaruriy bosqichdir. U nafaqat texnik jihatdan
barqaror va samarali tizim yaratish imkonini beradi, balki loyiha jamoasining bir butun
tarzda ishlashini ham ta’minlaydi. Monolit, mikroxizmatli va qatlamli arxitektura
modellari real loyihalarda o‘ziga xos yondashuvlar asosida tanlanadi. To‘g‘ri
tanlangan arxitektura loyiha umrining uzoqligini va texnik xizmat ko‘rsatish
xarajatlarining kamayishini kafolatlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jalilov A. (2022).
Dasturiy injiniring va tizim dizayni
. Toshkent: TATU
nashriyoti.
2.
Karimov O. (2021).
Axborot tizimlari va arxitektura modellari
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
3.
Sommerville I. (2016).
Software Engineering
, 10th Edition. Pearson Education.
4.
Bass, L., Clements, P., & Kazman, R. (2012).
Software Architecture in Practice
.
Addison-Wesley.
5.
Garlan D., Shaw M. (1996).
Software Architecture: Perspectives on an
Emerging Discipline
. Prentice Hall.
6.
Microsoft
Docs.
(2024).
Software
architecture
styles
.
