T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
248
ISSN:3030-3613
DASTURIY TA'MINOT TALABLAR HUJJATI
Muallif:
Hamzayev Jaloliddin
Samarqand davlat universiteti
Urgut filiali, Biznesni boshqarish va tabiiy
fanlar fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
akramsuyarov@mail.ru
Annotatsiya
Ushbu maqolada dasturiy ta'minotni yaratishda muhim o‘rin egallovchi talablar
hujjati — SRS (Software Requirements Specification) haqida batafsil ma’lumot
beriladi. Ushbu hujjatning tarkibi, tuzilishi, ahamiyati, foydalanuvchi va tizim
talablarini qanday aks ettirishi hamda ularni ishlab chiqish metodologiyalari yoritiladi.
Maqolada talablar hujjatining sifatli tayyorlanishi dasturiy mahsulot muvaffaqiyatini
qanday belgilab berishi misollar orqali tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar:
talablar hujjati, SRS, dasturiy injiniring, foydalanuvchi talablari,
tizim talablari, hujjatlashtirish, texnik spetsifikatsiya.
1. Kirish
Dasturiy mahsulotni muvaffaqiyatli ishlab chiqish uchun asosiy poydevor bu
— talablar hujjatini aniq va to‘g‘ri tayyorlashdir. Bu hujjat buyurtmachi bilan ishlab
chiquvchilar o‘rtasidagi asosiy aloqa vositasi bo‘lib, tizimning qanday ishlashi
kerakligini belgilaydi. Noto‘g‘ri yoki tushunarsiz yozilgan talablar ko‘p hollarda
loyiha muvaffaqiyatsizligiga olib keladi. Shuning uchun dastlabki bosqichda SRS
hujjatini sifatli ishlab chiqish katta ahamiyat kasb etadi.
2. Asosiy qism
2.1. SRS hujjatining maqsadi va ahamiyati
SRS (Software Requirements Specification) — bu dasturiy mahsulotga
qo‘yiladigan barcha talablarni tartibli va rasmiy tarzda aks ettiruvchi hujjatdir. U
quyidagi vazifalarni bajaradi:
Buyurtmachi va ishlab chiquvchi o‘rtasida yagona tushunchani shakllantiradi.
Talablar doirasini belgilab, keyingi loyihalash bosqichlariga asos bo‘ladi.
Test sinovlari va qabul mezonlarini ishlab chiqishga yordam beradi.
Dasturchilar, dizaynerlar, testchilar va loyiha menejerlari uchun qo‘llanma
bo‘lib xizmat qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
249
ISSN:3030-3613
2.2. SRS hujjatining tarkibi
SRS hujjatining tuzilmasi quyidagi asosiy qismlardan iborat bo‘lishi mumkin:
1.
Kirish:
Maqsad
Hujjat doirasi
Atamalar va qisqartmalar
Hujjatlar tuzilishi
2.
Tizim haqida umumiy ma’lumot:
Tizim konteksti
Ish faoliyati haqida qisqacha
Foydalanuvchi turlari
Cheklovlar va bog‘liqliklar
3.
Foydalanuvchi talablari:
Har bir foydalanuvchi uchun funksional ehtiyojlar
Interfeysga qo‘yiladigan talablar
4.
Tizim talablari:
Funksional talablar
Funksional bo‘lmagan talablar (ishlash tezligi, xavfsizlik, uzluksizlik)
5.
Qo‘shimcha ma’lumotlar:
Diagrammalar (Use Case, ER, Aktivlik diagrammasi)
Texnik cheklovlar
Test mezonlari
2.3. Sifatli SRS hujjatining mezonlari
Yaxshi SRS hujjat quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak:
Aniqlik:
Har bir talab aniq va tushunarli bo‘lishi kerak.
To‘liqlik:
Hamma asosiy ehtiyojlar aks etgan bo‘lishi kerak.
Izchillik:
Talablar bir-biriga zid bo‘lmasligi lozim.
O‘lchovlilik:
Har bir talab o‘lchanadigan ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishi kerak.
Tekshiriluvchanlik:
Har bir talabni test orqali tekshirish imkoni bo‘lishi lozim.
2.4. Talablar hujjatini yaratish bosqichlari
1.
Talablarni yig‘ish:
Intervyu, so‘rovnomalar, kuzatish usullari yordamida.
2.
Tahlil qilish:
Talablar to‘plami tahlil qilinadi, qarama-qarshiliklar aniqlanadi.
3.
Hujjatlashtirish:
Maxsus formatda yozib chiqiladi.
4.
Tasdiqlash:
Buyurtmachi bilan kelishiladi va imzo bilan tasdiqlanadi.
3. Xulosa
Dasturiy ta'minot talablar hujjati — bu ishlab chiqish jarayonining yuragi
hisoblanadi. Bu hujjat orqali barcha manfaatdor tomonlar o‘zaro kelishilgan maqsad
sari harakat qiladi. Talablar hujjatining sifatli va aniq tayyorlanishi dasturiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
250
ISSN:3030-3613
mahsulotning funksional to‘liqligi, foydalanuvchi ehtiyojlariga mosligi hamda texnik
jihatdan barqaror ishlashini ta’minlaydi. Shuning uchun dasturiy injiniringda SRS
tayyorlash bosqichiga alohida e’tibor qaratish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jalilov, A. (2020).
Dasturiy injiniring asoslari
. Toshkent: TATU nashriyoti.
2.
Qodirov, M., & Xayitov, A. (2021).
Axborot texnologiyalari va dasturlash
asoslari
. Toshkent: “Fan va texnologiya”.
3.
Karimov, R. (2019).
Kompyuter tizimlari va dasturiy injiniring
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Raxmonov, D. (2022).
Dasturiy mahsulotlar loyihasi va boshqaruvi
. Namangan:
NDU nashriyoti.
5.
Sommerville, I. (2016).
Software Engineering
, 10th Edition. Pearson Education.
6.
Pressman, R. S. (2020).
Software Engineering: A Practitioner’s Approach
.
McGraw-Hill.
7.
IEEE Std 830-1998.
IEEE Recommended Practice for Software Requirements
Specifications
.
