T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
245
ISSN:3030-3613
DASTURIY TA’MINOTNI TESTLASH USULLARI
Muallif:
Axtamova Jahona
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali,
Biznesni boshqarish va tabiiy fanlar
fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
shojaxonaktamov@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
akramsuyarov@mail.ru
Annotatsiya
Ushbu maqolada dasturiy ta’minotni testlash usullari, ularning turlari,
maqsadlari va dasturiy mahsulot sifati bilan bog‘liqligi yoritilgan. Dastur testlash
dasturiy injiniringning muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, xatoliklarni aniqlash,
mahsulot sifatini oshirish va foydalanuvchi talablariga javob berishini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Maqolada oq quti, qora quti va kulrang quti testlash usullari,
shuningdek, avtomatlashtirilgan testlashning afzalliklari haqida ham ma’lumotlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
dasturiy ta’minot, testlash, qora quti testi, oq quti testi,
avtomatlashtirilgan testlash, xatolik, funksional test.
1. Kirish
Dasturiy ta’minot ishlab chiqish jarayonida testlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Yaxshi test qilingan dasturiy mahsulot foydalanuvchilarga ishonchli va barqaror
xizmat ko‘rsatadi. Dastur testlash jarayoni dasturiy mahsulotdagi xatoliklar,
muvofiqlik muammolari, funksional cheklovlar va ishlashdagi kamchiliklarni aniqlash
va ularni bartaraf etish uchun xizmat qiladi. Bugungi kunda dasturiy ta'minotni testlash
bir necha usullarga bo‘linadi va ular har xil bosqichlarda qo‘llaniladi.
2. Asosiy qism
2.1. Testlashning maqsadi va vazifalari
Testlash jarayonining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Xatoliklarni aniqlash va ularni tuzatish imkonini berish.
Dastur foydalanuvchi talablariga muvofiq ekanligini tekshirish.
Mahsulotning ishonchliligini ta’minlash.
Ishlash samaradorligini baholash.
Yangi funksiyalar kiritilgach, ularning mavjud tizimga ta’sirini aniqlash.
2.2. Testlash usullari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
a) Qora quti testi (Black-box testing)
Bu usulda testlovchi dastur ichki tarkibi yoki kodi haqida hech qanday
ma’lumotga ega emas. Asosiy e’tibor kiruvchi ma’lumotlar va ularning natijalariga
qaratiladi.
Afzalliklari:
Foydalanuvchi nuqtayi nazaridan tekshiruv olib boriladi.
Murakkab tizimlar uchun qulay.
Kamchiliklari:
Ichki xatoliklarni aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin.
b) Oq quti testi (White-box testing)
Bu usulda testlovchi kod tuzilmasini biladi va har bir funksiyani ichki jihatdan
tekshiradi.
Afzalliklari:
Ichki mantiq va kodni chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
Juda ko‘p vaqt talab etadi.
Keng tajriba talab qiladi.
c) Kulrang quti testi (Gray-box testing)
Bu test usuli oq quti va qora quti testlarining aralashmasidir. Testlovchi kod
haqida cheklangan darajada ma’lumotga ega bo‘lib, sinovlar natijalari ham, dastur
ichki mantiqlari ham tekshiriladi.
d) Avtomatlashtirilgan testlash
Bu usulda maxsus dasturiy vositalar yordamida test senariylari avtomatik tarzda
bajariladi.
Afzalliklari:
Tezkorlik va aniqlik.
Qayta-qayta testlash imkoniyati.
Katta loyihalar uchun samarador.
Mashhur vositalar: Selenium, JUnit, TestNG, Appium.
2.3. Testlash bosqichlari
Dasturiy ta’minot testlash quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Birlik testi (Unit testing):
Har bir modul alohida test qilinadi.
2.
Integratsiya testi:
Modullar birga ishlaganda yuzaga keladigan muammolar
aniqlanadi.
3.
Sistemali test:
Butun tizim funksional jihatdan tekshiriladi.
4.
Qabul testlari (Acceptance testing):
Foydalanuvchilar ishtirokida amalga
oshiriladi va mahsulotning tayyorligi baholanadi.
2.4. Testlash metodologiyalari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
247
ISSN:3030-3613
Agile testlash:
Tez-tez yangilanadigan loyihalar uchun moslashuvchan
metodologiya.
Test-Driven Development (TDD):
Kod yozilishidan avval testlar yaratiladi.
Behavior-Driven Development (BDD):
Foydalanuvchi xatti-harakatlariga
asoslangan test yozish yondashuvi.
3. Xulosa
Dasturiy ta’minotni testlash — bu mahsulot sifatini oshirish, ishonchlilikni
ta’minlash va foydalanuvchi ehtiyojlariga to‘liq javob beruvchi tizim yaratishda
muhim bosqich hisoblanadi. Turli test usullari dasturiy tizimning har xil jihatlarini
sinovdan o‘tkazishga imkon beradi. Qora quti, oq quti va avtomatlashtirilgan testlar
yordamida xatoliklar barvaqt aniqlanib, mahsulot barqarorligi va samaradorligi
ta’minlanadi. Har bir loyiha uchun testlash strategiyasini to‘g‘ri tanlash muhim bo‘lib,
bu sifatli dastur yaratishning kalitidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jalilov A. (2020).
Dasturiy injiniring asoslari
. Toshkent: TATU nashriyoti.
2.
Qodirov M., Xayitov A. (2021).
Axborot texnologiyalari va dasturlash asoslari
.
Toshkent: “Fan va texnologiya”.
3.
Karimov R. (2019).
Kompyuter tizimlari va testlash asoslari
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Pressman R. (2020).
Software Engineering: A Practitioner’s Approach
.
McGraw-Hill.
5.
Sommerville I. (2016).
Software Engineering, 10th Edition
. Pearson Education.
