T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
233
ISSN:3030-3613
BOSHLANG’ICH SINFLARDA QO‘LLANILADIGAN METODLAR VA
ULARNING DARS DAVOMIDA TUTGAN O‘RNI
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA
UNIVERSITETI BOSHLANG'ICH TA'LIM
BIRINCHI KURS TALABASI
NABIJONOVA MUSHTARIY
ILMIY RAHBAR:
QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan olib
boriladigan dars jarayonida samarali qo‘llanishi mumkin bo‘lgan metodlar, ularning
turlari va har bir metodning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
metod, ta’lim metodlari, tarbiya metodlari, interfaol metodlar,
pedagogik mahorat.
Kirish
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi — bu bolada shaxs sifatida qaror topish, mustaqil
fikrlash, bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishning poydevorini qo‘yuvchi muhim
davrdir. Bu bosqichda berilgan ta’lim sifati nafaqat o‘quvchining keyingi
bosqichlardagi o‘quv faoliyatiga, balki butun umrlik intellektual va ijtimoiy
taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, boshlang‘ich sinflarda dars jarayonini
samarali tashkil etish uchun o‘qituvchidan yuqori darajadagi pedagogik mahorat,
bolalar psixologiyasi va yoshga xos xususiyatlarni chuqur bilish talab etiladi.
Ta’lim metodlari bu jarayonda muhim vosita hisoblanadi. Chunki metodlar
o‘qituvchining bilim berish, tarbiyalash va rivojlantirish vositalari sifatida
o‘quvchining shaxsiy faolligini uyg‘otadi va uni o‘zlashtirish jarayoniga faol jalb etadi.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020-yilgi tahrir)da ham
ta’lim jarayonida innovatsion, interfaol metodlarni keng joriy qilish, o‘quvchilarni
mustaqil fikrlovchi, ijtimoiy mas’uliyatli shaxs sifatida shakllantirish ustuvor
vazifalardan biri sifatida belgilangan.
Pedagogika fani metodlarga turlicha yondashadi. Jumladan, rus olimi V.I.
Zagvyazinskiy ta’lim metodlarini “o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligiga
asoslangan, didaktik maqsadga yo‘naltirilgan harakatlar tizimi” deb ta’riflaydi [1].
Mahalliy pedagog olimlardan T. Yo‘ldoshev esa boshlang‘ich ta’limda metodlarni
o‘quvchilar psixologik va yosh xususiyatlariga mos tarzda tanlash zarurligini
ta’kidlaydi va metod tanlashda faollik, natijaviylik hamda estetiklik mezonlarini ilgari
suradi [2].
Zamonaviy boshlang‘ich ta’lim tizimi o‘z oldiga quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, o‘qishga nisbatan ijobiy munosabatni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
234
ISSN:3030-3613
shakllantirish, hayotiy masalalarni hal qilishga yo‘naltirish, axloqiy va estetik tarbiya
berish. Ushbu maqsadlarga erishish uchun esa dars jarayonida qo‘llaniladigan metodlar
ilmiy asoslangan, didaktik jihatdan to‘g‘ri tanlangan va pedagogik mahorat bilan
uyg‘un bo‘lishi zarur.
Ayniqsa, bugungi kunda interfaol metodlarning o‘rni beqiyos. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, an’anaviy monologik ta’lim shakllaridan farqli o‘laroq, interfaol metodlar
(masalan, “Aqliy hujum”, “Insert”, “Klaster”, “Venn diagrammasi” kabi)
o‘quvchilarning faolligini 35–40 foizga oshiradi va bilimni mustahkamlash darajasini
sezilarli darajada yaxshilaydi.
Shuningdek, PISA xalqaro baholash dasturi natijalari shuni ko‘rsatadiki,
boshlang‘ich sinflarda o‘quvchini faollashtiruvchi metodlar qo‘llanilgan taqdirda,
ularning o‘qish savodxonligi, tanqidiy fikrlash va masalaga yondashish salohiyati
yuqori bo‘ladi. Bu esa o‘quvchilarning xalqaro mezonlarga mos intellektual
rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shunday ekan, boshlang‘ich ta’limda metodlarni to‘g‘ri tanlash va ulardan samarali
foydalanish — zamonaviy o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada
aynan boshlang‘ich sinflarda qo‘llaniladigan metodlar, ularning turlari va dars
davomida tutgan o‘rni haqida atroflicha tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
1. Metod tushunchasi va uning pedagogik mohiyati
Ta’lim metodlari — bu o‘quvchilarga bilim, ko‘nikma va malakalarni
shakllantirish, ularning ijtimoiy, aqliy va axloqiy kamolotini ta’minlashda
qo‘llaniladigan usullar majmuasidir. Pedagogikada metod tushunchasi fanning eng
muhim kategoriyalaridan biri bo‘lib, u orqali o‘quv jarayonining mazmuni amaliyotga
tatbiq etiladi. A. V. Khutorskoy metodni “bilim olishga yo‘naltirilgan faoliyatni tashkil
etuvchi vosita” deb ta’riflaydi (Khutorskoy A. V., 2003). Boshlang‘ich ta’limda
metodlar ta’lim mazmunini o‘zlashtirish vositasi sifatida emas, balki o‘quvchilarning
bilish faoliyatini faollashtiruvchi, mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va hayotiy
ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi asosiy omil sifatida qaraladi. Bu bosqichda bolaning
tafakkuri, xotirasi, diqqat va nutq faoliyati jadallik bilan shakllanayotganligi sababli,
metodlar bolaning yosh va individual psixologik xususiyatlariga mos tanlanishi zarur.
2.
Metodlarning turlari va ularning boshlang‘ich ta’limdagi ahamiyati
Boshlang‘ich ta’limda keng qo‘llaniladigan asosiy metodlar quyidagilardan
iborat: Ko‘rgazmali metodlar (vizual metodlar): bu metodlar orqali bolalar tasvirlar,
jadvallar, modellar, video lavhalar orqali bilimlarni oson o‘zlashtiradi. Masalan,
matematikada arifmetik amallarni rangli bloklar yordamida tushuntirish. Amaliy
metodlar: o‘yinlar, mashqlar, tajribalar orqali bolalar faol ishtirokchi sifatida darsga
jalb qilinadi. Bu metodlar konstruktivizm tamoyiliga asoslanadi (Piaget, Vygotsky).
Suhbat va hikoya metodlari: bu metodlar o‘quvchining og‘zaki nutqini rivojlantirishga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
235
ISSN:3030-3613
xizmat qiladi, ayniqsa o‘qish va ona tili darslarida muhim o‘rin tutadi. Interfaol
metodlar (fikrlar jarchisi, rolli o‘yinlar, aqliy hujum va h.k.): bu metodlar o‘quvchini
faollikka undaydi, guruhda ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Tajriba ko‘rsatadiki,
interfaol metodlar qo‘llangan sinflarda o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirish ko‘rsatkichi
o‘rtacha 15-20% ga yuqori bo‘lgan (O‘zbekiston Respublikasi XTV, 2022-yil hisobot).
3.
Boshlang‘ich ta’limda metod tanlash mezonlari
Metod tanlashda quyidagi mezonlarga e’tibor berish zarur: O‘quvchilarning
yoshi, psixologik va fiziologik xususiyatlari; O‘quv fanining xususiyati (masalan,
matematika uchun muammoli va ko‘rgazmali metodlar, til fanlari uchun suhbat va
dramatizatsiya metodlari);
Dars maqsadi va natijasi;
O‘qituvchining didaktik mahorati va pedagogik imkoniyatlari. Metod tanlashda
shuningdek, Blum taksonomiyasiga asoslanish (bilim, tushunish, qo‘llash, tahlil,
sintez, baholash bosqichlari) metodikani chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
4.
Metodlar va o‘quvchining shaxsiy rivoji o‘rtasidagi bog‘liqlik
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxs sifatida shakllanishning eng muhim
bosqichida turishadi. Shu sababli, qo‘llaniladigan metodlar faqat bilim berish bilan
cheklanmasligi, balki quyidagi omillarni ham hisobga olgan holda shaxsiy
rivojlanishni ta’minlashi lozim: Ijodkorlik: o‘yin metodlari, muammoli topshiriqlar
orqali o‘quvchining mustaqil fikr yuritish salohiyati rivojlanadi; Ijtimoiylashuv:
guruhli ishlarda ishtirok etish orqali o‘quvchi muloqot ko‘nikmalarini egallaydi;
Mas’uliyat va mustaqillik: tanqidiy fikrlash va qaror qabul qilishni talab qiluvchi
metodlar (masalan, "fikrlar doirasi", "qaror daraxti") o‘quvchini ijtimoiy faol shaxsga
aylantiradi.
5.
Amaliy tajriba va kuzatuvlar asosidagi natijalar
Toshkent, Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi 10 ta maktabda o‘tkazilgan
kuzatuv natijalariga ko‘ra (2023-yil), interfaol metodlardan foydalanilgan darslarda:
O‘quvchilarning savol-javoblardagi ishtiroki 80% gacha oshgan; O‘zlashtirish
ko‘rsatkichi 12–17% ga yuqori bo‘lgan; Dars davomida diqqatni jamlash ko‘rsatkichi
ham sezilarli oshgan. Bu faktlar metodlarning o‘ylangan holda qo‘llanishi nafaqat dars
sifatini oshirishi, balki o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan munosabatini ham
o‘zgartirishini isbotlaydi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda metodlardan samarali foydalanish
nafaqat darsning sifatli tashkil etilishiga, balki o‘quvchining shaxsiy rivojiga, mustaqil
fikrlash salohiyatiga, ijtimoiy moslashuvchanligiga va o‘zlashtirish darajasiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, metodlarning xilma-xilligi
o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarish, ularning qiziqishini
uyg‘otish va darsda faolligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, interfaol
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
236
ISSN:3030-3613
metodlar o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi kommunikatsiyani mustahkamlab, ta’lim
jarayonini ikki tomonlama, ya’ni subyektlararo muloqotga asoslangan shaklga olib
keladi.
Zamonaviy pedagogik paradigmalarning (konstruktivizm, sotsiokultural
yondashuv, faoliyatga asoslangan ta’lim nazariyalari) asosiy tamoyillaridan biri bu —
o‘quvchining bilim olishdagi faol ishtirokini ta’minlashdan iborat. Bu yondashuvlar
o‘z-o‘zini anglash, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, bu jarayonlar aynan metodlar orqali hayotga tatbiq etiladi. Shu
sababli, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi faqat bilim beruvchi emas, balki to‘g‘ri metodni
tanlab, o‘quvchini o‘rganishga ilhomlantiruvchi, yo‘naltiruvchi, hamkor bo‘lishi
lozim.
Bundan tashqari, tajriba natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, metodlar to‘g‘ri
tanlanmaganda yoki ularning o‘quvchining yosh xususiyatlariga mosligi inobatga
olinmaganda, darslar biryoqlama, passiv o‘tadi va natijada bilimlar yuzaki
o‘zlashtiriladi. Shu bois, pedagogik faoliyatda metodlarni tanlash jarayoni ilmiy-
tahliliy yondashuv asosida olib borilishi, ular psixologik-pedagogik mezonlar asosida
asoslanishi zarur. Yuqoridagi mulohazalar asosida quyidagi ilmiy-amaliy taklif va
tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
1. Boshlang‘ich ta’lim metodlarini tanlashda o‘quvchilarning yoshga doir psixologik
xususiyatlari, ularning bilish faolligi va individual qiziqishlari inobatga olinishi lozim.
2. Metodlar tizimini ishlab chiqishda fanlararo integratsiyaga asoslangan, innovatsion
va interfaol yondashuvlarni birlashtirgan modelga tayangan holda har bir dars uchun
mos metodologik konstruksiya yaratilishi zarur.
3. O‘qituvchilarning malakasini oshirish kurslarida metodlar nazariyasi va amaliyotiga
alohida e’tibor qaratilishi, shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni ta’lim metodlariga
uyg‘unlashtirish masalalari muhokama qilinishi kerak.
4. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanmalar va platformalar
yaratilishi, bunda metodlar bo‘yicha misollar, ssenariylar va videodarslar taqdim
etilishi maqsadga muvofiq.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, metodlar — bu oddiy vosita emas, balki
o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida ta’limiy hamkorlikni ta’minlovchi ko‘prikdir.
Boshlang‘ich ta’limda metodlar orqali ta’lim sifati, o‘quvchining bilim darajasi va
shaxsiy rivoji to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’minlanadi. Shunday ekan, mazkur sohada ilmiy
izlanishlar, tajriba va tahlillarga asoslangan metodik faoliyatning davomiyligi ta’lim
sifatining uzviy kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zagvyazinskiy V.I. Metodologiya i metody pedagogicheskogo issledovaniya. – M.:
Pedagogika, 1996.
2.
Yo‘ldoshev T. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
237
ISSN:3030-3613
3.
G‘ulomova M., Abdullaeva G. Innovatsion pedagogik texnologiyalar. – Toshkent:
Noshir, 2020.
